آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
در دنیای امروز که اینترنت به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی ما تبدیل شده است، بسیاری از کاربران برای دسترسی به شبکه‌های اجتماعی و سایت‌های مسدودشده، به فیلترشکن‌ها پناه می‌برند. اما آیا تا به حال به این فکر کرده‌اید که همین ابزارهای به‌ظاهر بی‌ضرر، ممکن است چه خطراتی برای امنیت اطلاعات شخصی شما داشته باشند؟ معاون فرهنگی و اجتماعی پلیس فتا فراجا در گفت‌وگو با سیتنا، هشدار جدی داده است که نمی‌توان هیچ فیلترشکنی را به‌طور مطلق امن دانست و اطلاعات و داده‌های کاربران در زمان استفاده از این ابزارها می‌تواند در معرض دسترسی قرار گیرد.
این هشدار، در شرایطی مطرح می‌شود که استفاده از فیلترشکن‌ها در ایران به‌دلیل محدودیت‌های اینترنتی، بسیار رایج شده است. میلیون‌ها کاربر ایرانی، روزانه از فیلترشکن‌های مختلف برای دسترسی به سایت‌ها و اپلیکیشن‌های مسدودشده استفاده می‌کنند، بدون اینکه از خطرات امنیتی آنها آگاه باشند. بسیاری از این فیلترشکن‌ها، رایگان هستند و کاربران بدون هیچ نگرانی، آنها را روی گوشی یا کامپیوتر خود نصب می‌کنند. اما همین رایگان بودن، باید یک زنگ خطر جدی برای کاربران باشد؛ چرا که هیچ چیز در اینترنت رایگان نیست و اگر پولی پرداخت نمی‌کنید، احتمالاً خودتان و اطلاعاتتان «محصول» هستید.
فیلترشکن‌ها، در واقع یک تونل ارتباطی امن بین دستگاه شما و سرور واسط ایجاد می‌کنند و تمام ترافیک اینترنتی شما را از این تونل عبور می‌دهند. این یعنی تمام اطلاعاتی که ارسال و دریافت می‌کنید، از جمله رمزهای عبور، اطلاعات بانکی، پیام‌ها و عکس‌ها، از سرور فیلترشکن عبور می‌کند. اگر این سرور توسط افراد ناشناس یا سودجو اداره شود، آنها به‌راحتی می‌توانند به تمام این اطلاعات دسترسی پیدا کنند و از آنها سوءاستفاده نمایند. این خطر، به‌ویژه برای فیلترشکن‌های رایگان و ناشناخته که هیچ سیاست حریم خصوصی شفافی ندارند، بسیار جدی است. یکی از مشکلات اصلی فیلترشکن‌های ناشناخته، عدم شفافیت در مورد نحوه مدیریت داده‌های کاربران است. بسیاری از این فیلترشکن‌ها، اطلاعات کاربران را ذخیره می‌کنند و حتی ممکن است آنها را به شرکت‌های تبلیغاتی یا نهادهای دیگر بفروشند. برخی از این فیلترشکن‌ها، بدافزارهایی را در دستگاه کاربر نصب می‌کنند که می‌توانند به دوربین، میکروفون، پیام‌ها و سایر اطلاعات حساس دسترسی پیدا کنند. این بدافزارها، گاهی به‌قدری پیچیده هستند که کاربر متوجه حضور آنها نمی‌شود و دستگاه او برای مدت طولانی، در معرض جاسوسی قرار می‌گیرد.
علاوه بر این، برخی از فیلترشکن‌ها ممکن است توسط نهادهای امنیتی یا اطلاعاتی کشورهای خارجی اداره شوند که می‌توانند از این ابزار برای جمع‌آوری اطلاعات از کاربران ایرانی استفاده کنند. در چنین شرایطی، استفاده از فیلترشکن‌های ناشناخته، نه تنها امنیت فردی کاربر را به خطر می‌اندازد، بلکه می‌تواند به تهدیدی برای امنیت ملی نیز تبدیل شود. بنابراین، توصیه پلیس فتا مبنی بر پرهیز از فیلترشکن‌های ناشناخته و غیرضروری، یک هشدار جدی و کاملاً منطقی است که همه کاربران باید به آن توجه کنند. اما چه راهکارهایی برای کاهش خطرات فیلترشکن‌ها وجود دارد؟
- نخستین و مهم‌ترین راهکار، استفاده از فیلترشکن‌های معتبر و شناخته‌شده است که سیاست حریم خصوصی شفافی دارند و داده‌های کاربران را ذخیره نمی‌کنند. این فیلترشکن‌ها، معمولاً پولی هستند و هزینه اشتراک آنها، بابت تضمین امنیت و حریم خصوصی کاربران دریافت می‌شود. اگرچه پرداخت هزینه ماهانه ممکن است برای برخی کاربران دشوار باشد، اما در مقایسه با خطرات ناشی از استفاده از فیلترشکن‌های رایگان و ناشناخته، این هزینه بسیار ناچیز است.
- دومین راهکار، استفاده از فیلترشکن‌های متن‌باز است که کد آنها برای عموم قابل بررسی است. این فیلترشکن‌ها، به‌دلیل شفافیت کد، معمولاً امن‌تر هستند و توسط جامعه امنیتی بررسی می‌شوند. با این حال، حتی فیلترشکن‌های متن‌باز نیز باید از منابع معتبر دانلود شوند تا از آلوده بودن آنها به بدافزار جلوگیری شود.
- سومین راهکار، محدود کردن استفاده از فیلترشکن به فعالیت‌های غیرحساس است. به این معنا که برای ورود به حساب‌های بانکی، ایمیل‌های مهم یا ارسال اطلاعات حساس، هرگز از فیلترشکن استفاده نکنید و این کارها را بدون واسطه انجام دهید.
در نهایت، باید توجه داشت که امنیت در فضای مجازی، یک مسئله جدی و چندوجهی است که نیازمند هوشیاری و آگاهی کاربران است. پلیس فتا با هشدارهای مکرر خود، تلاش می‌کند تا سطح آگاهی عمومی را افزایش دهد و کاربران را از خطرات ناشی از استفاده ناآگاهانه از فیلترشکن‌ها مطلع سازد. اما این وظیفه تنها بر دوش پلیس نیست؛ هر کاربر باید خود را مسئول امنیت اطلاعاتش بداند و با رعایت اصول ساده اما مؤثر، از حریم خصوصی خود محافظت کند. در ادامه این گزارش، ابعاد مختلف این هشدار و راهکارهای عملی برای کاهش خطرات را بررسی خواهیم کرد.
بررسی مکانیسم عملکرد فیلترشکن‌ها و نقاط آسیب‌پذیری
فیلترشکن‌ها یا شبکه‌های خصوصی مجازی، با ایجاد یک تونل رمزنگاری‌شده بین دستگاه کاربر و سرور واسط، ترافیک اینترنتی کاربر را از این تونل عبور می‌دهند. این تونل، به کاربر امکان می‌دهد که با یک آدرس اینترنتی مجازی، به سایت‌ها و سرویس‌های مسدودشده دسترسی پیدا کند. اما همین مکانیسم، یک نقطه آسیب‌پذیری جدی ایجاد می‌کند: تمام اطلاعاتی که کاربر ارسال یا دریافت می‌کند، از سرور فیلترشکن عبور می‌کند. اگر این سرور توسط افراد ناشناس یا سودجو اداره شود، آنها می‌توانند به تمام این اطلاعات دسترسی پیدا کنند. این یعنی رمزهای عبور، اطلاعات بانکی، پیام‌ها و حتی عکس‌های شخصی کاربر، در معرض خطر قرار می‌گیرند.
یکی از مشکلات اصلی فیلترشکن‌های رایگان، عدم شفافیت در مورد نحوه مدیریت داده‌های کاربران است. بسیاری از این فیلترشکن‌ها، اطلاعات کاربران را ذخیره می‌کنند و حتی ممکن است آنها را به شرکت‌های تبلیغاتی یا نهادهای دیگر بفروشند. برخی از این فیلترشکن‌ها، بدافزارهایی را در دستگاه کاربر نصب می‌کنند که می‌توانند به دوربین، میکروفون، پیام‌ها و سایر اطلاعات حساس دسترسی پیدا کنند. این بدافزارها، گاهی به‌قدری پیچیده هستند که کاربر متوجه حضور آنها نمی‌شود و دستگاه او برای مدت طولانی، در معرض جاسوسی قرار می‌گیرد.
علاوه بر این، برخی از فیلترشکن‌ها ممکن است توسط نهادهای امنیتی یا اطلاعاتی کشورهای خارجی اداره شوند که می‌توانند از این ابزار برای جمع‌آوری اطلاعات از کاربران ایرانی استفاده کنند. در چنین شرایطی، استفاده از فیلترشکن‌های ناشناخته، نه تنها امنیت فردی کاربر را به خطر می‌اندازد، بلکه می‌تواند به تهدیدی برای امنیت ملی نیز تبدیل شود. بنابراین، توصیه پلیس فتا مبنی بر پرهیز از فیلترشکن‌های ناشناخته و غیرضروری، یک هشدار جدی و کاملاً منطقی است که همه کاربران باید به آن توجه کنند.
خطرات امنیتی فیلترشکن‌های ناشناخته برای کاربران ایرانی
برای کاربران ایرانی، خطرات ناشی از استفاده از فیلترشکن‌های ناشناخته، بسیار جدی‌تر از سایر کشورهاست. در ایران، به‌دلیل محدودیت‌های اینترنتی، بسیاری از کاربران به‌ناچار از فیلترشکن‌های رایگان و ناشناخته استفاده می‌کنند که هیچ نظارتی بر عملکرد آنها وجود ندارد. این فیلترشکن‌ها، معمولاً توسط افراد یا گروه‌هایی اداره می‌شوند که هیچ سابقه مشخصی ندارند و معلوم نیست که با اطلاعات کاربران چه می‌کنند. برخی از این فیلترشکن‌ها، به‌عنوان ابزاری برای فیشینگ و سرقت اطلاعات بانکی مورد استفاده قرار می‌گیرند و کاربران ناآگاه، با ورود به سایت‌های جعلی بانکی، اطلاعات کارت خود را در اختیار مجرمان قرار می‌دهند. علاوه بر این، برخی از فیلترشکن‌های ناشناخته، کاربران را به سمت سایت‌های آلوده هدایت می‌کنند که حاوی بدافزار هستند. این بدافزارها، می‌توانند به‌صورت خودکار روی دستگاه کاربر نصب شوند و اطلاعات شخصی او را جمع‌آوری کنند. برخی از این بدافزارها، حتی می‌توانند کنترل دستگاه کاربر را در دست بگیرند و از آن برای حملات سایبری به سایر سیستم‌ها استفاده کنند. این موضوع، نه تنها برای کاربر خطرناک است، بلکه می‌تواند او را به‌عنوان یک عامل ناخواسته در حملات سایبری قرار دهد.
نکته قابل توجه دیگر، خطر نشت اطلاعات کاربران از طریق فیلترشکن‌ها به نهادهای امنیتی خارجی است. برخی از فیلترشکن‌های معروف، توسط شرکت‌هایی اداره می‌شوند که با نهادهای اطلاعاتی کشورهای خارجی همکاری دارند و اطلاعات کاربران خود را در اختیار آنها قرار می‌دهند. برای کاربران ایرانی، این موضوع می‌تواند تبعات جدی داشته باشد، چرا که اطلاعات شخصی و ارتباطات آنها ممکن است در اختیار نهادهایی قرار گیرد که علیه منافع ملی ایران فعالیت می‌کنند. بنابراین، انتخاب یک فیلترشکن امن و معتبر، یک ضرورت انکارناپذیر برای کاربران ایرانی است.
راهکارهای کاهش خطرات و انتخاب فیلترشکن امن
با توجه به خطرات متعدد فیلترشکن‌های ناشناخته، کاربران باید راهکارهای عملی برای کاهش خطرات و انتخاب یک فیلترشکن امن را بیاموزند.
- نخستین و مهم‌ترین راهکار، استفاده از فیلترشکن‌های معتبر و شناخته‌شده است که سیاست حریم خصوصی شفافی دارند و داده‌های کاربران را ذخیره نمی‌کنند. این فیلترشکن‌ها، معمولاً پولی هستند و هزینه اشتراک آنها، بابت تضمین امنیت و حریم خصوصی کاربران دریافت می‌شود. اگرچه پرداخت هزینه ماهانه ممکن است برای برخی کاربران دشوار باشد، اما در مقایسه با خطرات ناشی از استفاده از فیلترشکن‌های رایگان و ناشناخته، این هزینه بسیار ناچیز است.
- دومین راهکار، استفاده از فیلترشکن‌های متن‌باز است که کد آنها برای عموم قابل بررسي است. این فیلترشکن‌ها، به‌دلیل شفافیت کد، معمولاً امن‌تر هستند و توسط جامعه امنیتی بررسی می‌شوند. با این حال، حتی فیلترشکن‌های متن‌باز نیز باید از منابع معتبر دانلود شوند تا از آلوده بودن آنها به بدافزار جلوگیری شود. برخی از فیلترشکن‌های متن‌باز معروف، مانند اوپن‌وی‌پی‌ان و وایرگارد، به‌دلیل امنیت بالا و شفافیت کد، مورد اعتماد جامعه امنیتی هستند و می‌توانند گزینه مناسبی برای کاربران باشند.
- سومین راهکار، محدود کردن استفاده از فیلترشکن به فعالیت‌های غیرحساس است. به این معنا که برای ورود به حساب‌های بانکی، ایمیل‌های مهم یا ارسال اطلاعات حساس، هرگز از فیلترشکن استفاده نکنید و این کارها را بدون واسطه انجام دهید. همچنین، هرگز اطلاعات کارت بانکی خود را در سایت‌هایی که از طریق فیلترشکن باز کرده‌اید، وارد نکنید. علاوه بر این، استفاده از احراز هویت دو مرحله‌ای برای حساب‌های مهم، می‌تواند لایه امنیتی اضافی ایجاد کند و از نفوذ مجرمان به حساب‌های کاربری جلوگیری نماید.
نقش پلیس فتا و نهادهای نظارتی در افزایش آگاهی عمومی
پلیس فتا، به‌عنوان نهاد مسئول مبارزه با جرایم سایبری در ایران، نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی نسبت به خطرات فیلترشکن‌ها ایفا می‌کند. هشدارهای مکرر این نهاد، نشان‌دهنده عزم جدی برای حفاظت از اطلاعات کاربران و جلوگیری از سوءاستفاده‌های سایبری است. با این حال، افزایش آگاهی عمومی، نیازمند همکاری سایر نهادها از جمله رسانه‌ها، آموزش و پرورش و دانشگاه‌هاست. رسانه‌ها می‌توانند با انتشار گزارش‌های تحلیلی و مصاحبه با کارشناسان امنیتی، سطح دانش کاربران را افزایش دهند و آنها را از خطرات فیلترشکن‌های ناشناخته مطلع سازند.
آموزش و پرورش نیز می‌تواند با گنجاندن مباحث امنیت سایبری در برنامه‌های درسی، نسل جدید را با خطرات فضای مجازی آشنا کند. بسیاری از کاربران جوان، به‌دلیل عدم آگاهی، اقدام به نصب فیلترشکن‌های ناشناخته می‌کنند و اطلاعات خود را در معرض خطر قرار می‌دهند. اگر از سنین پایین، آموزش‌های لازم در مورد امنیت آنلاین به کودکان و نوجوانان داده شود، آنها در آینده می‌توانند تصمیمات بهتری در مورد استفاده از ابزارهای اینترنتی بگیرند. دانشگاه‌ها نیز می‌توانند با برگزاری کارگاه‌های تخصصی، دانشجویان را با آخرین تهدیدات سایبری و راه‌های مقابله با آنها آشنا کنند. علاوه بر این، نهادهای نظارتی باید بر فعالیت فیلترشکن‌های ناشناخته نظارت بیشتری داشته باشند و با فروشندگان و توزیع‌کنندگان این ابزارها برخورد قانونی کنند. بسیاری از فیلترشکن‌های ناشناخته، از طریق شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها تبلیغ می‌شوند و کاربران ناآگاه را به دام می‌اندازند. اگر نظارت بر این تبلیغات افزایش یابد و با متخلفان برخورد شود، می‌توان تا حد زیادی از گسترش فیلترشکن‌های ناامن جلوگیری کرد. همچنین، ایجاد یک سامانه رسمی برای معرفی فیلترشکن‌های امن و معتبر می‌تواند به کاربران در انتخاب آگاهانه کمک کند.
آینده امنیت سایبری در ایران و ضرورت فرهنگ‌سازی
با توجه به افزایش استفاده از اینترنت و رشد روزافزون تهدیدات سایبری، آینده امنیت سایبری در ایران نیازمند یک رویکرد جامع و فرهنگ‌سازی گسترده است. کاربران باید بیاموزند که امنیت آنلاین، یک مسئولیت شخصی است و نمی‌توان آن را به‌طور کامل به نهادهای دولتی سپرد. هر کاربر، باید نسبت به اطلاعات خود حساس باشد و از ابزارهای ناامن پرهیز کند. فرهنگ‌سازی در این زمینه، نیازمند آموزش مداوم و اطلاع‌رسانی مستمر از طریق رسانه‌ها، مدارس و دانشگاه‌هاست.
یکی از گام‌های اساسی در این مسیر، ترویج استفاده از ابزارهای جایگزین و امن است. به‌جای استفاده از فیلترشکن‌های ناشناخته، کاربران می‌توانند از سرویس‌های داخلی و امن استفاده کنند که توسط نهادهای معتبر ارائه می‌شوند. اگر سرویس‌های داخلی بتوانند نیازهای کاربران را برطرف کنند و از نظر کیفیت و سرعت، قابل رقابت با سرویس‌های خارجی باشند، کاربران انگیزه کمتری برای استفاده از فیلترشکن‌های ناامن خواهند داشت. بنابراین، سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساخت‌های داخلی و بهبود کیفیت خدمات اینترنتی، می‌تواند به‌طور غیرمستقیم به افزایش امنیت کاربران کمک کند. در نهایت، همکاری بین‌المللی برای مقابله با تهدیدات سایبری نیز ضروری است. بسیاری از فیلترشکن‌های ناشناخته، از سرورهایی در کشورهای مختلف استفاده می‌کنند و مقابله با آنها نیازمند همکاری فرامرزی است. ایران می‌تواند با سایر کشورها در زمینه تبادل اطلاعات و هماهنگی برای شناسایی و مسدودسازی فیلترشکن‌های ناامن همکاری کند. این همکاری، می‌تواند به افزایش امنیت کاربران ایرانی و جلوگیری از سوءاستفاده‌های سایبری کمک شایانی نماید. در مجموع، آینده امنیت سایبری در ایران، به میزان آگاهی و مسئولیت‌پذیری کاربران، تلاش نهادهای نظارتی و همکاری‌های بین‌المللی بستگی دارد.