آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
موسیقی بلوچستان، یکی از کهنترین و اصیلترین گنجینههای فرهنگی ایران، امروز در سوگ یکی از بزرگترین سروهای خود نشسته است. شیرمحمد اسپندار، نامی که برای همیشه با ساز «دونلی» پیوند خورده و صدایش طنین موسیقی کویر و کوههای جنوب شرق بود، شامگاه ۳۱ تیرماه در سن ۹۸ سالگی دار فانی را وداع گفت. او که در شهرستان بمپور به دنیا آمد و در نوجوانی برای فراگیری موسیقی راهی پاکستان شد، در بازگشت به ایران، صدای ساز دونلی را که تا آن زمان در ایران ناشناخته بود، به گوش همگان رساند. اسپندار با مهارت شگفتانگیز خود در نواختن دو نی همزمان، به چهرهای اسطورهای در موسیقی نواحی ایران تبدیل شد.
نواختن «دونلی» – ساختهای متشکل از دو نی که با هماهنگی شگفتانگیز نفس و انگشتان نواخته میشود – بیش از هر کس دیگری، در وجود اسپندار معنا پیدا کرد. شیوه نوازندگی او آنچنان بینظیر بود که در سال ۱۳۹۶ به عنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسید. اسپندار، که در سالهای پایانی عمر بر اثر بیماری آبمروارید بینایی خود را از دست داده بود، همواره نگران آینده این ساز اصیل بود. پیچیدگیهای فنی دونلی بهگونهای است که هیچ یک از شاگردانش نتوانستند به سطح تسلط و مهارت او دست یابند و او به عنوان آخرین بازمانده مکتب اصیل دونلینوازی، جهانی از نغمات را با خود به گور برد.
کارنامه هنری این استاد با افتخاراتی چون دریافت دکترای افتخاری موسیقی سنتی از فرانسه، دیپلم افتخار نوازندگی در ایران، و جایزه ویژه جشنواره موسیقی فجر، مزین است. تندیس او و نخستین دونلی، در موزه تهران نگهداری میشود تا یادآور این هنرمند بزرگ باشد. با درگذشت شیرمحمد اسپندار، نه تنها یکی از کهنهکارترین هنرمندان عرصه موسیقی از میان رفت، بلکه بخش بزرگی از تاریخ و هویت موسیقی بلوچستان به سوگ نشست. او صدایی بود که دیگر تکرار نخواهد شد و نغمههایش در دل کویر، جاودانه باقی خواهد ماند.
بررسی جایگاه اسپندار در موسیقی بلوچستان
شیرمحمد اسپندار، شخصیتی محوری در تاریخ موسیقی بلوچستان است. او نه تنها یک نوازنده بود، بلکه به عنوان یک حافظ و روایتگر، این موسیقی را از گمنامی خارج کرد. او با نواختن دونلی، که پیش از او در ایران چندان شناختهشده نبود، به معرفی یکی از اصیلترین سازهای بادی این منطقه پرداخت. آثار ضبطشده از اسپندار، از جمله آلبوم «موسیقی بلوچستان» که توسط مؤسسه فرهنگی هنری ماهور منتشر شده، امروز از اسناد ارزشمند و مرجع برای پژوهشگران و علاقهمندان به موسیقی نواحی ایران محسوب میشود.
مهارتهای فنی و سبک منحصربهفرد دونلینوازی
نواختن دونلی (یا دونی) به دلیل نیاز به هماهنگی همزمان دو نی و کنترل پیشرفته تنفس، یکی از دشوارترین تکنیکهای سازهای بادی است. اسپندار در این هنر به چنان درجهای از تسلط رسید که منتقدان و کارشناسان او را «چیرهدست» و صاحب «شیوه منحصربهفرد» مینامیدند. پیچیدگی این ساز بهگونهای است که علیرغم تلاشهای اسپندار، هیچیک از شاگردانش نتوانستند به مهارت و تسلط او دست یابند، که این موضوع، جایگاه او را به عنوان یک استاد بیبدیل تثبیت میکند.
نگاهی به چالشها و دغدغههای دوران پایانی حیات هنری
در سالهای پایانی زندگی، اسپندار با چالشهای جدی روبرو بود. ابتلا به آبمروارید و از دست دادن بینایی، یکی از تلخترین وقایع زندگی او بود. او که سالها از وزارت ارشاد ماهیانه ۱۸۰ هزار تومان دریافت میکرد، با وجود جایگاه و اعتبار علمیاش، از حمایتهای مالی کافی برخوردار نبود. مهمتر از همه، نگرانی عمیق او از فراموشی ساز دونلی و نبود جانشینی برای حفظ این میراث بود، که خود نشان از وسعت نگاه فرهنگی این هنرمند دارد.
تأثیر فرهنگی و ثبت میراث ناملموس
میراثی که اسپندار بر جای گذاشت، فراتر از نغمههاست. شیوه نوازندگی او در سال ۱۳۹۶ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسید. این رویداد، نشان از اهمیت ویژهای دارد که نهادهای فرهنگی برای حفظ این شیوه از موسیقی قائل شدهاند. دریافت دکترای افتخاری موسیقی سنتی از فرانسه، دیپلم افتخار از ایران، و جایزه ویژه جشنواره موسیقی فجر، حاکی از شناخت گستردهای است که اسپندار در طول زندگی خود کسب کرد.
میراث ماندگار و آیندهی موسیقی دونلی
با درگذشت اسپندار، آینده ساز دونلی در ابهام بیشتری فرو رفت. او تا آخرین لحظات تلاش کرد این هنر را آموزش دهد، اما پیچیدگیهای آن مانع از تربیت جانشینی در تراز او شد. امروز، آلبومهای ضبطشدهاش به عنوان گنجینهای برای پژوهشگران و علاقهمندان موسیقی باقی مانده است. همچنین تندیس اسپندار و نخستین سازی که با آن دونلی نواخت، در موزه مردمشناسی تهران، گواهی بر تعلق این هنر به گنجینه فرهنگی ایران است.