آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
تخت جمشید، تنها یک محوطه باستانی نیست؛ نماد تاریخ و هویت ایران است. این اثر، در سال ۱۳۵۸ به عنوان یکی از نخستین آثار ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و از آن زمان، به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی کشور تبدیل شده است. اما حالا خبرهایی منتشر شده که نگرانی جدی درباره آینده این میراث جهانی ایجاد کرده است. دولت الحاق محدوده «مهدیه» به شهر مرودشت را تصویب کرده و این مصوبه ابلاغ شده است. فعالان میراث فرهنگی می‌گویند الحاق حریم درجه دو تخت جمشید به مرودشت، سال گذشته و در دولت مسعود پزشکیان بررسی شده و امسال به تصویب رسیده است. این تصمیم، می‌تواند پیامدهای جدی برای حریم تخت جمشید داشته باشد.
بر اساس قانون سال ۱۳۵۱ در خصوص ضوابط حفاظت محدوده حریم درجه یک تخت جمشید، احداث هرگونه ساختمان و هر نوع مستحدثات و تأسیسات و غرس اشجار و دخل و تصرف در اراضی و هرگونه کند و کاو ممنوع است. این قانون، با هدف حفاظت از حریم این اثر تاریخی تدوین شده و اجرای دقیق آن، برای حفظ اصالت و یکپارچگی تخت جمشید ضروری است. در واکنش به این تصمیم، «جامعه باستان‌شناسی ایران» در نامه‌ای به مسعود پزشکیان، خواستار آن شده که برای نجات میراث فرهنگی ایران و صیانت از حریم تخت جمشید، اقدام فوری انجام شود. این نامه، نشان‌دهنده نگرانی عمیق کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی درباره پیامدهای این تصمیم است.
نکته مهم دیگر، هشدار یونسکو در سال ۲۰۲۳ است. این نهاد بین‌المللی به صراحت به خطر توسعه شهر مرودشت به سمت حریم تخت جمشید اشاره کرده و آن را تهدیدی بالقوه برای اصالت و یکپارچگی این میراث جهانی دانسته است. این هشدار، نشان‌دهنده آن است که نگرانی‌های موجود، تنها محدود به کارشناسان داخلی نیست و در سطح بین‌المللی نیز مطرح شده است. تخت جمشید، از زمان ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو تا کنون، با تهدید از سوی این نهاد جهت حذف از فهرست مواجه نبوده است. اما به گفته فعالان میراث فرهنگی، برای نخستین بار در دولت مسعود پزشکیان، خطر خروج این اثر از فهرست میراث جهانی وجود دارد. این موضوع، اهمیت و حساسیت بالای تصمیم اخیر را دوچندان می‌کند.
حذف یک اثر از فهرست میراث جهانی یونسکو، پیامدهای متعددی دارد:
- نخست، از دست رفتن اعتبار بین‌المللی. حضور در فهرست یونسکو، به معنای شناسایی جهانی و اعتبار فرهنگی برای یک کشور است. حذف از این فهرست، می‌تواند به کاهش اعتبار فرهنگی و گردشگری منجر شود.
- دوم، کاهش حمایت‌های بین‌المللی. یونسکو، برای حفاظت از آثار ثبت‌شده، حمایت‌های فنی و مالی ارائه می‌دهد. حذف از فهرست، به معنای از دست دادن این حمایت‌هاست.
در نهایت، آنچه از این پرونده برمی‌آید، ضرورت تعادل میان توسعه شهری و حفاظت از میراث فرهنگی است. توسعه شهرها، نیازمند فضای بیشتری است و این موضوع، می‌تواند به فشار بر حریم آثار تاریخی منجر شود. اما حفاظت از میراث فرهنگی، وظیفه‌ای ملی و جهانی است و نمی‌توان آن را فدای توسعه بی‌ضابطه کرد. تصمیم درباره الحاق حریم تخت جمشید به مرودشت، باید با دقت، مشارکت کارشناسان و توجه به تعهدات بین‌المللی ایران اتخاذ شود؛ در غیر این صورت، خطر از دست دادن یکی از مهم‌ترین میراث فرهنگی کشور، جدی خواهد بود.
اهمیت تخت جمشید و جایگاه آن در میراث جهانی
تخت جمشید، یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی جهان و نماد تمدن هخامنشی است. این مجموعه باستانی، که در دوران داریوش بزرگ و جانشینان او ساخته شد، یکی از باشکوه‌ترین نمونه‌های معماری و هنر ایران باستان محسوب می‌شود. کتیبه‌ها، نقش‌برجسته‌ها و معماری منحصربه‌فرد این مجموعه، آن را به یکی از مهم‌ترین منابع تاریخی برای مطالعه تمدن هخامنشی تبدیل کرده است.
ثبت تخت جمشید در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۱۳۵۸، به معنای شناسایی جهانی اهمیت این اثر و تعهد ایران به حفاظت از آن بود. از آن زمان، این اثر نه تنها به عنوان یک جاذبه گردشگری، بلکه به عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایران شناخته شده است. حضور در فهرست یونسکو، به معنای تعهد به رعایت استانداردهای بین‌المللی در حفاظت و مدیریت این اثر است. نکته مهم دیگر، نقش تخت جمشید در اقتصاد گردشگری کشور است. این اثر، سالانه میلیون‌ها گردشگر داخلی و خارجی را جذب می‌کند و به عنوان یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری ایران شناخته می‌شود. حفاظت از این اثر، نه تنها یک وظیفه فرهنگی، بلکه یک ضرورت اقتصادی نیز محسوب می‌شود.
حریم آثار تاریخی و اهمیت حفاظت از آن
حریم آثار تاریخی، به محدوده‌ای گفته می‌شود که برای حفاظت از یک اثر تاریخی، ضوابط خاصی بر ساخت‌وساز و فعالیت‌های عمرانی در آن اعمال می‌شود. این ضوابط، با هدف حفظ اصالت، یکپارچگی و منظر فرهنگی اثر تدوین می‌شوند. حریم، معمولاً در دو درجه تعریف می‌شود: حریم درجه یک، که نزدیک‌ترین محدوده به اثر است و ضوابط سخت‌گیرانه‌ای دارد، و حریم درجه دو، که محدوده‌ای وسیع‌تر است و ضوابط ملایم‌تری بر آن اعمال می‌شود.
بر اساس قانون سال ۱۳۵۱ در خصوص ضوابط حفاظت محدوده حریم درجه یک تخت جمشید، احداث هرگونه ساختمان و هر نوع مستحدثات و تأسیسات و غرس اشجار و دخل و تصرف در اراضی و هرگونه کند و کاو ممنوع است. این قانون، با هدف حفاظت از حریم درجه یک این اثر تدوین شده و اجرای دقیق آن، برای حفظ اصالت و یکپارچگی تخت جمشید ضروری است. نکته مهم دیگر، اهمیت حریم درجه دو است. اگرچه ضوابط حریم درجه دو ملایم‌تر است، اما این محدوده نیز نقش مهمی در حفاظت از منظر فرهنگی و بصری اثر دارد. توسعه بی‌ضابطه در این محدوده، می‌تواند به تغییر منظر فرهنگی تخت جمشید و کاهش ارزش بصری آن منجر شود. بنابراین، هرگونه تصمیم درباره حریم درجه دو، باید با دقت و مشارکت کارشناسان اتخاذ شود.
هشدار یونسکو و خطر خروج از فهرست میراث جهانی
یونسکو، در سال ۲۰۲۳، به صراحت به خطر توسعه شهر مرودشت به سمت حریم تخت جمشید اشاره کرده و آن را تهدیدی بالقوه برای اصالت و یکپارچگی این میراث جهانی دانسته است. این هشدار، نشان‌دهنده آن است که نگرانی‌های موجود، تنها محدود به کارشناسان داخلی نیست و در سطح بین‌المللی نیز مطرح شده است. خطر خروج یک اثر از فهرست میراث جهانی، پیامدهای متعددی دارد:
- نخست، از دست رفتن اعتبار بین‌المللی. حضور در فهرست یونسکو، به معنای شناسایی جهانی و اعتبار فرهنگی برای یک کشور است. حذف از این فهرست، می‌تواند به کاهش اعتبار فرهنگی و گردشگری منجر شود.
- دوم، کاهش حمایت‌های بین‌المللی. یونسکو، برای حفاظت از آثار ثبت‌شده، حمایت‌های فنی و مالی ارائه می‌دهد. حذف از فهرست، به معنای از دست دادن این حمایت‌هاست.
- سوم، تأثیر بر صنعت گردشگری. حضور در فهرست یونسکو، یکی از عوامل مهم در جذب گردشگران خارجی است. حذف از این فهرست، می‌تواند به کاهش شمار گردشگران و درآمدهای گردشگری منجر شود.
- چهارم، تأثیر بر وجهه بین‌المللی کشور. حذف یک اثر از فهرست یونسکو، به معنای عدم موفقیت در حفاظت از میراث فرهنگی است و می‌تواند به تضعیف وجهه بین‌المللی کشور منجر شود.
تقابل توسعه شهری و حفاظت از میراث فرهنگی
تصمیم درباره الحاق حریم تخت جمشید به مرودشت، بخشی از یک تقابل گسترده‌تر میان توسعه شهری و حفاظت از میراث فرهنگی است. توسعه شهرها، نیازمند فضای بیشتری است و این موضوع، می‌تواند به فشار بر حریم آثار تاریخی منجر شود. از سوی دیگر، حفاظت از میراث فرهنگی، وظیفه‌ای ملی و جهانی است و نمی‌توان آن را فدای توسعه بی‌ضابطه کرد. این تقابل، در بسیاری از کشورهای جهان نیز وجود دارد. در برخی موارد، توسعه شهری به قیمت تخریب یا آسیب به میراث فرهنگی تمام شده است.
در موارد دیگر، با برنامه‌ریزی دقیق و مشارکت کارشناسان، تعادلی میان توسعه و حفاظت برقرار شده است. تجربه جهانی نشان می‌دهد که حفاظت از میراث فرهنگی، نه تنها مانعی برای توسعه نیست، بلکه می‌تواند به عنوان یک مزیت اقتصادی و فرهنگی برای شهرها عمل کند. نکته مهم دیگر، ضرورت مشارکت کارشناسان در تصمیم‌گیری‌های مربوط به حریم آثار تاریخی است. تصمیم‌های این حوزه، نیازمند دانش تخصصی در حوزه‌های باستان‌شناسی، معماری، شهرسازی و مدیریت میراث فرهنگی است. بدون مشارکت کارشناسان، تصمیم‌ها ممکن است به آسیب‌های جبران‌ناپذیر منجر شود.
چشم‌انداز آینده و ضرورت اقدام فوری
آینده تخت جمشید و حریم آن، به تصمیم‌های پیش‌رو بستگی دارد. سه سناریوی اصلی قابل تصور است:
- در سناریوی نخست، با اقدام فوری دولت و بازنگری در مصوبه الحاق، حریم تخت جمشید حفاظت می‌شود و خطر خروج این اثر از فهرست یونسکو رفع می‌شود. این سناریو، در صورت پاسخ مثبت دولت به درخواست جامعه باستان‌شناسی و توجه به هشدارهای یونسکو، محتمل‌تر است.
- در سناریوی دوم، مصوبه الحاق اجرا می‌شود، اما با اعمال ضوابط سخت‌گیرانه برای حفاظت از حریم، آسیب‌ها به حداقل می‌رسد. این سناریو، نیازمند همکاری نزدیک میان نهادهای مسئول و کارشناسان میراث فرهنگی است.
- در سناریوی سوم، مصوبه الحاق بدون توجه به نگرانی‌های کارشناسان اجرا می‌شود و به آسیب به حریم تخت جمشید و در نهایت، خروج این اثر از فهرست یونسکو منجر می‌شود. این سناریو، پیامدهای جبران‌ناپذیری برای میراث فرهنگی کشور خواهد داشت. برای حرکت به سمت سناریوهای مطلوب‌تر، نیازمند ترکیبی از اقدامات است:
- نخست، بازنگری فوری در مصوبه الحاق و ارزیابی پيامدهای آن با مشارکت کارشناسان.
- دوم، تقویت نظارت بر ساخت‌وساز در حریم تخت جمشید و اجرای دقیق ضوابط قانونی.
- سوم، گفتگو با یونسکو و ارائه تضمین‌های لازم برای حفاظت از این اثر.
- چهارم، تدوین برنامه جامع مدیریت حریم تخت جمشید با مشارکت همه ذی‌نفعان.
در نهایت، باید پذیرفت که حفاظت از میراث فرهنگی، وظیفه‌ای ملی و جهانی است که نمی‌توان آن را فدای منافع کوتاه‌مدت کرد. تخت جمشید، نماد هویت و تاریخ ایران است و حفاظت از آن، وظیفه همه نهادها و شهروندان محسوب می‌شود. تصمیم درباره الحاق حریم تخت جمشید به مرودشت، باید با دقت، مشارکت کارشناسان و توجه به تعهدات بین‌المللی ایران اتخاذ شود؛ در غیر این صورت، خطر از دست دادن یکی از مهم‌ترین میراث فرهنگی کشور، جدی خواهد بود.