سرویس افغانستان آسیانیوز ایران: عدد تازه، سرد و کوتاه است؛ ۲.۴ میلیون دختر. اما پشت این عدد، میلیونها میز خالی، دفتر بسته و رؤیایی ایستاده که پنج سال است هر صبح به درِ مدرسه میرسد و اجازه ورود پیدا نمیکند. یونسکو روز سهشنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۵، در آستانه پنجمین سال بازگشت طالبان به قدرت، اعلام کرد افغانستان همچنان تنها کشور جهان است که دختران و زنان را بهطور رسمی از آموزش متوسطه و عالی منع میکند.
گزارش تازه یونسکو فقط تکرار یک مطالبه حقوقبشری نیست؛ تصویری از فرسایش آرام آینده افغانستان است. ممنوعیتی که در ابتدا «موقت» خوانده شد، حالا به بخشی پایدار از نظم سیاسی طالبان تبدیل شده و اثر آن از مدرسه بسیار فراتر رفته است: کمبود معلم زن، کاهش نیروی درمان، تشدید فقر خانوار، ازدواج زودهنگام، مهاجرت و افت کیفیت آموزش پسران، همگی در یک زنجیره به همین درِ بسته میرسند.
مسئله فقط این نیست که دختران افغانستان امروز به کلاس نمیروند؛ مسئله این است که کشور، پزشک، معلم، مهندس، روزنامهنگار و کارآفرین فردای خود را از دست میدهد.
افغانستان؛ مهمترین اعداد گزارش تازه یونسکو!
یونسکو و گزارش تکمیلی رویترز مجموعهای از شاخصها را کنار هم گذاشتهاند که عمق بحران آموزشی افغانستان را روشنتر میکند. این ارقام برآوردهای تازهاند و ممكن است با تکمیل دادههای میدانی تغییر کنند، اما جهت کلی آنها تردیدبردار نیست.
| شاخص |
تازهترین برآورد |
پیامد مستقیم |
| دختران محروم از آموزش متوسطه |
۲.۴ میلیون نفر |
قطع مسیر تحصیل پس از دوره ابتدایی |
| نرخ سواد ملی |
حدود ۳۷ درصد |
تضعیف سرمایه انسانی کشور |
| کودکان ۱۰ ساله ناتوان از خواندن متن ساده |
بیش از ۹۰ درصد |
بحران کیفیت یادگیری |
| کمبود احتمالی معلم زن تا ۲۰۳۰ |
بیش از ۱۱ هزار نفر |
آسیب همزمان به آموزش دختران و پسران |
| زیان انباشته درآمدی تا ۲۰۶۶ |
حدود ۹.۶ میلیارد دلار |
فقر عمیقتر و تولید کمتر |
از وعده «موقت» تا پنج سال ممنوعیت
طالبان در تابستان ۲۰۲۱، همزمان با خروج نیروهای آمریکا و متحدانش، بارها گفت حقوق زنان در چارچوب برداشت این گروه از شریعت و فرهنگ افغانستان رعایت خواهد شد. مسیر عملی اما چیز دیگری بود:
- اوت ۲۰۲۱: طالبان دوباره کنترل کابل و ساختار حکومت را در دست گرفت.
- مارس ۲۰۲۲: مدارس متوسطه دخترانه، درست در آستانه بازگشایی، بسته ماندند.
- دسامبر ۲۰۲۲: ورود زنان به دانشگاهها نیز ممنوع شد.
- اوت ۲۰۲۶: پس از پنج سال، شمار دختران محروم از آموزش متوسطه به حدود ۲.۴ میلیون نفر رسیده است.
وزارت معارف تحت اداره طالبان تا زمان انتشار گزارش رویترز، پاسخ تازهای به این آمار نداده بود. موضع عمومی مقامهای طالبان همچنان این است که محدودیتها با برداشت آنان از شریعت و فرهنگ افغانستان سازگار است. بااینحال، توضیحی درباره زمان پایان ممنوعیت ارائه نشده و شکاف میان وعده نخستین و واقعیت امروز هر سال عمیقتر شده است.
چرا بستن مدرسه دختران، آموزش پسران را هم ضعیف میکند؟!
یکی از نکتههای کمتر دیدهشده گزارش یونسکو این است که ممنوعیت آموزش و اشتغال زنان، کیفیت آموزش پسران را نیز پایین میآورد. طالبان تدریس زنان برای پسران را محدود کرده و همزمان بسیاری از معلمان زن باتجربه کشور را ترک کردهاند یا از ادامه کار بازماندهاند. نتیجه، کلاسهایی است که گاهی به معلمان مرد کمتجربه سپرده میشود و گاهی اصلاً معلم کافی ندارد.
در کنار ممنوعیت دختران، بیش از دو میلیون کودک دوره ابتدایی نیز به دلایلی مانند فقر، کمبود مدرسه، مهاجرت، سیل و زلزله از کلاس بازماندهاند. نزدیک به نیمی از مدارس افغانستان به آب، سرویس بهداشتی یا وسایل گرمایشی مناسب دسترسی ندارند. در سال ۲۰۲۵ نیز بازگشت حدود سه میلیون مهاجر، چه اجباری و چه داوطلبانه، فشار بیشتری بر همین زیرساخت محدود وارد کرد.
بسیاری از دختران افغانستان آموزش را در خانه یا دورههای غیررسمی ادامه میدهند؛ مسیری که جای مدرسه و دانشگاه رسمی را نمیگیرد.
هزینه اقتصادی ممنوعیت آموزش در افغانستان
ممنوعیت آموزش دختران، تصمیمی صرفاً فرهنگی یا آموزشی نیست؛ این سیاست مستقیماً به سفره خانوار و ظرفیت رشد اقتصاد افغانستان ضربه میزند. یونسکو برآورد کرده است که تداوم محدودیت آموزش متوسطه و عالی زنان میتواند تا سال ۲۰۶۶ حدود ۶۰۰ هزار زن را از بازار کار خارج کند و در مجموع نزدیک به ۹.۶ میلیارد دلار درآمد از دسترفته برجای بگذارد.
این ۹.۶ میلیارد دلار چگونه ناپدید میشود؟!
وقتی یک دختر نتواند دبیرستان را تمام کند، شانس ورود او به دانشگاه، آموزش تخصصی و شغل رسمی کاهش مییابد. درآمد کمتر او به معنای درآمد کمتر خانواده، مصرف کمتر در بازار و مالیات کمتر برای دولت است. این چرخه در مقیاس میلیونها نفر، به کاهش تولید ملی و وابستگی بیشتر به کمکهای خارجی منجر میشود. در کشوری که نزدیک به نیمی از جمعیت آن زیر خط فقر زندگی میکنند، حذف نیمی از استعداد جامعه یک هزینه حاشیهای نیست؛ قفلکردن موتور توسعه است.
پیشتر در گزارش زنان افغان؛ از آرزوی وکالت تا قالیبافی نیز دیدیم که محدودیت آموزش و اشتغال چگونه زنان تحصیلکرده یا مشتاق تحصیل را به مشاغل خانگی کمدرآمد سوق داده است. این فعالیتها میتوانند برای بقا مهم باشند، اما جایگزین آزادی انتخاب شغل و مشارکت برابر در اقتصاد نیستند.
از مدرسه تا بیمارستان؛ کمبود زن متخصص چه خطری دارد؟!
افغانستان جامعهای است که در بسیاری از مناطق، زنان فقط میتوانند از پزشک، پرستار یا مامای زن خدمات بگیرند. وقتی دختران دبیرستان را تمام نکنند و زنان به دانشگاه راه نیابند، زنجیره تربیت نیروی زن در پزشکی و آموزش قطع میشود. یونیسف نیز پیشتر هشدار داده بود که ادامه محدودیتها میتواند تا سال ۲۰۳۰ افغانستان را با کمبود گسترده معلمان و کارکنان زن حوزه سلامت روبهرو کند.
این تناقض تلخ است: سیاستی که با ادعای حفظ ارزشهای اجتماعی اجرا میشود، در عمل دسترسی زنان به درمان متناسب با همان ملاحظات اجتماعی را دشوارتر میکند. محدودیت خدمات درمانی زنان بدون محرم نیز نشان میدهد آموزش، اشتغال، رفتوآمد و سلامت زنان افغانستان جزیرههای جدا از هم نیستند؛ یک شبکه بههمپیوستهاند.
مدرسه خانگی و آموزش آنلاین؛ امید ضروری، جایگزین ناکافی
در این سالها، شبکهای از کلاسهای محلی، آموزش خانگی، دورههای سوادآموزی و درسهای آنلاین شکل گرفته است. یونسکو میگوید نزدیک به ۷۰ هزار نفر از برنامههای جایگزین این نهاد استفاده کردهاند که ۷۳ درصدشان زن بودهاند. این مسیرها برای حفظ ارتباط دختران با یادگیری حیاتیاند، اما سه محدودیت جدی دارند:
- دسترسی به اینترنت، برق و ابزار دیجیتال در همه ولایتها یکسان نیست.
- مدرک دورههای غیررسمی همیشه برای دانشگاه یا بازار کار اعتبار ندارد.
- کلاس خانگی، تجربه اجتماعی مدرسه، امنیت آموزشی و ارتباط پایدار با معلم را بهطور کامل جبران نمیکند.
به همین دلیل، ستایش شجاعت دخترانی که پنهانی یا آنلاین درس میخوانند نباید به عادیسازی وضع موجود منجر شود. مقاومت فردی میتواند امید را زنده نگه دارد، اما مسئولیت بازکردن مدرسه را از دوش حاکمان برنمیدارد.
بحران آموزش افغانستان چه ارتباطی با ایران دارد؟!
مرز ایران و افغانستان فقط خطی جغرافیایی نیست؛ خانوادهها، زبان، بازار کار و مسیرهای تحصیلی دو کشور به هم پیوند خوردهاند. در سالهای گذشته، بخشی از کودکان افغان در مدارس ایران امکان تحصیل پیدا کردهاند و بسیاری از خانوادهها، آموزش را یکی از دلایل اصلی ماندن یا مهاجرت میدانند. تداوم ممنوعیت در افغانستان میتواند مهاجرت تحصیلی، خروج نیروهای متخصص و فشار بر خانوادههای دو سوی مرز را افزایش دهد.
در سوی دیگر، بازگشت گسترده مهاجران به افغانستان بدون مدرسه و ظرفیت آموزشی کافی، خطر شکلگیری نسلی را بالا میبرد که نه در کشور میزبان مسیر باثباتی داشته و نه در وطن خود امکان ادامه تحصیل دارد. برای ایران، حمایت از آموزش کودکان افغان فقط اقدامی انسانی نیست؛ سرمایهگذاری بر ثبات اجتماعی، سلامت عمومی و امنیت بلندمدت منطقه است.
تصویر بزرگتر این بحران در گزارش پنج سال پس از بازگشت طالبان به افغانستان بررسی شده است؛ جایی که «ثبات بدون رفاه» و حذف زنان از آموزش و اقتصاد، دو روی یک مسئلهاند.
چه اقدامهایی میتواند مسیر را تغییر دهد؟!
پس از پنج سال، بیانیههای تکراری بهتنهایی کافی نیست. هر راهحل واقعبینانه باید هم حق فوری آموزش را مطالبه کند و هم مانع قربانیشدن مردم عادی در بازی فشارهای سیاسی شود:
- بازگشایی بیقیدوشرط مدارس و دانشگاهها: حق آموزش نباید به موضوع چانهزنی سیاسی تبدیل شود.
- حمایت مستقیم از معلمان و کلاسهای محلی: کمکها باید با سازوکار شفاف به دانشآموز و آموزگار برسد، نه به شبکههای قدرت.
- بورسیه و مسیر امن تحصیل: کشورهای همسایه و دانشگاههای جهان میتوانند ظرفیت هدفمند برای دختران افغان ایجاد کنند.
- حفظ فشار حقوقبشری همراه با کمک انسانی: پاسخگوکردن طالبان نباید به قطع غذا، درمان و آموزش مردم منجر شود.
یونسکو خواستار بازگرداندن فوری و بدون شرط حق آموزش دختران و زنان شده است. این مطالبه، نه نسخهای غربی برای افغانستان، بلکه دفاع از حقی است که میلیونها خانواده افغان نیز سالها برای آن هزینه دادهاند. پیش از بازگشت طالبان، نزدیک به یک میلیون دختر در دوره متوسطه تحصیل میکردند؛ پس حضور دختران در مدرسه نه رؤیایی ناممکن، بلکه واقعیتی است که با یک تصمیم سیاسی متوقف شده است.
پرسشهای متداول درباره آموزش دختران در افغانستان
چند دختر در افغانستان از آموزش متوسطه محروماند؟!
بر اساس تازهترین برآورد یونسکو در ۲۰ مرداد ۱۴۰۵، حدود ۲.۴ میلیون دختر افغان امکان ادامه تحصیل در دوره متوسطه را ندارند.
آیا افغانستان تنها کشور دارای ممنوعیت رسمی آموزش دختران است؟!
بله. یونسکو میگوید افغانستان تنها کشور جهان است که دسترسی دختران و زنان به آموزش متوسطه و عالی را بهطور رسمی ممنوع کرده است.
طالبان چرا مدارس دخترانه را بسته است؟!
طالبان محدودیتها را با برداشت خود از شریعت و فرهنگ افغانستان توجیه میکند و در ابتدا آنها را موقت خواند؛ بااینحال، پس از پنج سال هنوز زمان مشخصی برای بازگشایی اعلام نشده است.
ممنوعیت تحصیل دختران چه زیان اقتصادی دارد؟!
یونسکو برآورد میکند ادامه ممنوعیت میتواند تا سال ۲۰۶۶ حدود ۶۰۰ هزار زن را از بازار کار خارج کند و نزدیک به ۹.۶ میلیارد دلار زیان انباشته درآمدی به افغانستان تحمیل کند.
آیا آموزش آنلاین میتواند جای مدرسه را بگیرد؟!
خیر. آموزش آنلاین و کلاسهای خانگی برای حفظ یادگیری ضروریاند، اما بهدلیل محدودیت اینترنت، نبود مدرک رسمی و کمبود تعامل آموزشی، جایگزین کامل مدرسه و دانشگاه نیستند.
به نظر شما جامعه جهانی و کشورهای همسایه برای بازگشت دختران افغانستان به مدرسه چه اقدام عملی باید انجام دهند؟ دیدگاه خود را در بخش نظرات در پایین این گزارش با آسیانیوز ایران در میان بگذارید.