آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
پس از ماهها سکوت سنگین، حالا صدای شاکی پرونده جنجالی پژمان جمشیدی به گوش رسیده است. ملیکا پارسادوست، بازیگر جوانی که هویتاش به عنوان شاکی این پرونده توسط خواهر متهم فاش شد، با انتشار یک عکس و متنی بلند در شبکههای اجتماعی، تصمیم گرفت پرده از آنچه بر او گذشت بردارد. او در این بیانیه، خود را «همان هیولایی» معرفی کرده که میلیونها نفر دربارهاش قضاوت کردند و دروغ گفتند.
این اتفاق پس از آن رخ داد که مامک جمشیدی، خواهر پژمان جمشیدی، با انتشار چندین عکس از ملیکا پارسادوست، تلاش کرد روایت خانوادهاش از این پرونده را به نمایش بگذارد. اما واکنش ملیکا، یک قدم فراتر از یک پاسخ ساده بود؛ او با لحنی صریح و اعتراضآمیز، از افشای هویت خود سخن گفت و تأکید کرد که هیچ اشتباهی مرتکب نشده که از آن بترسد. ملیکا پارسادوست که تا پیش از این به عنوان بازیگر سریالهای «پنج کیلومتر تا بهشت» و «زمین انسانها» شناخته میشد، حالا در مرکز یکی از جنجالیترین پروندههای قضایی سالهای اخیر ایران قرار گرفته است . او در متن خود، ماهها تنهایی و جنگ با هزاران چیز را روایت کرده و گفته که حتی برای همان دخترانی که در فضای مجازی به او فحش میدادند، میجنگید تا این مسیر ادامه پیدا کند.
این پرونده که از پاییز سال گذشته با اتهامات سنگین «تجاوز به عنف» و «آدمربایی» علیه پژمان جمشیدی آغاز شد، سرانجام با حکم ۹۹ ضربه شلاق برای این بازیگر و فوتبالیست سابق به پایان رسید. حکمی که به گفته تحلیلگران، نشاندهندهی تبرئه جمشیدی از اتهامات سنگین اولیه و محکومیت او به «رابطه نامشروع مادون زنا» بوده است . اما این پایان ماجرا نبود و حالا شاکی این پرونده، سکوت خود را برای روایت آنچه بر او گذشته، شکسته است. ملیکا در بخشهایی از این بیانیه، به قضاوتهای شتابزدهای که در این ماهها علیه او انجام شد، اشاره کرده و از همه خواسته است که دست از بازنشر اطلاعات خصوصی و قضاوتهای عجولانه بردارند. او گفته که آرزو ندارد زندگی هیچ دختر یا زنی با تجربههای مشابه تهدید شود و به همین دلیل تا آخرین حد از حق خود دفاع خواهد کرد؛ «نه از سر انتقام، بلکه برای اینکه این نوع رفتارها به قاعده تبدیل نشود».
انتشار این بیانیه در شرایطی صورت گرفته که پیشتر وکیل ملیکا، ندا شمس، از ثبت دیانای پژمان جمشیدی روی بدن شاکی توسط پزشکی قانونی خبر داده بود . همچنین، ادعای مطرحشده درباره رابطه ۷ یا ۸ ماهه بین شاکی و متهم، توسط این وکیل به شدت رد شده و گفته شده که ملیکا تنها ۱۳ روز قبل از حادثه با جمشیدی تماس گرفته بوده است . این پرونده، از همان ابتدا در مرکز توجه رسانهها و افکار عمومی قرار داشت و حالا با شکستن سکوت شاکی، فصل تازهای در این ماجرای جنجالی آغاز شده است. باید دید که این روایتگری تازه، چه تأثیری بر ادامهی این پرونده و نگاه عمومی به آن خواهد داشت.
بستر حقوقی پرونده؛ از اتهام سنگین تا حکم جنجالی
پرونده پژمان جمشیدی که از پاییز سال گذشته با اتهامات «تجاوز به عنف» و «آدمربایی» علیه این بازیگر و فوتبالیست سابق تشکیل شد، در یکی از حساسترین و پیچیدهترین مسیرهای قضایی قرار گرفت . با توجه به قوانین مجازات اسلامی، اثبات جرایم منافی عفت، اعم از حدی یا تعزیری، یکی از دشوارترین چالشهای نظام قضایی ایران محسوب میشود. این جرایم معمولاً در فضای خصوصی رخ میدهند و شاهد مستقیم ندارند؛ ازاینرو، اثبات آنها عمدتاً از طریق «علم قاضی» و ادلهی پزشکی قانونی انجام میشود.
در نهایت، حکمی که برای این پرونده صادر شد، یعنی ۹۹ ضربه شلاق تعزیری، نشاندهندهی این است که دادگاه، اتهامات اولیهی شاکی را به طور کامل نپذیرفته و اقدام پژمان جمشیدی را مصداق «رابطه نامشروع مادون زنا» (طبق ماده ۶۳۷ قانون مجازات اسلامی) دانسته است . این ماده، هرگونه رابطه میان زن و مرد نامحرم که به زنا نرسد را مجرمانه دانسته و مجازات آن را شلاق تا ۹۹ ضربه تعیین کرده است. همچنین، وکیل پژمان جمشیدی تأکید کرده که این حکم بدوی است و ظرف ۲۰ روز قابل اعتراض خواهد بود. با این حال، وکیل شاکی، ندا شمس، در مصاحبهای جزئیات دیگری را مطرح کرده که میتواند بر روند پرونده تأثیرگذار باشد. او از ثبت دیانای پژمان جمشیدی روی بدن ملیکا پارسادوست توسط پزشکی قانونی خبر داده و گفته که همسایهها و مدیر ساختمان، ملیکا را به پزشکی قانونی بردهاند . همچنین، او ادعای رابطه ۷ یا ۸ ماهه بین شاکی و متهم را به شدت رد کرده و تأکید کرده که ملیکا تنها ۱۳ روز قبل از حادثه با جمشیدی تماس گرفته بوده است .
استراتژی رسانهای خانواده جمشیدی و افشای هویت شاکی
یکی از جنجالیترین بخشهای این پرونده، نقش خانوادهی پژمان جمشیدی و بهویژه خواهر او، مامک جمشیدی، در فضاسازی رسانهای بوده است. انتشار تصاویری از ملیکا پارسادوست با لحنی تحقیرآمیز و به چالش کشیدن ادعای مادر شاکی درباره افسردگی، بازتاب گستردهای در فضای مجازی داشت . این اقدام، بسیاری از کارشناسان رسانه و حقوق را بر آن داشت تا از مقصرانگاری قربانی (victim blaming) و تحلیل روانشناختی این رفتارها سخن بگویند.
منتقدان معتقدند که قضاوت درباره رفتار یک زن قربانی بر اساس عکسهای تفریحی، یک روایت ناقص و گمراهکننده است. هیچ الگوی واحدی برای واکنش به تجاوز وجود ندارد؛ قربانی ممکن است بین انکار، خشم، فرار، خنده عصبی یا حتی ظاهری آرام در نوسان باشد. بسیاری از زنان، برای بقا در جامعای قضاوتگر، یاد میگیرند که ظاهر خود را حفظ کنند و آنچه از بیرون «زندگی عادی» به نظر میرسد، در واقع نوعی سازوکار دفاعی و تلاش برای بازگشت به کنترل زندگی خود است . افشای هویت شاکی (چه توسط خانواده متهم و چه در فضای مجازی)، خود به یک چالش جدی حقوقی و اخلاقی تبدیل شده است. ملیکا پارسادوست در بیانیه خود به همین موضوع اشاره کرده و از مردم خواسته که از بازنشر اطلاعات خصوصی و قضاوتهای شتابزده دست بردارند، چراکه این کار به بیگناهان آسیب میزند . او همچنین از خانواده و اطرافیان متهم خواسته که به جای دامنزدن به تنش و شایعه، به روند رسیدگی قضایی احترام بگذارند .
مؤلفههای روانشناختی و اجتماعی در بیانیه ملیکا پارسادوست
بیانیه ملیکا پارسادوست، اگرچه در فضای پرالتهاب رسانهای منتشر شده، اما درونمایهای عمیقاً روانشناختی دارد. او خود را با واژگانی که ظاهراً از سوی دیگران برای توصیفش به کار رفته، «هیولا» معرفی میکند، اما از آن به عنوان یک ابزار اعتراض استفاده میکند تا نشان دهد که این ماهها چه جنگی را در سکوت و تنهایی پشت سر گذاشته است. جملهی «من اشتباهی نکردم که ازش ترسی داشته باشم» نشان از اعتمادبهنفس تازهای دارد که او در مسیر احقاق حق خود به دست آورده است. او همچنین اشاره کرده که «حتی برای همان دخترانی که به من فحش میدادند میجنگیدم». این بخش از بیانیه، بسیار مهم و نشاندهندهی درکی عمیقتر از مسئولیت اجتماعی در برابر خشونت علیه زنان است. او با این عبارت، فراتر از یک فرد شاکی، نقش یک فعال اجتماعی را بر عهده گرفته که پیگیر موضوعی فراتر از زندگی شخصی خود است؛ موضوعی که به باور او باید به قاعده تبدیل نشود . این رویکرد، یادآور موجهای فمینیستی جدیدی است که بر اهمیت «بازپسگیری عاملیت» توسط قربانی تأکید دارند.
همچنین، اشارهی او به اینکه «آرزو ندارم زندگی هیچ دختری با تجربههای مشابه تهدید بشه»، نشان میدهد که او خود را بخشی از یک کلیت بزرگتر میبیند و نه یک فرد تنها. این بیانیه، میتواند پیامی تأثیرگذار برای سایر زنانی باشد که در سکوت، خشونت را تحمل میکنند، تا از مسیر قانونی برای احقاق حق خود استفاده کنند.
چالشهای اثبات در پروندههای خشونت جنسی در ایران
پرونده پژمان جمشیدی، در جایگاه یک کیساستادی، پیچیدگیهای اثبات جرایم جنسی در نظام قضایی ایران را به تصویر کشیده است. چالشهای اثبات در این نوع پروندهها به دلیل ماهیت خصوصی و بدون شاهد وقوع جرم، بسیار پیچیده است . در این میان، قانون مجازات اسلامی برای اثبات «زنا» (که سنگینترین مجازات را دارد)، نیازمند شرایط سختگیرانهای نظیر اقرار چهارباره متهم یا شهادت چهار مرد عادل است که عملاً در این پروندهها، این راهها غیرممکن است.
با بسته بودن این راهها، بار اثبات بر دوش «علم قاضی» و ادلهی پزشکی قانونی سنگینتر میشود. در این زمینه، وکیل شاکی اعلام کرده که معاینات پزشکی قانونی و تطبیق دیانای پژمان جمشیدی با آثار موجود روی بدن شاکی انجام شده است . اما به نظر میرسد که این ادله، برای اثبات «تجاوز به عنف» برای دادگاه کافی نبوده و نهایتاً منجر به محکومیت بر اساس «رابطه نامشروع» شده است . این موضوع، تناقض میان روایت قربانی و ادلهی مورد تأیید دادگاه را نشان میدهد. از سوی دیگر، این پرونده نشان داد که قانون در برابر اتهامات سنگین از سوی چهرههای مشهور، چگونه عمل میکند. پژمان جمشیدی در مراحل اولیه بازداشت شد، اما با تودیع وثیقه آزاد گشت و نهایتاً حکم شلاق برای او صادر شد . این موضوع، سؤالاتی را دربارهی عملکرد نهادهای قضایی در برخورد با سلبریتیها و قدرت آنها در تأثیرگذاری بر روند رسیدگی مطرح میکند.
پیامدهای این بیانیه بر افکار عمومی و آینده پرونده
بیانیهی ملیکا پارسادوست در فضایی منتشر شد که پیشتر، خواهر متهم با انتشار تصاویر وی، سعی در تخریب چهرهی او داشت. اما واکنش ملیکا، با نشان دادن چهرهای از یک زن مبارز و آگاه، میتواند وزن افکار عمومی را در حمایت از او سنگینتر کند. این در حالی است که پیشتر بسیاری از کاربران فضای مجازی، با انتشار این تصاویر، او را به «دروغگویی» یا «بازی کردن نقش قربانی» متهم کرده بودند .
انتشار این بیانیه، در شرایطی صورت گرفته که هنوز رأی صادرشده در مرحله تجدیدنظر قرار دارد و ممکن است تغییر کند . این اظهارات میتواند به عنوان یکی از مؤلفههای تأثیرگذار بر روند قضایی و همچنین نگاه اجتماعی به پرونده عمل کند. بیانیهای که در آن از قضاوتهای شتابزده انتقاد و بر لزوم همدلی و احترام به روند قانونی تأکید شده است، میتواند به کاهش حاشیهها کمک کند. با این حال، احتمال واکنشهای جدید از سوی خانواده جمشیدی یا وکلای او بسیار بالاست و این پرونده، حداقل تا صدور رأی نهایی، همچنان یکی از جنجالیترین سوژههای رسانهای باقی خواهد ماند. نکتهی مهم، این است که این بیانیه، فارغ از نتیجهی قضایی، به عنوان یکی از مستندات تاریخی مبارزه با خشونت جنسی و تلاش برای شکستن سکوت در فضای اجتماعی ایران ثبت خواهد شد.