آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در تازهترین اظهارنظر دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، آتشبس شکننده میان واشینگتن و تهران، به طور رسمی پایان یافته اعلام شد. ترامپ که در حاشیه دیدار با مارک روته، دبیرکل ناتو، در آنکارا سخن میگفت، با صراحت لهجهای بیسابقه اعلام کرد که از نظر او آتشبس پایان یافته و دیگر تمایلی به تعامل با تهران ندارد. این اظهارات در حالی مطرح میشود که تنها ۲۰ روز از امضای یادداشت تفاهم اسلامآباد میگذشت و دو طرف در تلاش برای دستیابی به توافقی گستردهتر بودند. اما حملات اخیر به نفتکشها در تنگه هرمز و پاسخ نظامی آمریکا، تمام معادلات را به هم ریخته و حالا ترامپ آشکارا از پایان این مسیر دیپلماتیک خبر داده است.
ترامپ در پاسخ به سوال خبرنگاران در آنکارا گفت: «این سوال بسیار جالبی است. از نظر من آتشبس پایان یافته است. دیگر نمیخواهم با آن ها سروکار داشته باشم.» این جمله، به معنای پایان کامل هرگونه مذاکره و تعامل دیپلماتیک میان دو کشور است و میتواند منطقه را در آستانه یک درگیری گسترده قرار دهد. رئیسجمهور آمریکا همچنین درباره حملات بامداد چهارشنبه به اهدافی در خاک ایران گفت که : "نیروهای آمریکایی «حملهای بسیار شدید» علیه اهدافی در ایران انجام دادهاند که به گفته او «۲۰ برابر شدیدتر» از حملات قبلی بود." این ادعا، نشان از عزم جدی واشینگتن برای پاسخ به اقدامات ایران در تنگه هرمز دارد.
این اظهارات در حالی بیان میشود که وزارت خارجه جمهوری اسلامی پیشتر آمریکا را به نقض بند ۱۰ یادداشت تفاهم متهم کرده بود و حالا با اعلام رسمی پایان آتشبس توسط ترامپ، مسئولیت هرگونه پیامد متقابل بر عهده واشینگتن خواهد بود. دیدار ترامپ با مارک روته، دبیرکل ناتو، در آنکارا نیز نشان از هماهنگی آمریکا با متحدان خود برای تشدید فشار بر جمهوری اسلامی دارد. ناتو به عنوان بزرگترین پیمان نظامی جهان، میتواند نقش مهمی در مدیریت بحران پیشرو ایفا کند. بازارهای جهانی نیز به سرعت به این اظهارات واکنش نشان دادند و قیمت نفت با افزایش چشمگیری روبرو شد. نگرانی از اختلال در عرضه انرژی از طریق تنگه هرمز، میتواند اقتصاد جهانی را با چالشهای جدی مواجه کند. اگر شما هم از دنبالکنندگان تحولات سیاسی و نظامی منطقه هستید، این گزارش را تا انتها دنبال کنید. ما در ادامه به تحلیل کامل این اظهارات، پیامدهای پایان آتشبس، واکنش احتمالی ایران و چشمانداز آینده درگیریها پرداختهایم.
ابعاد دیپلماتیک و راهبردی اظهارات ترامپ در آنکارا
دونالد ترامپ با اعلام رسمی پایان آتشبس در آنکارا، نه تنها یک تصمیم نظامی، بلکه یک تغییر راهبردی در سیاست خارجی آمریکا را اعلام کرد. او با این جمله ساده اما پرمعنا («دیگر نمیخواهم با آنها سروکار داشته باشم»)، عملاً درهای دیپلماسی را به روی تهران بست و هرگونه احتمال مذاکرهی آینده را به حاشیه راند. این موضع، نشان از یک تصمیم از پیشبرنامهریزیشده دارد که در بالاترین سطح اجرایی آمریکا اتخاذ شده است. همچنین، انتخاب آنکارا به عنوان بستر این اظهارات، یک پیام دوگانه داشت:
- از یک سو، نمایش هماهنگی با ناتو (از طریق حضور مارک روته)
- و از سوی دیگر، ارسال پیام به کشورهای منطقه (به ویژه ترکیه) که آمریکا به دنبال ائتلافسازی برای مقابله با ایران است.
این موضع، میتواند به معنای پایان هرگونه تفاهم (حتی تفاهمنامه اسلامآباد) و بازگشت به دوران «فشار حداکثری» با ابزار نظامی باشد.
ادعای «حمله ۲۰ برابر شدیدتر»؛ واقعیت یا بزرگنمایی روانی؟
ترامپ با ادعای حمله «۲۰ برابر شدیدتر» از حملات قبلی، تلاش کرد یک پیام قدرت قاطع به ایران و جهان ارسال کند. این بزرگنمایی، سه کارکرد اصلی دارد:
- نخست، ایجاد بازدارندگی روانی برای جلوگیری از اقدامات تلافیجویانه توسط جمهوری اسلامی
- دوم، جلب حمایت افکار عمومی آمریکا و متحدان برای تشدید تنشها
- و سوم، نمایش توانمندی نظامی آمریکا در شرایطی که برخی تحلیلگران از کاهش قدرت بازدارندگی واشینگتن سخن میگویند.
با این حال، باید با احتیاط به این ادعا نگاه کرد. منابع رسمی در ایران تاکنون جزئیات دقیقی از شدت حملات منتشر نکردهاند و تنها از اصابت پرتابهها به مقرهای نظامی در بوشهر و کشته شدن یک پاسدار خبر دادهاند. در هر صورت، این ادعا، فضای روانی منطقه را به شدت تحت تأثیر قرار داده و انتظار واکنش جمهوری اسلامی را افزایش داده است.
تأثیر اظهارات ترامپ بر تفاهمنامه اسلامآباد و مذاکرات آینده
اعلام رسمی پایان آتشبس توسط ترامپ، به معنای مرگ قطعی تفاهمنامه اسلامآباد است. این تفاهمنامه که کمتر از ۲۰ روز پیش با امضای دو طرف به امضا رسیده بود، قرار بود زمینهساز مذاکرات گستردهتری درباره برنامه هستهای ایران، بازگشایی کامل تنگه هرمز و کاهش تحریمها باشد. اما حالا، با این اظهارات، آمریکا به صورت یکجانبه از تمام تعهدات خود خارج شده است. از سوی دیگر، وزارت خارجه جمهوری اسلامی نیز پیشتر این تفاهمنامه را «نقض شده» توسط آمریکا اعلام کرده بود. بنابراین، به نظر میرسد که عملاً این یادداشت، به یک سند تاریخی بیاثر تبدیل شده است. آینده مذاکرات، در صورت بازگشت به میز گفتوگو، با تغییرات اساسی در شروط طرفین همراه خواهد بود و احتمالاً ایران نیز با اتخاذ مواضع سختتر، به دنبال جبران عقبنشینیهای قبلی خود خواهد بود.
واکنشهای منطقهای و بینالمللی به اظهارات ترامپ
اظهارات ترامپ، واکنشهای فوری و گستردهای را در سطح منطقه و جهان به دنبال داشته است. کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، به ویژه عربستان سعودی و امارات، با توجه به تنشهای اخیر در تنگه هرمز، احتمالاً از این موضع آمریکا استقبال کردهاند، اما در عین حال نگران گسترش درگیری و تأثیر آن بر امنیت انرژی خود هستند. از سوی دیگر، روسیه و چین به عنوان متحدان اقتصادی و نظامی جمهوری اسلامی، احتمالاً با انتقاد از این اقدام، خواستار خویشتنداری و بازگشت به دیپلماسی خواهند شد. اروپا نیز که همواره بر اهمیت برجام و مذاکرات تأکید داشته، با این اظهارات در موضعی دشوار قرار گرفته است؛ از یک سو، نگران تشدید تنشها و از سوی دیگر، وابسته به حمایت آمریکا در مسائل امنیتی. ناتو نیز با حضور مارک روته در کنار ترامپ، عملاً همبستگی خود را با واشینگتن اعلام کرده است.
پیشبینی سناریوهای محتمل در روزهای آینده
با توجه به اظهارات ترامپ و پایان رسمی آتشبس، چند سناریو محتمل پیشرو است:
-
سناریوی اول (ادامه تنش نظامی محدود)
در این سناریو، هر دو طرف به حملات محدود و هدفمند ادامه میدهند بدون اینکه وارد یک جنگ تمامعیار شوند. آمریکا به حملات به مواضع نظامی جمهوری اسلامی در خاک ایران ادامه میدهد و جمهوری اسلامی نیز از طریق نیابتیها (مانند انصارالله در یمن یا حزبالله در لبنان) به اهداف آمریکا و متحدانش پاسخ میدهد.
-
سناریوی دوم (گسترش درگیری به کل منطقه)
در صورت واکنش سخت ایران (مانند مسدود کردن کامل تنگه هرمز یا حملات موشکی به پایگاههای آمریکا در منطقه)، احتمال تبدیل تنشها به یک درگیری گسترده منطقهای وجود دارد که میتواند اقتصاد جهانی را با شوک نفتی بیسابقهای مواجه کند.
-
سناریوی سوم (بازگشت به دیپلماسی با شروط جدید)
این سناریو، هرچند بعید به نظر میرسد، اما ممکن است پس از چند روز تنش، دو طرف با میانجیگری یک کشور ثالث (مانند پاکستان، قطر یا عمان) به میز مذاکره بازگردند، اما این بار با شروط سختگیرانهتر از سوی هر دو طرف.
-
سناریوی چهارم (مداخله بازیگران خارجی)
در صورت طولانی شدن درگیری، احتمال مداخله کشورهای دیگر مانند روسیه یا چین برای کاهش تنشها یا حمایت از یکی از طرفین وجود دارد که میتواند معادلات را به کلی تغییر دهد.
با توجه به لحن تند ترامپ و اعلام رسمی پایان تعامل، سناریوی اول (ادامه تنش محدود) محتملترین گزینه به نظر میرسد، اما هرگونه اشتباه محاسباتی از سوی هر دو طرف، میتواند منطقه را به سمت سناریوی دوم (درگیری گسترده) سوق دهد.