آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
مؤسسه ETS، همان مرجعی که تا دیروز مأمن همه دانشجویان ایرانی برای اثبات توانایی زبان انگلیسی بود، ناگهان درهای خود را به روی داوطلبان ایرانی بست؛ آن هم نه به خاطر کمبود متقاضی، بلکه به بهانه تغییر در مقررات تحریمی وزارت خزانه داری آمریکا. این خبر در حالی منتشر می شود که هر ساله هزاران ایرانی برای ادامه تحصیل در دانشگاه های برتر جهان، خود را برای این آزمون ها آماده می کردند و حالا با یک تصمیم ناگهانی، همه معادلات به هم ریخته است.
خیلی از داوطلبان همین حالا دارند به این فکر می کنند که آیا راه جایگزینی وجود دارد؟ آیا می توان به جای تافل، به آیلتس فکر کرد؟ یا اینکه اساساً رویای مهاجرت تحصیلی به آمریکا برای همیشه کمرنگ شده است؟ پایگاه اطلاع رسانی تافل، طی اطلاعیه ای کوتاه اما پرابهام، از بازپرداخت کامل هزینه ثبت نام به تمام متقاضیان خبر داده؛ اما این بازپرداخت، هیچگاه نمی تواند جای خالی ماه ها تلاش و برنامه ریزی را پر کند.
تحلیلگران مسائل آموزشی معتقدند که این اقدام، بخشی از موج جدید تحریم های علمی علیه ایران محسوب می شود و احتمالاً سایر آزمون های بین المللی نیز در آینده تحت تأثیر قرار خواهند گرفت. از سوی دیگر، برخی کارشناسان می گویند که دانشگاه های ایران می توانند با انعقاد تفاهم نامه هایی با مراکز معتبر اروپایی، شرایط برگزاری آزمون های جایگزین را فراهم آورند؛ اما این راهکارها زمان بر و پر از چالش های اداری است.
ریشه های حقوقی و تحریمی این تصمیم
این اقدام مؤسسه ئی تی اس، ریشه در بندهای تازه ای از مقررات تحریمی دارد که وزارت خزانه داری آمریکا علیه نهادهای علمی و آموزشی ایران وضع کرده است. دفتر کنترل دارایی های خارجی یا همان اوفک، با استناد به برخی اتهامات واهی، ارائه هرگونه خدمات آموزشی استاندارد به ایرانیان را مشمول تحریم های ثانویه دانسته و مؤسساتی مانند ETS را ناگزیر از تبعیت کرده است. این تصمیم در حالی گرفته می شود که پیشتر نیز آزمون های دیگری نظیر جی مت و برخی دوره های تخصصی مهندسی، مشمول محدودیت های مشابه شده بودند. از منظر حقوقی، این اقدام نقض آشکار اصول بنیادین آموزش و تبادل علمی محسوب می شود و بسیاری از حقوقدانان بین المللی بر غیرانسانی بودن آن تأکید دارند، اما عملاً راهکار حقوقی مؤثری برای مقابله با این سیاست در دسترس نیست.
پیامدهای روانی و اجتماعی بر جامعه علمی ایران
شوک ناشی از این خبر، بیش از هر چیز بر روان دانشجویان و فارغ التحصیلانی تأثیر گذاشته است که ماه ها به امید قبولی در این آزمون ها، وقت و سرمایه خود را صرف کرده بودند. فضای مجازی مملو از اظهارات ناامیدکننده و سردرگمی است و بسیاری از داوطلبان نمی دانند که باید مسیر خود را تغییر دهند یا منتظر تغییر شرایط بمانند. از سوی دیگر، این اقدام می تواند به شکل گیری یک موج مهاجرت ناخواسته یا تغییر مقصدهای تحصیلی به سوی کشورهای اروپایی، کانادا و استرالیا منجر شود. اما مسئله مهم تر، کاهش اعتماد به نفس علمی در میان نسل جوانی است که خود را برای رقابت در بالاترین سطوح علمی آماده می کردند و حالا با مانعی نابرابر رو به رو شده اند.
راهکارهای جایگزین و انطباق با شرایط جدید
با توقف تافل و جی آر ای، طبیعی است که تمام نگاه ها به سمت آزمون آیلتس به عنوان محبوب ترین جایگزین معطوف شود؛ اما آیلتس نیز برای بسیاری از دانشگاه های آمریکا پذیرفته نمی شود و محدودیت های خاص خود را دارد. همچنین برخی از دانشگاه های اروپایی آزمون های داخلی خود را طراحی کرده اند که می توانند گزینه های قابل اتکایی باشند. مؤسسات آموزشی داخل ایران نیز می توانند با عقد قرارداد با مراکز معتبر آسیایی مانند کشورهای ترکیه، امارات یا مالزی، شرایط برگزاری آزمون های جایگزین را تسهیل کنند؛ هرچند هزینه های مضاعف و مشکلات روادید، این راه را نیز دشوار می سازد. البته نباید از ظرفیت های داخلی مانند آزمون های زبان وزارت علوم نیز غافل شد، اما این آزمون ها اعتبار بین المللی ندارند و صرفاً برای مقاطع داخلی کاربرد دارند.
تأثیر اقتصادی این تصمیم بر مؤسسات آموزشی و داوطلبان
سالانه میلیون ها دلار از محل ثبت نام آزمون های تافل و جی آر ای توسط داوطلبان ایرانی به مؤسسه ئی تی اس پرداخت می شد که حالا این جریان مالی به یک باره قطع شده است. از سوی دیگر، مؤسسات زبان و مراکز برگزاری آزمون در ایران که از این محل درآمد قابل توجهی داشتند، با بحران مالی رو به رو خواهند شد و احتمال تعطیلی برخی از آنها وجود دارد. همچنین داوطلبانی که هزینه های گزاف کلاس های آمادگی را پرداخت کرده اند، حالا با یک سرمایه از دست رفته مواجه هستند؛ چراکه بسیاری از این کلاس ها مختص به ساختار تافل و جی آر ای طراحی شده بودند و نمی توانند به سرعت خود را با آزمون های جایگزین تطبیق دهند. این زیان اقتصادی، اگرچه در مقیاس کلان شاید ناچیز به نظر برسد، اما برای خانواده های ایرانی که با درآمد محدود هزینه های آموزشی را تأمین می کنند، ضربه ای سنگین محسوب می شود.
چشم انداز آینده و احتمال بازگشت یا تشدید محدودیت ها
با توجه به سابقه تحریم های علمی علیه ایران، به نظر نمی رسد که این تصمیم موقتی باشد؛ بلکه احتمالاً با نزدیک شدن به دوره های انتخاباتی آمریکا و افزایش فشارهای سیاسی، این محدودیت ها گسترده تر نیز خواهند شد. در مقابل، برخی دیپلمات های ایرانی بر مذاکرات پشت پرده برای رفع این موانع تأکید دارند، اما تاکنون هیچ خروجی عملی از این مذاکرات گزارش نشده است. از سوی دیگر، ظهور فناوری های جدید مانند برگزاری آزمون های آنلاین و غیرمتمرکز می تواند تا حدی وابستگی به مؤسساتی مانند ئی تی اس را کاهش دهد، اما این راهکارها نیز نیازمند پذیرش دانشگاه های مقصد است که خود نیاز به زمان و مذاکرات گسترده دارد. در نهایت، باید پذیرفت که آینده تحصیلات تکمیلی ایرانیان در خارج از کشور، بیش از هر زمان دیگری به مسیرهای پرپیچ و خم و غیرقابل پیش بینی تبدیل شده است.