پدر فیلترینگ هوشمند مخالف رفع فیلتر اینستاگرام؛ «خلاف عقل و انصاف است»

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

بحث بر سر رفع فیلتر اینستاگرام، یکی از جنجالی‌ترین موضوعات فضای مجازی و سیاسی ایران در سال‌های اخیر بوده است که هر بار با اظهارنظر مقامات مختلف، ابعاد تازه‌ای به خود می‌گیرد. در تازه‌ترین تحولات، رسول جلیلی، عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی، بار دیگر مقابل رفع فیلتر اینستاگرام ایستاد و با استدلالی جدید، بازگشایی این پلتفرم را «خلاف عقل، انصاف و مصوبات قبلی» دانست. او در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر، شبکه‌های اجتماعی آمریکایی را ابزار جنگ علیه جمهوری اسلامی معرفی کرد و گفت که رفع محدودیت اینستاگرام، نه‌تنها مشکلات اقتصادی را حل نمی‌کند، بلکه به بحران‌های امنیتی و فرهنگی نیز دامن می‌زند. این اظهارات، در شرایطی مطرح می‌شود که بسیاری از کارشناسان و فعالان فضای مجازی، رفع فیلتر اینستاگرام را یکی از مطالبات جدی کاربران ایرانی می‌دانند و معتقدند که این اقدام می‌تواند به بهبود فضای کسب‌وکار، کاهش هزینه‌های دسترسی به اینترنت و افزایش تعاملات بین‌المللی کمک کند.

نکته جالب توجه در این میان، پیشینه خود رسول جلیلی در حوزه فیلترینگ است که در سند تحریم وزارت خزانه‌داری آمریکا در سال ۲۰۱۲ به آن اشاره شده است. در این سند، از نقش جلیلی در مسدودسازی وب‌سایت‌ها و همکاری با مسدودی اینترنت در ایران سخن گفته شده و شرکت مرتبط با او، «امن‌افزار»، به‌عنوان یکی از عرضه‌کنندگان سیستم‌های فیلترینگ به حاکمیت معرفی شده است. همین پیشینه، باعث شده که رسول جلیلی در ایران با نام «پدر فیلترینگ هوشمند» شناخته شود. او عضو هیئت علمی و استاد دانشکده علوم کامپیوتر دانشگاه شریف است و یکی از اولین اعضایی است که آیت‌الله علی خامنه‌ای پس از دستور تشکیل شورای عالی فضای مجازی در سال ۱۳۹۰، در ۱۷ اسفند همان سال، به‌عنوان عضو حقیقی این شورای سیاست‌گذاری کلان منصوب کرده است. اظهارات اخیر جلیلی، بازتاب‌دهنده یک رویکرد امنیتی-فرهنگی به فضای مجازی است که در آن، شبکه‌های اجتماعی خارجی به‌عنوان ابزار نفوذ و جنگ نرم علیه جمهوری اسلامی تلقی می‌شوند. بر اساس این رویکرد، رفع فیلتر اینستاگرام، می‌تواند به افزایش نفوذ فرهنگی غرب، ترویج سبک زندگی غربی و تضعیف ارزش‌های دینی و انقلابی در جامعه منجر شود. طرفداران این دیدگاه معتقدند که محدودیت‌های موجود، برای حفاظت از امنیت فرهنگی و اجتماعی کشور ضروری است و نباید به‌بهانه حل مشکلات اقتصادی، از این محدودیت‌ها عقب‌نشینی کرد. این استدلال، در سال‌های اخیر بارها از سوی مقامات مختلف مطرح شده و به یکی از محورهای اصلی بحث درباره سیاست‌گذاری فضای مجازی در ایران تبدیل شده است.

در مقابل، منتقدان این رویکرد، معتقدند که فیلترینگ اینستاگرام، نه‌تنها به حفاظت از فرهنگ و امنیت کشور کمک نکرده، بلکه به افزایش هزینه‌های دسترسی به اینترنت، گسترش استفاده از فیلترشکن‌ها و کاهش اعتماد عمومی به نظام تصمیم‌گیری منجر شده است. بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، به‌ویژه در حوزه‌های مد، گردشگری و صنایع دستی، از اینستاگرام به‌عنوان بستر اصلی فروش محصولات خود استفاده می‌کردند و فیلترینگ، به کاهش درآمد و تعطیلی بسیاری از آنها منجر شده است. همچنین، فیلترینگ اینستاگرام، به افزایش استفاده از فیلترشکن‌ها و در نتیجه، کاهش امنیت سایبری کاربران و افزایش خطر نشت اطلاعات شخصی آنها منجر شده است. منتقدان می‌گویند که به‌جای فیلترینگ، باید با تولید محتوای سالم و تقویت سواد رسانه‌ای، با تهدیدات فرهنگی مقابله کرد. از منظر اقتصادی، رفع فیلتر اینستاگرام می‌تواند به بهبود فضای کسب‌وکار و افزایش درآمدهای ارزی کشور کمک کند. بسیاری از کسب‌وکارهای ایرانی، از طریق اینستاگرام با مشتریان خارجی ارتباط برقرار می‌کردند و محصولات خود را به فروش می‌رساندند. فیلترینگ، به قطع این ارتباطات و کاهش صادرات غیرنفتی منجر شده است. همچنین، رفع فیلتر اینستاگرام، می‌تواند به کاهش هزینه‌های دسترسی به اینترنت برای کاربران منجر شود، چرا که آنها دیگر نیازی به خرید فیلترشکن‌های گران‌قیمت نخواهند داشت. این امر، به افزایش قدرت خرید خانوارها و کاهش فشار اقتصادی بر آنها کمک می‌کند. بنابراین، مدافعان رفع فیلتر، معتقدند که این اقدام می‌تواند به بهبود وضعیت اقتصادی کشور و کاهش نارضایتی عمومی کمک کند.

از منظر امنیتی، مدافعان فیلترینگ معتقدند که شبکه‌های اجتماعی خارجی، به‌عنوان ابزار جنگ نرم و نفوذ فرهنگی علیه جمهوری اسلامی عمل می‌کنند و رفع محدودیت آنها، می‌تواند به افزایش تهدیدات امنیتی و فرهنگی منجر شود. آنها به نمونه‌هایی از استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای سازماندهی اعتراضات و انتشار اطلاعات نادرست اشاره می‌کنند و معتقدند که محدودیت‌ها، برای حفاظت از امنیت ملی ضروری است. در مقابل، منتقدان می‌گویند که فیلترینگ، به افزایش استفاده از فیلترشکن‌ها و کاهش امنیت سایبری کاربران منجر شده و عملاً به نفع دشمنان تمام می‌شود. آنها معتقدند که به‌جای فیلترینگ، باید با تقویت زیرساخت‌های داخلی و تولید محتوای سالم، با تهدیدات فرهنگی مقابله کرد.

در پایان، باید تأکید کرد که بحث درباره رفع فیلتر اینستاگرام، یک موضوع پیچیده و چندوجهی است که نیازمند در نظر گرفتن همه جوانب اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی است. تصمیم‌گیری در این زمینه، نه‌تنها بر زندگی روزمره میلیون‌ها کاربر ایرانی تأثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند بر فضای کسب‌وکار، امنیت سایبری و روابط بین‌المللی کشور نیز تأثیرگذار باشد. بنابراین، لازم است که همه ذی‌نفعان از جمله کاربران، کسب‌وکارها، کارشناسان و نهادهای مسئول، در فرایند تصمیم‌گیری مشارکت داشته باشند و با گفت‌وگوی شفاف و مستند، به راه‌حلی برسند که ضمن حفاظت از منافع ملی، به بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی کشور نیز کمک کند. در ادامه این گزارش، ابعاد مختلف این بحث، پیشینه رسول جلیلی در حوزه فیلترینگ و پیامدهای تصمیم‌گیری در این زمینه را بررسی خواهیم کرد.

پیشینه رسول جلیلی و نقش او در سیاست‌گذاری فضای مجازی ایران

رسول جلیلی، عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی و استاد دانشکده علوم کامپیوتر دانشگاه شریف، یکی از چهره‌های کلیدی در سیاست‌گذاری فضای مجازی ایران محسوب می‌شود که با نام «پدر فیلترینگ هوشمند» شناخته می‌شود. او یکی از اولین اعضایی است که آیت‌الله علی خامنه‌ای پس از دستور تشکیل شورای عالی فضای مجازی در سال ۱۳۹۰، در ۱۷ اسفند همان سال، به‌عنوان عضو حقیقی این شورای سیاست‌گذاری کلان منصوب کرده است. پیشینه او در حوزه فیلترینگ، به‌قدری برجسته است که وزارت خزانه‌داری آمریکا در اطلاعیه تحریم او در سال ۲۰۱۲، از نقش او در مسدودسازی وب‌سایت‌ها و همکاری با مسدودی اینترنت در ایران سخن گفته و شرکت مرتبط با او، «امن‌افزار»، را از عرضه‌کنندگان سیستم‌های فیلترینگ به حاکمیت معرفی کرده است. این پیشینه، نشان‌دهنده نقش کلیدی جلیلی در طراحی و اجرای سیاست‌های فیلترینگ و محدودسازی فضای مجازی در ایران است.

جلیلی در سال‌های اخیر، همواره یکی از مخالفان سرسخت رفع فیلتر شبکه‌های اجتماعی خارجی، به‌ویژه اینستاگرام و تلگرام، بوده است. او بارها در اظهارنظرهای خود، این شبکه‌ها را ابزار جنگ نرم و نفوذ فرهنگی غرب علیه جمهوری اسلامی معرفی کرده و بر لزوم حفظ محدودیت‌ها برای حفاظت از امنیت فرهنگی و اجتماعی کشور تأکید کرده است. این رویکرد، با دیدگاه‌های امنیتی-فرهنگی او همخوانی دارد و نشان‌دهنده آن است که او فیلترینگ را نه‌تنها یک ابزار فنی، بلکه یک راهبرد فرهنگی و امنیتی برای مقابله با تهدیدات خارجی می‌داند. بنابراین، اظهارات اخیر او مبنی بر اینکه رفع فیلتر اینستاگرام خلاف عقل و انصاف است، در چارچوب همین رویکرد قابل تحلیل است. نقش جلیلی در شورای عالی فضای مجازی، به‌عنوان یکی از نهادهای سیاست‌گذار کلان در حوزه فضای مجازی، بسیار حائز اهمیت است. این شورا، مسئولیت تعیین سیاست‌های کلان فضای مجازی کشور را بر عهده دارد و تصمیمات آن، می‌تواند بر زندگی روزمره میلیون‌ها کاربر ایرانی تأثیر بگذارد. جلیلی به‌عنوان یکی از اعضای حقیقی این شورا، در تصمیم‌گیری‌های مربوط به فیلترینگ، محدودسازی و توسعه فضای مجازی نقش کلیدی ایفا می‌کند. بنابراین، اظهارات و مواضع او، نه‌تنها بازتاب‌دهنده دیدگاه‌های شخصی او، بلکه نشان‌دهنده جهت‌گیری‌های احتمالی سیاست‌گذاری در این حوزه است که می‌تواند بر آینده فضای مجازی ایران تأثیر بگذارد.

استدلال‌های مخالفان و موافقان رفع فیلتر اینستاگرام

بحث درباره رفع فیلتر اینستاگرام، یکی از جنجالی‌ترین موضوعات فضای مجازی ایران در سال‌های اخیر بوده است که موافقان و مخالفان متعددی دارد. مخالفان رفع فیلتر، از جمله رسول جلیلی، معتقدند که شبکه‌های اجتماعی آمریکایی، ابزار جنگ نرم و نفوذ فرهنگی غرب علیه جمهوری اسلامی محسوب می‌شوند و رفع محدودیت آنها، می‌تواند به افزایش تهدیدات امنیتی و فرهنگی منجر شود. آنها به نمونه‌هایی از استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای سازماندهی اعتراضات، انتشار اطلاعات نادرست و ترویج سبک زندگی غربی اشاره می‌کنند و معتقدند که محدودیت‌ها، برای حفاظت از امنیت ملی و ارزش‌های دینی و انقلابی ضروری است. همچنین، آنها استدلال می‌کنند که رفع فیلتر اینستاگرام، مشکلات اقتصادی کشور را حل نمی‌کند و صرفاً به افزایش نفوذ فرهنگی غرب و تضعیف ارزش‌های داخلی منجر می‌شود.

در مقابل، موافقان رفع فیلتر اینستاگرام، معتقدند که فیلترینگ، نه‌تنها به حفاظت از فرهنگ و امنیت کشور کمک نکرده، بلکه به افزایش هزینه‌های دسترسی به اینترنت، گسترش استفاده از فیلترشکن‌ها و کاهش اعتماد عمومی به نظام تصمیم‌گیری منجر شده است. بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، به‌ویژه در حوزه‌های مد، گردشگری و صنایع دستی، از اینستاگرام به‌عنوان بستر اصلی فروش محصولات خود استفاده می‌کردند و فیلترینگ، به کاهش درآمد و تعطیلی بسیاری از آنها منجر شده است. همچنین، فیلترینگ اینستاگرام، به افزایش استفاده از فیلترشکن‌ها و در نتیجه، کاهش امنیت سایبری کاربران و افزایش خطر نشت اطلاعات شخصی آنها منجر شده است. موافقان رفع فیلتر می‌گویند که به‌جای فیلترینگ، باید با تولید محتوای سالم و تقویت سواد رسانه‌ای، با تهدیدات فرهنگی مقابله کرد. از منظر اقتصادی، موافقان رفع فیلتر اینستاگرام معتقدند که این اقدام می‌تواند به بهبود فضای کسب‌وکار و افزایش درآمدهای ارزی کشور کمک کند. بسیاری از کسب‌وکارهای ایرانی، از طریق اینستاگرام با مشتریان خارجی ارتباط برقرار می‌کردند و محصولات خود را به فروش می‌رساندند. فیلترینگ، به قطع این ارتباطات و کاهش صادرات غیرنفتی منجر شده است. همچنین، رفع فیلتر اینستاگرام، می‌تواند به کاهش هزینه‌های دسترسی به اینترنت برای کاربران منجر شود، چرا که آنها دیگر نیازی به خرید فیلترشکن‌های گران‌قیمت نخواهند داشت. این امر، به افزایش قدرت خرید خانوارها و کاهش فشار اقتصادی بر آنها کمک می‌کند. بنابراین، بحث درباره رفع فیلتر اینستاگرام، نه‌تنها یک موضوع فرهنگی و امنیتی، بلکه یک موضوع اقتصادی نیز محسوب می‌شود که نیازمند در نظر گرفتن همه جوانب است.

بررسی ابعاد اقتصادی فیلترینگ و رفع فیلتر اینستاگرام

فیلترینگ اینستاگرام، یکی از موضوعاتی است که ابعاد اقتصادی قابل‌توجهی دارد و تصمیم‌گیری درباره آن، می‌تواند بر فضای کسب‌وکار و اقتصاد کشور تأثیر بگذارد. در سال‌های اخیر، بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، به‌ویژه در حوزه‌های مد، گردشگری، صنایع دستی و خدمات، از اینستاگرام به‌عنوان بستر اصلی فروش محصولات و خدمات خود استفاده می‌کردند. فیلترینگ اینستاگرام، به قطع دسترسی این کسب‌وکارها به مشتریان خود و کاهش درآمد آنها منجر شده است. بسیاری از این کسب‌وکارها، به‌دلیل عدم توانایی در دسترسی به بازارهای جدید و افزایش هزینه‌های تبلیغات، مجبور به تعطیلی یا کاهش فعالیت خود شده‌اند که این امر، به افزایش بیکاری و کاهش رشد اقتصادی منجر شده است. از منظر کلان، فیلترینگ اینستاگرام، به کاهش درآمدهای ارزی کشور نیز منجر شده است. بسیاری از کسب‌وکارهای ایرانی، از طریق اینستاگرام با مشتریان خارجی ارتباط برقرار می‌کردند و محصولات خود را به فروش می‌رساندند. فیلترینگ، به قطع این ارتباطات و کاهش صادرات غیرنفتی منجر شده است. همچنین، فیلترینگ اینستاگرام، به افزایش هزینه‌های دسترسی به اینترنت برای کاربران منجر شده است، چرا که آنها برای دسترسی به اینستاگرام، مجبور به خرید فیلترشکن‌های گران‌قیمت هستند. این هزینه‌ها، به کاهش قدرت خرید خانوارها و افزایش فشار اقتصادی بر آنها منجر می‌شود که خود، به کاهش تقاضا و رکود اقتصادی دامن می‌زند. بنابراین، رفع فیلتر اینستاگرام، می‌تواند به بهبود فضای کسب‌وکار و افزایش درآمدهای ارزی کشور کمک کند.

با این حال، مخالفان رفع فیلتر، معتقدند که این اقدام، مشکلات اقتصادی کشور را حل نمی‌کند و صرفاً به افزایش نفوذ فرهنگی غرب منجر می‌شود. آنها استدلال می‌کنند که مشکلات اقتصادی کشور، ریشه در مسائل ساختاری و سیاست‌های کلان دارد و رفع فیلتر اینستاگرام، نمی‌تواند به‌تنهایی به حل این مشکلات کمک کند. همچنین، آنها معتقدند که رفع فیلتر اینستاگرام، می‌تواند به افزایش مصرف‌گرایی و ترویج سبک زندگی غربی منجر شود که خود، به تضعیف فرهنگ داخلی و کاهش تولید ملی دامن می‌زند. بنابراین، بحث درباره رفع فیلتر اینستاگرام، نیازمند در نظر گرفتن همه جوانب اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است و نمی‌توان با یک نگاه ساده‌انگارانه، به آن پرداخت.

ابعاد امنیتی و فرهنگی فیلترینگ اینستاگرام

فیلترینگ اینستاگرام، علاوه بر ابعاد اقتصادی، ابعاد امنیتی و فرهنگی قابل‌توجهی نیز دارد که نمی‌توان از آنها غافل شد. از منظر امنیتی، مخالفان رفع فیلتر، معتقدند که شبکه‌های اجتماعی خارجی، به‌عنوان ابزار جنگ نرم و نفوذ فرهنگی علیه جمهوری اسلامی عمل می‌کنند و رفع محدودیت آنها، می‌تواند به افزایش تهدیدات امنیتی منجر شود. آنها به نمونه‌هایی از استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای سازماندهی اعتراضات، انتشار اطلاعات نادرست و ایجاد ناآرامی‌های اجتماعی اشاره می‌کنند و معتقدند که محدودیت‌ها، برای حفاظت از امنیت ملی ضروری است. در مقابل، منتقدان می‌گویند که فیلترینگ، به افزایش استفاده از فیلترشکن‌ها و کاهش امنیت سایبری کاربران منجر شده و عملاً به نفع دشمنان تمام می‌شود. آنها معتقدند که به‌جای فیلترینگ، باید با تقویت زیرساخت‌های داخلی و تولید محتوای سالم، با تهدیدات فرهنگی مقابله کرد. از منظر فرهنگی، مخالفان رفع فیلتر، معتقدند که اینستاگرام، به‌عنوان یک شبکه اجتماعی غربی، به ترویج سبک زندگی غربی، مصرف‌گرایی و ارزش‌های متناقض با فرهنگ اسلامی و ایرانی می‌پردازد. آنها استدلال می‌کنند که رفع محدودیت اینستاگرام، می‌تواند به افزایش نفوذ فرهنگی غرب و تضعیف ارزش‌های دینی و انقلابی در جامعه منجر شود. در مقابل، منتقدان می‌گویند که فیلترینگ، به افزایش استفاده از فیلترشکن‌ها و کاهش نظارت بر محتوای مصرفی کاربران منجر شده و عملاً به ترویج محتوای غیراخلاقی و ناسالم دامن زده است. آنها معتقدند که به‌جای فیلترینگ، باید با تولید محتوای سالم و تقویت سواد رسانه‌ای، با تهدیدات فرهنگی مقابله کرد و زمینه را برای استفاده مسئولانه از شبکه‌های اجتماعی فراهم نمود.

نکته قابل توجه دیگر، تأثیر فیلترینگ بر امنیت روانی کاربران است. بسیاری از کاربران، به‌دلیل محدودیت‌های موجود، دچار اضطراب، ناامیدی و احساس بی‌قدرتی می‌شوند که این امر، به کاهش سلامت روان جامعه منجر می‌شود. همچنین، فیلترینگ، به افزایش شکاف میان نسل‌ها و کاهش اعتماد عمومی به نظام تصمیم‌گیری منجر شده است. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره رفع فیلتر اینستاگرام، نیازمند در نظر گرفتن همه جوانب امنیتی، فرهنگی و روانی است و نمی‌توان با یک نگاه یک‌بعدی، به آن پرداخت. هدف مشترک همه ما باید ایجاد فضایی باشد که در آن، ضمن حفاظت از امنیت و فرهنگ جامعه، به حقوق و آزادی‌های کاربران نیز احترام گذاشته شود.

سناریوهای احتمالی برای رفع فیلتر اینستاگرام

با توجه به بحث‌های گسترده درباره رفع فیلتر اینستاگرام و مواضع متفاوت موافقان و مخالفان، چند سناریو برای آینده این موضوع قابل تصور است:

1. سناریوی اول، ادامه وضعیت فعلی و حفظ محدودیت‌هاست. در این سناریو، مخالفان رفع فیلتر، از جمله رسول جلیلی، موفق می‌شوند مواضع خود را در شورای عالی فضای مجازی تحمیل کنند و محدودیت‌های اینستاگرام ادامه یابد. این وضعیت، به تداوم مشکلات اقتصادی کسب‌وکارهای آنلاین، افزایش استفاده از فیلترشکن‌ها و کاهش اعتماد عمومی منجر می‌شود، اما در عین حال، از منظر امنیتی و فرهنگی، مخالفان معتقدند که این وضعیت به حفاظت از ارزش‌های داخلی کمک می‌کند.
2. سناریوی دوم، رفع فیلتر اینستاگرام و بازگشت آن به فضای مجازی ایران است. در این سناریو، موافقان رفع فیلتر، با ارائه استدلال‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، موفق می‌شوند نظر اعضای شورای عالی فضای مجازی را جلب کنند و محدودیت‌های اینستاگرام برداشته شود. این اقدام، به بهبود فضای کسب‌وکار، کاهش هزینه‌های دسترسی به اینترنت و افزایش تعاملات بین‌المللی منجر می‌شود، اما مخالفان هشدار می‌دهند که ممکن است به افزایش نفوذ فرهنگی غرب و تضعیف ارزش‌های داخلی منجر شود. بنابراین، در صورت رفع فیلتر، لازم است که با تقویت زیرساخت‌های داخلی، تولید محتوای سالم و تقویت سواد رسانه‌ای، با تهدیدات فرهنگی مقابله شود.
3. سناریوی سوم، رفع فیلتر مشروط و همراه با نظارت است. در این سناریو، اینستاگرام با شرایط خاصی رفع فیلتر می‌شود؛ به‌عنوان مثال، محتوای غیراخلاقی و ناسالم فیلتر می‌شود، کاربران ملزم به احراز هویت می‌شوند و همکاری با پلتفرم برای حذف محتوای مجرمانه تقویت می‌شود. این سناریو، می‌تواند تعادلی میان منافع اقتصادی، اجتماعی و امنیتی برقرار کند و زمینه را برای استفاده مسئولانه از اینستاگرام فراهم نماید. در نهایت، آنچه مسلم است، این که تصمیم‌گیری درباره رفع فیلتر اینستاگرام، نیازمند گفت‌وگوی شفاف و مستند میان همه ذی‌نفعان است تا با در نظر گرفتن همه جوانب، به راه‌حلی برسند که ضمن حفاظت از منافع ملی، به بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی کشور نیز کمک کند.