آسیانیوز ایران؛ سرویس افغانستان:
هرات، شهری که روزگاری مهد علم، ادب و فرهنگ بود، این روزها به صحنهای برای بازداشتهای گسترده و حسابشده زنان تبدیل شده است. در تازهترین نمونه، منابع محلی میگویند که مأموران امر به معروف طالبان در دو روز گذشته، پنج زن دیگر را از درون شفاخانه دولتی هرات و جاده لیلامی بازداشت کردهاند. این بازداشتها در حالی رخ داده که خبری از اتهامات جدید و مشخص نیست؛ زنان بازداشتشده صرفاً به دلیل پوششی که مورد پسند طالبان نیست، از میان بیماران و رهگذران جدا شدهاند و به مکانی نامعلوم منتقل شدهاند .
جاده لیلامی هرات، یکی از مراکز اصلی خرید و تردد زنان در مرکز شهر، به یکی از نقاط کانونی این بازداشتها تبدیل شده است. روز شنبه، مأموران حتی دروازههای شفاخانه دولتی را برای دقایقی بستند و پس از بازداشت سه زن، دوباره آن را گشودند. موج تازه بازداشتها از چهارشنبه هفته گذشته آغاز شد و هر روز گستردهتر شده است. طالبان در روزهای چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه نیز دستکم چهار زن دیگر را از مراکز خرید و معابر اصلی هرات با خود بردند و حالا این شمار در حال افزایش است .
این وضعیت در حالی رقم خورده که اداره امر به معروف طالبان پیش از آغاز این عملیاتها، هشدار داده بود که هر زنی پوشش مورد نظر آنها را رعایت نکند، بازداشت و زندانی خواهد شد. این هشدار، زمینهساز موجی از بازداشتها شده که با واکنشهای گسترده مردم هرات نیز همراه بود. اعتراضات مردمی در ۱۹ جوزا در منطقه جبرئیل هرات، به یکی از خونینترین سرکوبهای اخیر تبدیل شد. طالبان برای متفرق کردن معترضان، آتش گشودند و دستکم دو نفر، از جمله یک کودک، کشته و دهها نفر دیگر زخمی شدند. حتی زنان بازداشتشده نیز از شرایط تحقیرآمیز خود میگویند. آنها روایت کردهاند که در اداره امر به معروف با تحقیر و توهین مواجه شده و برای آزادی، مجبور به امضای تعهدنامهای مبنی بر نپوشیدن مانتو در آینده شدهاند؛ تعهدی که بسیاری از آنها را در تنگنای اخلاقی و قانونی قرار داده است.
این بازداشتها در حالی تشدید میشود که خالد حنفی، وزیر امر به معروف طالبان، در سفر به هرات، بازداشتها را نه اقدامی امنیتی، بلکه برخورد با «بیحجابی و ایجاد تشنج» توصیف کرده و مدعی شده که موضوع حجاب با اهداف سیاسی تبلیغ میشود . اما آنچه در خیابانهای هرات میگذرد، چیز دیگری میگوید؛ شهری که زنانش در ترس از بازداشت، حتی برای رفتن به بیمارستان نیز دچار تردید هستند.
بررسی روششناسی طالبان در بازداشتهای اخیر هرات
بر اساس شواهد میدانی، طالبان در جریان موج جدید بازداشتها، از روشهای مختلفی برای اعمال کنترل بر رفتار و پوشش زنان استفاده کرده است. بازداشت زنان از مکانهای عمومی مانند شفاخانهها و بازارهای پررفتوآمد، نشان از هدفگذاری هدفمند برای ایجاد فضای ارعاب و کاهش حضور زنان در جامعه دارد . گزارشها حاکی از آن است که مأموران امر به معروف، حتی زنان با حجاب کامل را نیز بازداشت میکنند که نشان میدهد هدف اصلی فراتر از نوع پوشش، و در راستای حذف کامل زنان از عرصه عمومی است . توقف خودروها و بازرسی سرنشینان، جمعآوری زنان از داخل مراکز درمانی و استفاده از موترهای گشت برای انتقال آنها به مکانهای نامعلوم، از جمله تاکتیکهایی است که طالبان برای اعمال این سیاست به کار بسته است .
واکنشهای داخلی و بینالمللی به نقض حقوق بشر
بازداشتهای گسترده زنان در هرات و سرکوب خونین معترضان، واکنشهای تند سازمانهای بینالمللی و فعالان حقوق بشر را در پی داشته است. سازمان ملل متحد با اعلام بازداشت حداقل ۳۰ زن، از «استفاده بیش از حد از زور» علیه معترضان ابراز نگرانی کرده و ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل، خواستار پاسخگویی عاملان خشونت شده است . دیدهبان حقوق بشر نیز تأیید کرده که نیروهای طالبان با شلیک مستقیم به سمت معترضان، از جمله زنان و کودکان، اقدام به سرکوب کردهاند . همزمان، اعتراضات گستردهای در نزدیک به ۳۰ شهر جهان از جمله در اروپا، کانادا و آمریکا در حمایت از زنان افغانستان برگزار شده است .
تأثیر سیاستهای طالبان بر زندگی روزمره زنان هراتی
شواهد میدانی و گزارشهای مردمی نشان میدهد که تشدید بازداشتها و ایجاد فضای ارعاب، تأثیر مستقیمی بر کاهش حضور زنان در عرصههای عمومی هرات داشته است. زنان از ترس بازداشت حتی برای نیازهای ضروری مانند مراجعه به بیمارستان با مشکل مواجه شدهاند و بسیاری از خانوادهها ترجیح میدهند زنانشان از خانه خارج نشوند . همچنین گزارشها حاکی از آن است که مأموران طالبان به رانندگان سهچرخه و تاکسیها دستور دادهاند که زنان مانتوپوش را سوار نکنند، که این خود به محدودیت شدیدتر رفتوآمد منجر شده است . زنان هراتی از «فضای ترسناک شهر» و حضور گسترده نیروهای مسلح در خیابانها سخن گفتهاند .
موضعگیری دوگانه مقامات طالبان و تلاش برای کنترل افکار عمومی
در مقابل گزارشهای متعدد از بازداشتها، مقامات طالبان در هرات و کابل تلاش کردهاند تا این اقدامات را انکار کنند یا آنها را کماهمیت جلوه دهند. ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان در هرات، بازداشت زنان را «شایعه» خوانده و مدعی شده که هیچ زنی به دلیل حجاب بازداشت نشده است . با این حال، منابع محلی و تصاویر منتشرشده در فضای مجازی، این ادعاها را تکذیب کردهاند . خالد حنفی، وزیر امر به معروف، نیز با حضور در هرات، بازداشتها را نه یک اقدام سرکوبگرانه، بلکه برخورد با کسانی که به گفته او «بیحجابی و تشنج» را ترویج میکنند، توصیف کرده است . این تناقضگویی، نشان از تلاش طالبان برای کنترل روایتهای رسانهای و کاهش فشارهای بینالمللی دارد.
پیامدهای بلندمدت بر ساختار اجتماعی و حقوق زنان در افغانستان
تداوم بازداشتهای گسترده و سرکوب معترضان، در حال تغییر بنیادین ساختار اجتماعی و حقوقی افغانستان است. این اقدامات، زنان را به حاشیه رانده و آنان را از مشارکت در حیات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی محروم میسازد . تعهدنامههایی که زنان را مجبور به تبعیت از پوشش مورد نظر طالبان میکند، در واقع ابزاری برای عادیسازی کنترل کامل بر زندگی شخصی و اجتماعی زنان است . نهادهای بینالمللی و فعالان حقوق بشر، این سیاستها را مصداق «آپارتاید جنسیتی» توصیف کردهاند و هشدار دادهاند که بدون واکنش قاطع جامعه جهانی، این روند به سرکوب سیستماتیک و نهادینهشده زنان در تمام افغانستان منجر خواهد شد.