آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در یک چرخش ناگهانی و غافلگیرکننده، معادلات منطقهای که تا ساعاتی پیش بوی باروت میداد، به ناگاه رنگ مذاکره و دیپلماسی به خود گرفت. خبری که از دل تماسهای فشرده تلفنی میان ریاض و واشنگتن بیرون آمد، نه فقط یک تعلیق، بلکه یک تغییر مسیر استراتژیک را رقم زد. طبق ادعای شبکه المیادین، تلاشهای جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و رئیس ستاد ارتش این کشور، برای منصرف کردن ترامپ از حمله گسترده به ایران، در نهایت به نتیجه نشست. اما این پایان ماجرا نبود؛ بلکه آغاز فصلی جدید در روابط پرتنش دو کشور است. دونالد ترامپ، که ساعاتی پیش از حملهای «بسیار بزرگ» علیه ایران سخن گفته بود، ناگهان اعلام کرد که پس از درخواستهای متعدد از سوی متحدان عرب، بهویژه عربستان، امارات و قطر، تصمیم به لغو حمله گرفته است. حتی خود ایران نیز خواستار توقف این عملیات شده بود.
سخنان ترامپ در نشست خبری امروز، حکایت از یک فشار همهجانبه داشت: «آنها از ما خواستند که این کار را انجام ندهیم. همسایگان ایران هم همین را گفتند. ما فقط میخواهیم ببینیم آیا میتوانیم به یک توافق برسیم یا خیر.» اما نقطهعطف اصلی، تماس تلفنی شنبهشب محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان، با ترامپ بود. بنسلمان که نقش میانجیگری فعالی را در هفتههای اخیر بر عهده گرفته، به ترامپ گفته که «ما ترجیح میدهیم به جای حمله، به یک توافق برسیم.» این توصیه، ظاهراً تأثیر مستقیمی بر تصمیم کاخ سفید داشته است. در همین حال، والاستریت ژورنال از پیشرفتهای تازه در طرحی برای بازگشایی تنگه هرمز خبر داده است. طرحی که به گفته منابع آگاه، شامل یک الگوی جدید برای تردد کشتیها و حل و فصل مسئله عوارض عبوری است. این طرح، میتواند کلید خروج از بحران فعلی باشد.
سخنگوی دولت ایران نیز با تأکید بر گفتوگوهای دوجانبه با عمان، اعلام کرده که مذاکرات برای رسیدن به سازوکاری که منافع دو طرف را تأمین کند، در جریان است و «نه مسیر شمالی و نه مسیر جنوبی» قرار نیست نادیده گرفته شود. اما محور اصلی، تضمین حقوق حاکمیت هر دو طرف است. با اعلام ترامپ مبنی بر آغاز مذاکرات از بعدازظهر دوشنبه، اکنون بازارها، ناظران سیاسی و مردم منطقه، چشمانتظار جزئیات این گفتوگوهای سرنوشتساز هستند. سؤال بزرگ این است: آیا این توافق، تنها یک نفسگیری موقتی است یا آغاز یک فصل جدید در روابط تهران-واشنگتن؟
واکاوی دلایل عقبنشینی ترامپ از حمله نظامی
به نظر میرسد که ترامپ تحت تأثیر چند عامل کلیدی، از حمله گسترده به ایران منصرف شده است:
- اول، فشار متحدان عربی منطقه که به شدت نگران بیثباتی و افزایش قیمت نفت و همچنین موج آوارگان بودند. بنسلمان به عنوان یک بازیگر محوری، مستقیماً به ترامپ گفته که راه حل نظامی را نمیپسندد.
- دوم، فشار معاون رئیسجمهور و نظامیان ارشد آمریکا که احتمالاً هشدار دادهاند که این حمله میتواند به یک جنگ فرسایشی تمامعیار در منطقه منجر شود.
- سوم، نگرانی از تأثیرات اقتصادی و سیاسی این حمله بر کارزار انتخاباتی آینده ترامپ بوده است. این عوامل در کنار هم، باعث شد تا تصمیمسازان کاخ سفید، گزینه گفتگو را بر گزینه جنگ ترجیح دهند.
نقش عمان و بازیگران منطقهای در پیشبرد گفتگوها
سلطنت عمان، به عنوان واسط سنتی میان ایران و آمریکا، بار دیگر توانسته است نقشی کلیدی در کاهش تنشها ایفا کند. گفتوگوهای محرمانه ایران و عمان که از ماهها پیش آغاز شده بود، اکنون به نقطهای رسیده که میتواند به یک توافق رسمی منجر شود. بقایی، سخنگوی دولت ایران، بر دوجانبه بودن این گفتوگوها تأکید کرده، اما تحلیلگران معتقدند که میانجیگری عمان، امکان گفتوگوی غیرمستقیم و بدون حاشیه را برای دو طرف فراهم کرده است. در کنار عمان، امارات و قطر نیز با تشویق ترامپ به مسیر دیپلماسی، نقش مهمی در کاهش تنشها ایفا کردهاند.
محورهای احتمالی توافق و چالشهای پیش رو
بر اساس اظهارات ترامپ و منابع خبری، توافق احتمالی شامل دو محور اصلی است: بازگشایی فوری تنگه هرمز و توقف برنامه هستهای ایران. با این حال، این دو محور بسیار پیچیده و پرچالش هستند. در مورد تنگه هرمز، مسئله حق حاکمیت ایران بر آبهای ساحلی و همچنین موضوع عوارض عبوری، دو نقطه اختلاف جدی است. در مورد برنامه هستهای نیز ایران همواره بر حق خود برای غنیسازی صلحآمیز تأکید داشته و هرگونه توافقی، باید این حق را به رسمیت بشناسد. به نظر میرسد که مذاکرات دوشنبه، صرفاً آغاز یک فرآیند طولانی و پیچیده باشد و نباید انتظار یک توافق سریع و کامل را داشت.
واکنش اسرائیل و پیامدهای آن بر توافق
مقامات اسرائیلی به شدت نسبت به هرگونه توافق با ایران بدبین هستند و آن را «تکرار اشتباه برجام» توصیف میکنند. به گزارش والاستریت ژورنال، اسرائیل معتقد است که ترامپ ترجیح میدهد به جای جنگ، به توافق برسد، اما در عین حال، اسرائیل آماده هرگونه اقدام نظامی مستقل در صورت ناامیدی از گفتوگوهاست. این موضع، یک عامل بازدارنده جدی بر سر راه توافق احتمالی محسوب میشود و میتواند پیچیدگیهای جدیدی به معادله اضافه کند. ترامپ نیز بهخوبی از این حساسیت آگاه است و احتمالاً سعی خواهد کرد با ارائه امتیازاتی به اسرائیل، آنها را نسبت به توافق، قانع کند.
تأثیر بر بازار نفت و اقتصاد منطقه
پس از اعلام لغو حمله و آغاز مذاکرات، قیمت نفت بیش از ۶ درصد کاهش یافت که نشان از تأثیر مستقیم تحولات سیاسی بر بازارهای انرژی دارد. فعالان بازار، کاهش تنشها را به معنای کاهش ریسکهای ژئوپلیتیکی و احتمالاً افزایش عرضه نفت از طریق تنگه هرمز تفسیر کردهاند. این کاهش قیمت، میتواند برای کشورهای واردکننده نفت خبری خوش، اما برای کشورهای صادرکننده نفت، از جمله ایران، یک چالش اقتصادی جدید باشد. همچنین ثبات منطقه، میتواند به رونق تجارت و سرمایهگذاری در کشورهای حاشیه خلیج فارس کمک کند و به بهبود شرایط اقتصادی منطقه بیانجامد.