آسیانیوزایران / یزد ؛
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، در سفر به استان یزد، در آیین بهرهبرداری از ۷۲ واحد مسکونی نهضت ملی مسکن در محدوده خلفباغ، بر این نکته تأکید کرد که بازآفرینی محلات قدیمی و احیای بافتهای تاریخی، نهفقط یک انتخاب معماری، بلکه یک راهبرد اقتصادی و شهری برای تأمین مسکن است. او با اشاره به هزینههای بالای آمادهسازی اراضی در ساختوسازهای جدید گفت آمادهسازی هر واحد مسکونی حدود یک میلیارد تومان هزینه دارد، در حالیکه در بافتهای تاریخی، بسیاری از این هزینههای سنگین کاهش مییابد و همین مسئله میتواند پروژههای مسکنی را به مسیر مقرونبهصرفهتری هدایت کند.
به گفته وزیر راه و شهرسازی، یزد در این زمینه میتواند به الگویی ملی تبدیل شود؛ زیرا تجربه این شهر نشان میدهد که میتوان میان تأمین مسکن، حفظ هویت تاریخی و رعایت معماری بومی پیوند برقرار کرد. او احیای محلات قدیمی را اقدامی ارزشمند دانست و تصریح کرد این مدل، هم در کاهش هزینهها مؤثر است و هم میتواند کیفیت زندگی شهری را ارتقا دهد. صادق همچنین اعلام کرد وزارت راه و شهرسازی پیگیری پرداخت مطالبات و حل مشکلات گذشته در حوزه واحدهای مسکونی را در دستور کار دارد و این وزارتخانه تلاش میکند بخش قابل توجهی از تعهدات خود را در قبال مردم ایفا کند.
در همین مراسم، محمدرضا بابایی، استاندار یزد، با اشاره به تلاشهای دولت چهاردهم برای تحقق وعدههای نهضت ملی مسکن، از فشار تورم بر متقاضیان سخن گفت. او توضیح داد که هرچند یزد در زمره استانهای پیشرو در اجرای نهضت ملی مسکن قرار دارد، اما بخشی از متقاضیان از افزایش هزینههای ساخت به دلیل تورم گلایه دارند و باید با تدابیر جدید، رضایت کامل آنان جلب شود. بابایی همچنین نکتهای مهم درباره ترکیب متقاضیان مطرح کرد و گفت ۲۳ درصد از ثبتنامکنندگان نهضت ملی مسکن در یزد، غیربومی و از سایر استانهای کشور هستند؛ نشانهای که به گفته او، جذابیت سکونت، اشتغال و زیست در یزد را نشان میدهد.
پروژه ۷۲ واحدی خلفباغ در زمینی به وسعت ۷۲۱۲ مترمربع و با زیربنای ۱۴ هزار و ۱۷۰ مترمربع اجرا شده است. این طرح در محدوده حریم ثبت جهانی بافت تاریخی یزد قرار دارد و طراحی آن در نیمه دوم سال ۱۴۰۰ انجام شد؛ طرحی که پس از تأیید سازمان میراث فرهنگی، شهرداری ناحیه طرح تاریخی و سازمان نظام مهندسی، از اوایل سال ۱۴۰۱ وارد مرحله اجرا شد و سرانجام تا اول تیرماه ۱۴۰۵ به بهرهبرداری رسید. این پروژه در قالب ۱۲ بلوک چهارطبقه و با اسکلت بتنی ساخته شده و برای هماهنگی با بافت تاریخی، از آجر سنتی و کاهگل در نما استفاده شده است.
معماری پروژه خلفباغ تنها به ظاهر آن محدود نمانده و عناصر هویتی نظیر حیاط مرکزی، باغچه و آبنما نیز در طراحی آن دیده شده است؛ عناصری که یادآور الگوهای اصیل سکونت در اقلیم گرم و خشک یزد هستند. همچنین برای این مجموعه ظرفیت پارکینگ ۹۵ خودرو پیشبینی شده و هزینه تمامشده ناخالص آن بیش از ۱۴ میلیون تومان به ازای هر مترمربع اعلام شده است. برای متقاضیان نیز تسهیلات بانکی ۶۵۰ میلیون تومانی در نظر گرفته شده بود. گزارشهای میدانی از زمان تحویل نشان میداد برخی خانوادهها واحدهای خود را تحویل گرفته و درگیر تکمیل نهایی، از جمله نصب کابینت و پرده، هستند.
اما برنامه سفر وزیر راه و شهرسازی به یزد فقط به افتتاح این واحدها محدود نبود. در این مراسم، مجموعاً ۵۷۵۸ واحد و قطعه زمین نهضت ملی مسکن در استان یزد، شامل واحدهای تکمیلشده، نیمهساز و قطعات زمین، افتتاح، بهرهبرداری یا واگذار شد. این عدد، نشاندهنده ابعاد گستردهتر برنامههای مسکنی در یزد است و گواهی بر آن است که استان، بهواسطه همزمانی چندین پروژه در مراحل مختلف پیشرفت، در میان استانهای فعال کشور در اجرای نهضت ملی مسکن قرار گرفته است.
نکته قابل توجه در گزارشهای منتشرشده، وجود دو عنوان نزدیک اما متفاوت درباره محل اجراست. در برخی گزارشها از «طرح نهضت ملی مسکن ۷۲ هکتاری خلفباغ» بهعنوان محل برگزاری مراسم یاد شده، اما پروژهای که در این آیین به بهرهبرداری رسید، همان «طرح ۷۲ واحدی خلفباغ» در زمینی ۷۲۱۲ مترمربعی بود. این تفکیک برای جلوگیری از اشتباه در روایت خبر مهم است و باید میان محدوده محل مراسم و مشخصات پروژه تحویلی تمایز قائل شد.
سفر وزیر راه و شهرسازی به یزد از این جهت نیز اهمیت دارد که بار دیگر موضوع بازآفرینی شهری را از سطح شعار به سطح عمل رساند. در شرایطی که هزینه زمین و آمادهسازی در طرحهای جدید مسکن به یکی از گلوگاههای اصلی تبدیل شده، استفاده از ظرفیت بافتهای تاریخی و فرسوده میتواند هم به صرفهجویی مالی منجر شود و هم از گسترش بیضابطه شهرها جلوگیری کند. تجربه یزد نشان میدهد که اگر ملاحظات میراثی، فنی و اجتماعی بهدرستی کنار هم قرار گیرند، بازآفرینی میتواند به راهحلی واقعی برای بحران تأمین مسکن بدل شود.
واکاوی و تحلیل :
نخست: یزد و تغییر نگاه به تأمین مسکن
یزد در این خبر فقط یک شهر میزبان نبود، بلکه به صحنهای برای نمایش یک تغییر رویکرد تبدیل شد. حضور وزیر راه و شهرسازی در قلب بافت تاریخی، معنایی فراتر از افتتاح چند واحد مسکونی داشت و نشان داد که سیاستگذاری مسکن میتواند از منطق صرفاً توسعه افقی به سمت منطق بازآفرینی و استفاده از ظرفیتهای درونی شهر حرکت کند.
اهمیت این تغییر نگاه در این است که بحران مسکن در بسیاری از شهرها نه فقط ناشی از کمبود تولید، بلکه نتیجه گران شدن آمادهسازی، زمینسازی و زیرساخترسانی است. وقتی وزیر اعلام میکند آمادهسازی هر واحد حدود یک میلیارد تومان هزینه دارد، در واقع به یکی از ریشههای پنهان گران شدن مسکن اشاره میکند؛ ریشهای که در بافتهای موجود، قابل مهارتر است.
یزد از این منظر، نمونهای زنده برای آزمودن یک سیاست جدید است. اگر این مدل بتواند در شهری با حساسیت تاریخی بالا، شرایط فنی و اقلیمی خاص و تقاضای فزاینده مسکن اجرا شود، آنگاه قابلیت تعمیم آن به بسیاری از شهرهای کشور نیز تقویت میشود.
دوم: احیای بافت تاریخی بهعنوان سیاست اقتصادی
یکی از محورهای اصلی سخنان وزیر، جنبه اقتصادی احیای بافت تاریخی بود. او صریحاً گفت که در این مدل، هزینههای آمادهسازی سنگین زمین حذف یا کم میشود و این خود به کاهش هزینه نهایی مسکن کمک میکند. این نگاه، با برداشتهای سنتی از بافت تاریخی که آن را صرفاً عرصه حفاظت و موزهسازی میدانند، تفاوت دارد.
در واقع، بافت تاریخی وقتی بهدرستی بازآفرینی شود، میتواند به منبع تولید ارزش تبدیل شود. این ارزش فقط مالی نیست؛ ارزش اجتماعی، فرهنگی و حتی زیستمحیطی نیز در آن نهفته است. بازگشت زندگی به محلات قدیمی، مانع فرسودگی بیشتر، کاهش حس تعلق و خالی شدن هستههای مرکزی شهر میشود.
از نظر اجرایی، این سیاست البته نیازمند ظرافت بسیار است. هرگونه ناهماهنگی در طراحی، مصالح، مقیاس یا کاربری میتواند به تخریب ارزش تاریخی بینجامد. بنابراین آنچه در یزد رخ داده، اگر بهدرستی مدیریت شود، میتواند الگوی ترکیب اقتصاد و هویت باشد، نه صرفاً یک پروژه ساختمانی.
سوم: معماری بومی؛ از گذشته تا راهحل امروز
وزیر راه و شهرسازی بر اهمیت معماری بومی تأکید کرد و این تأکید بیدلیل نبود. یزد شهری است که در آن معماری، نه فقط زیباییشناسی، بلکه پاسخ به اقلیم، کمآبی، گرما و سبک زیست مردم بوده است. حیاط مرکزی، مصالح بومی، سایهاندازی و هندسه درونگرا، بخشی از دانشی است که در طرح خلفباغ دوباره احیا شده است.
در پروژه ۷۲ واحدی، استفاده از آجر سنتی و کاهگل، صرفاً یک انتخاب تزئینی نیست. این مصالح به پروژه هویت میدهند و آن را با زمینه پیرامونی سازگار میکنند. همچنین حیاط مرکزی و آبنما، یادآور الگوهایی هستند که قرنها در اقلیم یزد کارآمد بودهاند و هنوز هم میتوانند در سکونت معاصر معنا داشته باشند.
این رویکرد نشان میدهد معماری بومی یک مفهوم نوستالژیک نیست، بلکه پاسخ فنی به شرایط واقعی است. در دورهای که بخش زیادی از ساختمانسازی به سمت الگوهای تکراری و بیهویت رفته، بازگشت به معماری بومی میتواند هم کیفیت سکونت را بالا ببرد و هم هزینههای نگهداری و سازگاری اقلیمی را کاهش دهد.
چهارم: نقش میراث فرهنگی در توسعه مسکن
یکی از نکات مهم این پروژه، دریافت تأیید از سازمان میراث فرهنگی، شهرداری ناحیه طرح تاریخی و سازمان نظام مهندسی بود. این موضوع نشان میدهد که توسعه مسکن در بافت تاریخی، بدون هماهنگی نهادی ممکن نیست و باید میان حفاظت از میراث و تأمین نیاز مسکن تعادل برقرار شود.
در بسیاری از پروژهها، تعارض میان حفاظت و توسعه به بنبست منتهی میشود. اما در یزد، دستکم در این نمونه، تلاش شده که این دو در کنار هم قرار گیرند. این امر ارزشمند است، زیرا بافت تاریخی اگر صرفاً حفاظت شود اما زندگی از آن رخت بربندد، به تدریج از معنا تهی میشود.
از سوی دیگر، مسکن نیز اگر بدون توجه به میراث شکل بگیرد، میتواند منجر به گسست هویتی شود. آنچه در خلفباغ رخ داده، نشان میدهد که با طراحی درست، نهتنها میتوان ساختوساز را در محدودههای تاریخی ممکن کرد، بلکه میتوان از میراث بهعنوان فرصت بهره برد؛ فرصتی برای خلق سکونت پایدار و معنادار.
پنجم: تورم و فشار بر متقاضیان
استاندار یزد در سخنان خود به صراحت از اثر تورم بر روند ساخت و نارضایتی بخشی از متقاضیان سخن گفت. این بخش از خبر اهمیت ویژهای دارد، زیرا نشان میدهد که مسئله مسکن فقط در مرحله تأمین زمین یا آغاز پروژه خلاصه نمیشود، بلکه در طول مسیر، افزایش قیمت مصالح، دستمزد و خدمات، فشار مستقیمی بر پروژهها و متقاضیان وارد میکند.
در چنین شرایطی، حتی پروژههای موفق نیز ممکن است با اعتراض یا نگرانی همراه شوند. متقاضیانی که در آغاز با یک برآورد وارد طرح شدهاند، در ادامه با ارقام جدید مواجه میشوند و همین مسئله میتواند اعتماد عمومی را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، مدیریت مالی پروژهها در دوره تورمی، به اندازه خود ساختوساز اهمیت دارد.
از منظر سیاستگذاری، اظهارات استاندار یزد نشان میدهد که موفقیت نهضت ملی مسکن تنها با افتتاح فیزیکی واحدها سنجیده نمیشود. رضایت متقاضی، شفافیت مالی و توان دولت در کنترل هزینهها، معیارهای مهمتری هستند که باید همزمان دیده شوند.
ششم: جایگاه یزد در نقشه ملی مسکن
این مراسم فقط افتتاح یک پروژه نبود؛ همزمان واگذاری و بهرهبرداری از ۵۷۵۸ واحد و قطعه زمین، جایگاه یزد را در نقشه ملی مسکن برجسته کرد. چنین رقمی نشان میدهد که استان، در سطحی فراتر از یک پروژه منفرد، به میدان اصلی اجرای سیاستهای سکونتی تبدیل شده است.
پیشتازی یزد در این عرصه، از چند زاویه قابل تحلیل است. نخست آنکه استان از نظر تقاضای سکونت، جذابیتهای خاص خود را دارد؛ دوم آنکه هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، سرعت تحقق طرحها را افزایش داده است؛ و سوم آنکه وجود الگوهای بومی و تاریخی، امکان اجرای پروژههای متفاوت را فراهم کرده است.
در این میان، نباید از نکتهای که استاندار بیان کرد غافل شد: ۲۳ درصد از متقاضیان نهضت ملی مسکن در یزد غیربومیاند. این عدد نشان میدهد که یزد نهفقط برای ساکنان بومی، بلکه برای بخشی از جمعیت دیگر استانها نیز مقصدی جذاب است؛ موضوعی که نیاز به برنامهریزی دقیقتر در زیرساخت، خدمات عمومی و سرانههای شهری دارد.
هفتم: جذابیت سکونت در یزد و پیامدهای آن
ورود متقاضیان غیربومی به طرحهای مسکن، یک پیام مهم دارد: یزد در ذهن بخشی از جامعه ایرانی، شهری مناسب برای زندگی، کار و آیندهسازی تلقی میشود. این جذابیت میتواند نتیجه ترکیبی از امنیت، هویت فرهنگی، فرصتهای شغلی و کیفیت نسبی زیست شهری باشد.
اما جذابیت، همزمان مسئولیت میآورد. وقتی شهر مقصد جمعیتی فراتر از ظرفیتهای برنامهریزیشده را جذب میکند، لازم است زیرساختها، شبکه حملونقل، خدمات درمانی، آموزشی و عمومی نیز با همان سرعت توسعه یابد. در غیر این صورت، جذابیت اولیه میتواند به فشار بر منابع شهری تبدیل شود.
از این جهت، سخنان استاندار درباره جذب بیماران و ناتوانی در دریافت سرانههای متناسب، تنها یک گلایه استانی نیست؛ بلکه نشانهای از یک مسئله ساختاری در نظام توزیع خدمات کشور است. یزد در حالی بار خدمات فرامکانی را به دوش میکشد که بخشی از بار مالی آن متناسب بازتوزیع نمیشود.
هشتم: اهمیت عدد ۷۲ واحد در کنار عدد ۵۷۵۸
در ظاهر، ۷۲ واحد عددی کوچک در برابر ۵۷۵۸ واحد است. اما از نظر تحلیلی، این ۷۲ واحد نقش نمادین و راهبردی دارد. این پروژه نشان میدهد که مدل بازآفرینی را میتوان در مقیاس کوچک آغاز کرد و سپس به سطح برنامههای بزرگتر توسعه داد.
پروژه ۷۲ واحدی خلفباغ از این جهت مهم است که در بافتی حساس، با طراحی هماهنگ و با نظارت نهادی اجرا شد. چنین طرحی اگر موفق باشد، میتواند اعتماد عمومی و نهادی را برای اجرای پروژههای مشابه افزایش دهد؛ بهویژه در شهرهایی که بین نیاز به مسکن و حفظ میراث، تعارض وجود دارد.
عدد ۵۷۵۸ نیز در سوی دیگر، نشاندهنده وسعت برنامه و میزان مداخله دولت در استان یزد است. کنار هم قرار دادن این دو عدد، تصویر کاملتری از سیاست مسکن در یزد میسازد: از یک سو طرح نمونه و هویتی، و از سوی دیگر مقیاس گسترده واگذاری و بهرهبرداری.
نهم: اقتصاد ساختوساز و کاهش هزینه آمادهسازی
یکی از مهمترین بخشهای سخنان وزیر، اشاره به هزینه آمادهسازی هر واحد در حدود یک میلیارد تومان بود. این عدد، اگرچه شاید در نگاه نخست صرفاً یک رقم باشد، اما در واقع نشان میدهد که بخش مهمی از هزینه مسکن، نه در خود ساختمان بلکه در زیرساختهای اولیه و آمادهسازی زمین صرف میشود.
در بافتهای موجود شهری، بسیاری از زیرساختها از قبل وجود دارند یا با هزینه کمتر قابل ارتقا هستند. همین مسئله سبب میشود مدل بازآفرینی نسبت به توسعه در حاشیه شهر یا زمینهای خام، اقتصادیتر باشد. این تفاوت، اگر بهدرستی محاسبه شود، میتواند در سیاستگذاری کلان مسکن تحولآفرین باشد.
البته کاهش هزینه آمادهسازی به معنای حذف هزینههای دیگر نیست. نوسازی در بافتهای تاریخی نیازمند دقت فنی، ملاحظات معماری و زمانبندی دقیق است. اما با وجود این الزامات، همچنان این مدل میتواند نسبت هزینه به فایده بهتری نسبت به توسعه پراکنده شهری داشته باشد.
دهم: پیام سیاسی و مدیریتی سفر وزیر به یزد
سفر وزیر راه و شهرسازی به یزد، فقط یک بازدید اجرایی نبود؛ حامل پیام سیاسی و مدیریتی نیز بود. حضور در پروژهای که هم در بافت تاریخی قرار دارد و هم در قالب نهضت ملی مسکن تعریف شده، نشان میدهد که دولت به دنبال نمایش همزمان کارآمدی، هویتمحوری و پاسخگویی است.
از منظر مدیریتی، چنین سفرهایی میتوانند فاصله میان تصمیم و اجرا را کاهش دهند. وقتی مسئول عالی وزارتخانه از نزدیک در جریان جزئیات پروژه، مشکلات متقاضیان و ملاحظات میراثی قرار میگیرد، امکان اصلاح مسیر و تسریع تصمیمها بیشتر میشود. این مسئله در پروژههای پیچیده شهری اهمیت مضاعف دارد.
از منظر افکار عمومی نیز، این نوع حضور میتواند اعتمادساز باشد؛ بهشرط آنکه به افتتاحهای نمادین محدود نشود و در ادامه، به حل واقعی مطالبات و تکمیل تعهدات بینجامد. وزیر نیز در همین چارچوب وعده داد که وزارتخانه پیگیر حل مشکلات گذشته و ایفای تعهدات خود خواهد بود؛ وعدهای که اکنون انتظار میرود در عمل نیز دنبال شود.
جمعبندی
سفر وزیر راه و شهرسازی به یزد و افتتاح ۷۲ واحد مسکونی در خلفباغ، فراتر از یک مراسم عمرانی، نشانهای از تغییر رویکرد در سیاست تأمین مسکن بود. آنچه در یزد رخ داد، ترکیبی از بازآفرینی شهری، احترام به معماری بومی، استفاده از ظرفیت بافت تاریخی و تلاش برای کاهش هزینههای آمادهسازی است؛ مدلی که اگر بهدرستی استمرار یابد، میتواند برای بسیاری از شهرهای کشور الهامبخش باشد.
از سوی دیگر، واگذاری همزمان ۵۷۵۸ واحد و قطعه زمین در استان یزد و تأکید بر غیربومی بودن بخشی از متقاضیان، نشان میدهد که این استان نهتنها در تولید مسکن، بلکه در جذب جمعیت و شکلدهی به الگوی جدید زیست شهری نیز نقش پررنگی یافته است. با این حال، چالش تورم، هزینههای ساخت و نیاز به خدمات و زیرساختهای متناسب، همچنان پیش روی این مسیر قرار دارد. بنابراین، موفقیت نهایی این تجربه زمانی معنا پیدا میکند که تحویل واحدها با رضایت متقاضیان، حفاظت از میراث، و پایداری شهری همراه شود.