آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
در اقدامی بیسابقه و تاریخی، آدری آزوله، مدیرکل سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، با انتشار نامهای مفصل و عملی به نامه دکتر پوریا زرشناس، دبیرکل بنیاد بینالمللی نلسون ماندلا برای نجات جهان، پاسخ گفت. نامهای که در آن به جای عبارات کلیشهای و دیپلماتیک، ۵ اقدام عملی و مشخص برای پیگیری بمباران ادعایی مدرسه در شهرستان میناب ارائه شده است. دکتر پوریا زرشناس، دانشمند و دیپلمات بینالمللی ایرانی، ۲۰ اسفندماه ۱۴۰۴ نامهای سرگشاده به آدری آزوله نوشته بود و در آن بمباران مدرسه «شجره طیبه» در میناب را جنایت جنگی توصیف کرده و خواستار اقدام فوری یونسکو شده بود. او در آن نامه با اشاره به حضور شخصی خود در صحنه فاجعه و روایت دلخراش نجاتگر هلالاحمر میناب، از سکوت یونسکو در برابر این جنایت به شدت انتقاد کرده بود.
آزوله در پاسخ خود، نخست از «شور، شفافیت اخلاقی و دقت حقوقی» زرشناس تقدیر کرده و نوشته است: «تعهد دیرینه شما به اصول بشردوستانه، از جمله خدمت قبلیتان در سیستم سازمان ملل در امور پناهندگان و رهبری کنونی بنیاد بینالمللی نلسون ماندلا برای نجات جهان، شایسته احترام و توجه من است.» او همچنین با اشاره به نامگذاری بنیاد زرشناس به نام نلسون ماندلا، این انتخاب را نشاندهنده «مسیر صلح، نه انتقام» دانسته است. مدیرکل یونسکو در بخشی از نامه خود، قاطعانه اعلام کرده است: «اگر ثابت شود که مدرسهای در شهرستان میناب در حالی که کودکان و معلمان در آن پناه گرفته بودند، به طور عمدی بمباران شده است، آن اقدام نقض فاحش حقوق بشردوستانه بینالمللی و جنایت جنگی بر اساس اساسنامه رم است. یونسکو هرگونه حمله عمدی به مؤسسات آموزشی را بدون استثنا محکوم میکند.»
آزوله با اذعان به محدودیتهای اختیارات یونسکو، توضیح داده است که این سازمان یک دادگاه کیفری نیست و دارای اختیارات تحقیقاتی مستقل در میدان نبرد نمیباشد. با این حال، او تأکید کرده است که یونسکو این اختیار و وظیفه را دارد که حملات تأییدشده به تأسیسات آموزشی را نظارت و گزارش کند، پشتیبانی فنی و حقوقی فراهم آورد، و جامعه بینالمللی را برای مطالبه پاسخگویی بسیج نماید. مدیرکل یونسکو در ادامه، ۵ اقدام عملی را که در پاسخ مستقیم به نامه زرشناس انجام داده است، تشریح کرده است: ارجاع پرونده به دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل، ارتباط با نماینده ویژه دبیرکل برای امور کودکان و درگیریهای مسلحانه، تعامل با دیوان کیفری بینالمللی، تهیه یادداشت حقوقی جامع در مورد ممنوعیت تاکتیک «ضربه مزدوج»، و مشورت با کشورهای عضو شورای امنیت برای صدور قطعنامه جدید.
آزوله در پاسخ به اتهام «سکوت گذشته یونسکو» که زرشناس در نامه خود مطرح کرده بود، با صراحت اذعان کرده است: «من این اتهام را نادیده نمیگیرم. اذعان میکنم که نظام بینالملل، از جمله یونسکو، اغلب به نقضها به طور نامتقارن پاسخ داده است... زندگی یک کودک ایرانی کمتر از زندگی هر کودک دیگری ارزش ندارد. ایمنی یک مدرسه در میناب کمتر از ایمنی یک مدرسه در اوکراین، غزه یا هر جای دیگر اهمیت ندارد.» در پایان این نامه تاریخی، آزوله از دکتر پوریا زرشناس برای سخنرانی در نشست هیئت اجرایی یونسکو، شرکت در میزگرد تخصصی حفاظت از مدارس، و همکاری در گزارش سالانه حملات به آموزش دعوت کرده است. او خطاب به زرشناس نوشته است: «نامه شما نقطه عطفی باشد. نه به خاطر آنچه من امروز میگویم، بلکه به خاطر آنچه ما فردا با هم انجام خواهیم داد. مشتاقانه منتظر استقبال از شما در مقر یونسکو در پاریس هستم.» ترجمه متن نامه به زبان فارسی بدین شرح است:
یونسکو (سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد)
دفتر مدیرکل
شماره: DG/2026/056
تاریخ: ۲۸ مارس ۲۰۲۶ (۸ فروردین ۱۴۰۵)
دکتر پوریا زرشناس، دبیرکل بنیاد بینالمللی نلسون ماندلا برای نجات جهان - ژنو، سوئیس
موضوع: اعلام دریافت نامه شما در مورد حادثه مدرسه میناب – و تعهد تزلزلناپذیر یونسکو به حفاظت از آموزش در درگیریهای مسلحانه
دکتر زرشناس عزیز،
نامه مورخ ۲۰ مارس ۲۰۲۶ شما را که خطاب به من به عنوان مدیرکل سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) نوشته شده بود، دریافت کردم. از شور، شفافیت اخلاقی و دقت حقوقی که با آن مسائل بسیار نگرانکنندهای را مطرح کردهاید، صمیمانه سپاسگزارم. تعهد دیرینه شما به اصول بشردوستانه، از جمله خدمت قبلیتان در سیستم سازمان ملل در امور پناهندگان و رهبری کنونی بنیاد بینالمللی نلسون ماندلا برای نجات جهان، شایسته احترام و توجه من است.
________________________________________
۱. موضوع اصلی: حفاظت از آموزش در طول درگیریهای مسلحانه
یونسکو در پی جنگ جهانی دوم با این باور راسخ تأسیس شد که از آنجا که جنگها در ذهن انسانها آغاز میشوند، پاسداری از صلح نیز باید در ذهن انسانها ساخته شود. در میان این پاسداریها، هیچکدام بنیادیتر از آموزش نیست – و هیچکدام در زمان جنگ آسیبپذیرتر از آن نیست. حمله به مدارس، دانشآموزان و معلمان صرفاً تراژدیهای جانبی نیستند؛ آنها حملاتی مستقیم به آینده جوامع هستند. یونسکو همواره و به طور مداوم چنین حملاتی را هر جا که رخ داده باشد، محکوم کرده است. از طریق ائتلاف جهانی برای حفاظت از آموزش در برابر حملات، از طریق قطعنامه ۱۹۹۸ شورای امنیت (۲۰۱۱) که من بارها به آن استناد کردهام، و از طریق گزارشهای سالانه خود در مورد حملات به آموزش، یونسکو کوشیده است تا خشم را به پاسخگویی تبدیل کند. بنابراین، قاطعانه اعلام میدارم: اگر ثابت شود که مدرسهای در شهرستان میناب در حالی که کودکان و معلمان در آن پناه گرفته بودند، به طور عمدی بمباران شده است، آن اقدام نقض فاحش حقوق بشردوستانه بینالمللی و جنایت جنگی بر اساس اساسنامه رم است. یونسکو هرگونه حمله عمدی به مؤسسات آموزشی را بدون استثنا محکوم میکند.
________________________________________
۲. حادثه خاص: آنچه یونسکو میتواند انجام دهد و آنچه نمیتواند
شما شهادتهای قدرتمندی ارائه دادهاید – روایت عینی خودتان و گزارش نجاتگر هلالاحمر، سرکار خانم کبری آجی حیدرینیا – که یک حمله «ضربه مزدوج» (دابلتپ) به یک مدرسه را در اولین روز خصومتهای نظامی توصیف میکند. همچنین به سرنگونی هواپیمای ایرانایر (پرواز شماره ۶۵۵) در سال ۱۹۸۸ اشاره کردهاید؛ تراژدیای که من آن را به عنوان زخمی عمیق و التیامنیافته در وجدان جامعه بینالمللی میشناسم. یونسکو یک دادگاه کیفری نیست. این سازمان دارای اختیارات تحقیقاتی مستقل در میدان نبرد در جریان خصومتهای فعال نیست و همچنین مأموریت واگذاری یکجانبه مسئولیت دولتها برای حملات خاص را ندارد. این وظایف بر عهده شورای امنیت سازمان ملل، دیوان کیفری بینالمللی (ICC) و مکانیسمهای حقیقتیاب شورای حقوق بشر است.
با این حال، یونسکو این اختیار و وظیفه را دارد که:
- حملات تأییدشده به تأسیسات آموزشی را از طریق مکانیسمهای تثبیتشده خود، در هماهنگی با شرکای سازمان ملل (به ویژه یونیسف و دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر) نظارت و گزارش کند.
- پشتیبانی فنی و حقوقی برای تحقیقات انجامشده توسط نهادهای صالح فراهم آورد.
- جامعه بینالمللی را برای مطالبه پاسخگویی و تقویت حمایت قانونی از مدارس بسیج کند.
در این راستا، در پاسخ مستقیم به نامه شما، گامهای مشخص زیر را برداشتهام:
________________________________________
۳. اقدامات فوری انجامشده
۱. ارجاع به دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل (OHCHR)
نامه شما و تمام شهادتهای پیوست را به طور رسمی به دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر منتقل کردهام و درخواست کردهام که حادثه مدرسه میناب در چارچوب مکانیسم نظارت و گزارشدهی سازمان ملل در مورد کودکان و درگیریهای مسلحانه (MRM) بررسی شود. این مکانیسم بر اساس قطعنامه ۱۶۱۲ شورای امنیت (۲۰۰۵) و قطعنامههای بعدی عمل میکند.
۲. ارتباط با نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل برای امور کودکان و درگیریهای مسلحانه
من شخصاً از جنابعالی، نماینده ویژه دبیرکل برای امور کودکان و درگیریهای مسلحانه، درخواست کردهام که ارزیابی کند آیا حادثه میناب معیارهای ثبت در گزارش سالانه کودکان و درگیریهای مسلحانه را دارد یا خیر. چنین ثبتی عواقب قابل توجهی از نظر اعتبار به همراه دارد و تعامل گروه کاری شورای امنیت را نیز به دنبال خواهد داشت.
۳. تعامل با دیوان کیفری بینالمللی (ICC)
بدون تعصب نسبت به هرگونه رسیدگی جاری، یک نسخه از مستندات شما را به دفتر دادستان دیوان کیفری بینالمللی ارسال کردهام. اینکه آیا دادگاه صلاحیت رسیدگی به بازیگران خاص درگیر را دارد یا خیر، موضوعی است که باید قضائاً تعیین شود. با این حال، دفتر دادستان اکنون به طور رسمی از این اتهامات مطلع شده است.
۴. بررسی داخلی یونسکو از استانداردهای حقوقی
به بخش آموزش برای صلح و توسعه پایدار یونسکو، همراه با دفتر امور بینالملل و حقوقی، دستور دادهام که یک یادداشت حقوقی جامع در مورد قابلیت اعمال حقوق بشردوستانه بینالمللی در حملات به مدارس، با توجه ویژه به ممنوعیت تاکتیک «ضربه مزدوج»، تهیه کند. این یادداشت با کشورهای عضو به اشتراک گذاشته شده و به طور عمومی در دسترس قرار خواهد گرفت.
۵. حمایت از یک قطعنامه جدید شورای امنیت
من مشورتهایی را با کشورهای عضو حاضر در شورای امنیت آغاز کردهام تا امکان صدور قطعنامه جدیدی را بررسی کنم که به طور صریح استفاده از تاکتیک «ضربه مزدوج» علیه مدارس، بیمارستانها و سایر اهداف غیرنظامی تحت حمایت را جنایت جنگی اعلام کند. نامه شما به عنوان بخشی از مبنای مستنداتی برای این ابتکار عمل ذکر خواهد شد.
________________________________________
۴. در مورد سوال سکوت گذشته یونسکو
شما یونسکو را – به اعتقاد خود به درستی – به سکوت و همدستی متهم کردهاید. من این اتهام را نادیده نمیگیرم. اذعان میکنم که نظام بینالملل، از جمله یونسکو، اغلب به نقضها به طور نامتقارن پاسخ داده است: در برخی زمینهها با سرعت و در برخی دیگر با تردید. این یک دفاع نیست؛ این اقرار به یک نقص ساختاری است که من متعهد به اصلاح آن هستم.
زندگی یک کودک ایرانی کمتر از زندگی هر کودک دیگری ارزش ندارد. ایمنی یک مدرسه در میناب کمتر از ایمنی یک مدرسه در اوکراین، غزه یا هر جای دیگر اهمیت ندارد. اگر یونسکو در گذشته ساکت به نظر رسیده است، به شما اطمینان میدهم که آن سکوت نشاندهنده بیتفاوتی نیست. این سکوت، متأسفانه، نشاندهنده محدودیتهای سیاسی است که نهادهای چندجانبه در آن عمل میکنند. اما محدودیتها توجیه نیستند. من شخصاً اطمینان حاصل خواهم کرد که حادثه میناب فراموش نشود.
________________________________________
۵. مشارکت شخصی شما – پیشنهاد همکاری
دکتر زرشناس، نامه شما مرا عمیقاً تحت تأثیر قرار داد. شما آسیب شخصی را به یک خواسته حقوقی و اخلاقی منظم برای عدالت تبدیل کردهاید. شما خواستار انتقام نبودهاید؛ شما خواستار پاسخگویی شدهاید. این همان مسیر نلسون ماندلا است – که شما به درستی بنیاد خود را به نام او نامگذاری کردهاید.
بنابراین، مایلم از شما دعوت کنم تا:
- در نشست بعدی هیئت اجرایی یونسکو (که برای ژوئن ۲۰۲۶ برنامهریزی شده است) سخنرانی کنید تا شهادت مستقیم خود را به کشورهای عضو ارائه دهید.
- در یک میزگرد تخصصی در سطح بالا در مورد حفاظت از مدارس در برابر حملات نظامی، که به طور مشترک توسط یونسکو و ائتلاف جهانی برای حفاظت از آموزش در برابر حملات سازماندهی میشود، شرکت کنید. تجربه شما به عنوان یک شاهد عینی، یک محقق و یک فعال بشردوستانه ارزشمند خواهد بود.
- با ارائه مستندات خود برای درج در پرونده رسمی (با رضایت صریح شما)، به گزارش آتی یونسکو در مورد حملات به آموزش در سالهای ۲۰۲۵–۲۰۲۶ کمک کنید.
دکتر زرشناس، من نمیتوانم گذشته را جبران کنم. نمیتوانم کودکان و معلمان میناب را بازگردانم. اما میتوانم – و خواهم توانست – اطمینان حاصل کنم که صدای شما و یاد آنها به شوراهایی برده شود که تصمیمات در آنجا گرفته میشود. یونسکو وجود دارد زیرا بشریت از پذیرش این که نابودی آموزش هزینه اجتنابناپذیر جنگ است، سرباز میزند. شما به ما یادآوری کردید که چرا این امتناع باید فعال، پرشور و بیامان باشد. امیدوارم نامه شما نقطه عطفی باشد. نه به خاطر آنچه من امروز میگویم، بلکه به خاطر آنچه ما فردا با هم انجام خواهیم داد. مشتقانه منتظر استقبال از شما در مقر یونسکو در پاریس هستم.
با احترام صمیمانه و تعهدی تازه به مأموریتی که سوگند یاد کردهام از آن محافظت کنم،
آدری آزوله، مدیرکل سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)
________________________________________
رونوشت برای:
- دبیرخانه سازمان ملل متحد
- دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر
- نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل برای امور کودکان و درگیریهای مسلحانه
- دادستان دیوان کیفری بینالمللی
- نمایندگیهای دائم کشورهای عضو یونسکو (برای اطلاع)
اذعان یونسکو به جنایت جنگی و ممنوعیت تاکتیک «ضربه مزدوج»
یکی از مهمترین دستاوردهای نامه آدری آزوله، اذعان صریح او به این نکته است که حمله عمدی به یک مدرسه در حالی که کودکان و معلمان در آن پناه گرفتهاند، «نقض فاحش حقوق بشردوستانه بینالمللی و جنایت جنگی بر اساس اساسنامه رم» محسوب میشود. این اذعان از سوی بالاترین مقام نهاد متولی آموزش در جهان، یک پیروزی حقوقی بزرگ برای زرشناس و قربانیان میناب است. آزوله همچنین به طور خاص به ممنوعیت تاکتیک «ضربه مزدوج» (دابلتپ) اشاره کرده و دستور تهیه یادداشت حقوقی جامع در این زمینه را صادر کرده است. نکته قابل توجه دیگر، تعهد آزوله به مشورت با کشورهای عضو شورای امنیت برای صدور قطعنامه جدیدی است که به طور صریح استفاده از تاکتیک «ضربه مزدوج» علیه مدارس، بیمارستانها و سایر اهداف غیرنظامی تحت حمایت را جنایت جنگی اعلام کند. این اقدام، فراتر از رسالت معمول یونسکو است و میتواند تأثیر عمیقی بر حقوق بشردوستانه بینالمللی بگذارد. اگر این قطعنامه به تصویب برسد، نام زرشناس به عنوان محرک آن در تاریخ ثبت خواهد شد. با این حال، باید توجه داشت که یونسکو یک نهاد قضایی نیست و صلاحیت رسیدگی مستقیم به جنایتکاران را ندارد. اما ارجاع پرونده به دیوان کیفری بینالمللی و دیگر نهادهای ذیربط، گامی اساسی در جهت پاسخگویی و جلوگیری از تکرار چنین جنایاتی است. آزوله با این اقدام، عملاً توپ را در زمین دادستان ICC انداخته و او را ملزم به بررسی این پرونده کرده است.
۵ اقدام مشخص و زمانبندی شده
یکی از نقاط قوت نامه آدری آزوله، مشخص و عملی بودن تعهدات اوست. برخلاف بسیاری از بیانیههای دیپلماتیک که فاقد ضمانت اجرایی هستند، این نامه حاوی ۵ اقدام مشخص با جزئیات قابل پیگیری است. ارجاع پرونده به دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر، ارتباط با نماینده ویژه دبیرکل برای امور کودکان و درگیریهای مسلحانه، تعامل با دیوان کیفری بینالمللی، تهیه یادداشت حقوقی جامع، و مشورت با کشورهای عضو شورای امنیت، همگی اقداماتی هستند که قابلیت پیگیری و ارزیابی دارند. نکته قابل توجه، مکانیسم نظارت و گزارشدهی سازمان ملل در مورد کودکان و درگیریهای مسلحانه (MRM) است. آزوله با ارجاع این پرونده به این مکانیسم، عملاً خواستار ثبت نام عاملان این جنایت در «فهرست شرم» سازمان ملل شده است. چنین ثبتی عواقب قابل توجهی از نظر اعتبار سیاسی و بینالمللی به همراه دارد و میتواند فشار جدی بر دولتهای متجاوز وارد کند. علاوه بر این، دعوت از زرشناس برای سخنرانی در هیئت اجرایی یونسکو و مشارکت در تهیه گزارش سالانه حملات به آموزش، نشان میدهد که یونسکو قصد دارد از ظرفیتهای مدنی و تجربیات میدانی فعالان حقوق بشر برای تقویت گزارشهای رسمی خود استفاده کند. این رویکرد مشارکتی، میتواند به افزایش دقت و اعتبار گزارشهای یونسکو کمک کند.
پذیرش نقصهای ساختاری و تعهد به اصلاح
یکی از شجاعانهترین بخشهای نامه آدری آزوله، اذعان صریح او به نقصهای ساختاری نظام بینالملل و پاسخ نامتقارن یونسکو به نقضها در مناطق مختلف جهان است. آزوله با پذیرش این اتهام که یونسکو «اغلب به نقضها به طور نامتقارن پاسخ داده است»، عملاً به استانداردهای دوگانه در نظام بینالملل اذعان کرده است. او با صراحت اعلام کرده است که «زندگی یک کودک ایرانی کمتر از زندگی هر کودک دیگری ارزش ندارد» و «ایمنی یک مدرسه در میناب کمتر از ایمنی یک مدرسه در اوکراین، غزه یا هر جای دیگر اهمیت ندارد.» این اذعان، یک پیروزی بزرگ برای دیپلماسی عمومی ایران و فعالان حقوق بشر است. برای اولین بار، یک مقام ارشد سازمان ملل به طور رسمی پذیرفته است که در عملکرد نهادهای بینالمللی در قبال ایران تبعیض وجود داشته است. آزوله با این اعتراف، نه تنها از زرشناس، بلکه از همه کسانی که سالها خواستار برخورد برابر با قربانیان ایرانی بودهاند، عذرخواهی ضمنی کرده است. آزوله با تأکید بر این که «محدودیتها توجیه نیستند» و «سکوت نشاندهنده بیتفاوتی نیست»، تلاش کرده است بین پذیرش نقصهای گذشته و تعهد به اصلاح آینده تعادل برقرار کند. او با اعلام این که «شخصاً اطمینان حاصل خواهم کرد که حادثه میناب فراموش نشود»، یک تعهد شخصی و فراتر از مسئولیت اداری خود داده است.
پیامدهای نامه زرشناس برای آینده یونسکو و نظام بینالملل
نامه پوریا زرشناس و پاسخ تاریخی آدری آزوله، میتواند نقطه عطفی در تاریخ یونسکو و نظام بینالملل باشد. برای اولین بار، یک شهروند عادی با تکیه بر شهادت شخصی و استدلال حقوقی، توانسته است بالاترین مقام یک نهاد بینالمللی را به حرکت وادارد و دستور کار آن را تغییر دهد. زرشناس با این نامه نشان داد که صدای یک فرد، حتی در برابر بزرگترین جنایات، میتواند شنیده شود و تأثیرگذار باشد. دعوت رسمی یونسکو از زرشناس برای سخنرانی در هیئت اجرایی و مشارکت در گزارشهای سالانه، یک تحول اساسی در رویکرد این سازمان به جامعه مدنی است. این دعوت نشان میدهد که یونسکو به این نتیجه رسیده است که برای انجام مأموریت خود، نیازمند همکاری با فعالان مستقل حقوق بشر است. این رویکرد جدید میتواند الگویی برای سایر نهادهای بینالمللی شود. علاوه بر این، تعهد آزوله به پیگیری صدور قطعنامه جدید شورای امنیت علیه تاکتیک «ضربه مزدوج»، میتواند تأثیر عمیقی بر حقوق بشردوستانه بینالمللی بگذارد. اگر این قطعنامه به تصویب برسد، نام پوریا زرشناس به عنوان کسی که این حرکت را آغاز کرد، در تاریخ ثبت خواهد شد. این نامه نشان داد که دیپلماسی عمومی و مدنی، گاهی مؤثرتر از دیپلماسی رسمی دولتها عمل میکند.
تحلیل نمادین و اخلاقی؛ پیروزی وجدان بر واقعبینی سرد سیاسی
شاید مهمترین و ماندگارترین بخش این ماجرا، پیروزی وجدان اخلاقی بر واقعبینی سرد سیاسی باشد. زرشناس در نامه خود، با تکیه بر ارزشهای انسانی و اسلامی، توانست دیوارهای سنگشده بوروکراسی بینالمللی را بشکند و صدای خود را به گوش بالاترین مقام یونسکو برساند. آزوله نیز با پذیرش نقدها و تعهد به اقدام عملی، نشان داد که نهادهای بینالمللی هنوز هم میتوانند به وجدان اخلاقی پاسخ دهند. آزوله در نامه خود، زرشناس را «مرد صلح، نه جنگ» و «مرد عدالت، نه انتقام» خوانده و او را با نلسون ماندلا مقایسه کرده است. این مقایسه، بالاترین تقدیری است که یک نهاد بینالمللی میتواند از یک فعال حقوق بشر به عمل آورد. آزوله با دعوت از زرشناس برای سخنرانی در یونسکو و همکاری در گزارشهای سالانه، عملاً او را به عنوان یک همکار و شریک در مأموریت یونسکو به رسمیت شناخته است. در پایان، این نامه یک پیام مهم برای همه فعالان حقوق بشر در سراسر جهان دارد: صدای شما مهم است. حتی اگر هیچ دولت و نهاد قدرتمندی پشت شما نباشد، حقیقت و عدالت قدرت خود را دارند. پوریا زرشناس با شجاعت اخلاقی خود، ثابت کرد که یک فرد میتواند جهان را تغییر دهد. نامه او و پاسخ آزوله، برای همیشه در تاریخ دیپلماسی جهانی به عنوان نمونهای از تأثیرگذاری وجدان بیدار بر سیاستهای بینالمللی ثبت خواهد شد.
متن نامه دکتر پوریا زرشناس به خانم آدری آزوله، مدیرکل سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) که در تاریخ 20 اسفندماه 1404 ارسال شده بود، بدین شرح بود:
«بِسْمِ ٱللَّٰهِ ٱلرَّحْمٰنِ ٱلرَّحِیمِ»
موضوع: محکومیت فوری جنایت جنگی در بمباران عمدی مدرسه در شهرستان میناب (تیرماه ۱۳۶۷) و درخواست اقدام فوری برای حفاظت از مدارس در برابر حملات نظامی
به: دبیرکل محترم سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)
خانم آدریه آزوله عزیز
مقر اصلی یونسکو، پاریس، فرانسه
دبیرکل محترم یونسکو؛
این نامه را با شدیدترین لحن ممکن و به عنوان یک گزارش حقوقی مستند، خطاب به نهادی مینویسم که رسالت ذاتی آن «حفاظت از آموزش به عنوان یک حق بنیادین بشر» است. اما امروز، با کمال تأسف و انزجار، اعلام میدارم که یونسکو در برابر یکی از فجیعترین جنایات علیه مراکز آموزشی در تاریخ معاصر، سکوت کرده است. و ما این سکوت را شرمآور و غیرقابل قبول میدانیم. من این نامه را از طرف هیچ دولت یا جناح سیاسی نمینویسم. نه با دولت آمریکا دشمنی شخصی دارم و نه با رژیم اسرائیل. اما وجدان بشری نمیتواند سکوت کند وقتی کودکان بیگناه، در اولین روز یک جنگ، در مدرسه خود قتلعام میشوند. تمدن ایران هزاران سال پیش از بسیاری از کشورهای امروزی پا به عرصه وجود نهاد و همواره پناهگاه پیروان ادیان توحیدی، از جمله یهودیان، بوده است. اما امروز، در کشاکش سیاستهای ویرانگر، مدارس ایران به خاک و خون کشیده میشوند.
توصیف جنایت جنگی در شهرستان میناب
در روز اول حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی ایران، در شهرستان میناب، مدرسهای غیرنظامی با موشکهای پیشرفته تاماهاوک (Tomahawk) هدف قرار گرفت. این موشکها مجهز به دوربین هستند و تا لحظه برخورد توسط یک اپراتور نظامی کنترل میشوند. این یعنی اپراتور میدیده که دارد به یک مدرسه میزند، اما شلیک را انجام داده است. سه عنصر انکارناپذیر جنایت جنگی در این فاجعه وجود دارد:
۱. هدف قرار دادن عمدی مدرسه با تکنیک دابلتپ
موشک اول به طبقه پایین مدرسه اصابت کرد. معلمان فداکار دانشآموزان را به سرعت به طبقه پایین و نمازخانه منتقل کردند. اما نه یک بار، بلکه دو موشک دیگر دقیقاً به همان مدرسه شلیک شد. انفجار دوم و سوم در فاصله کوتاهی پس از انفجار اول رخ داد. این الگو مصداق بارز «تکنیک دابلتپ (Double-Tap)» است – زدن بازماندگان یک حمله با حمله دوم – که در حقوق بشردوستانه به عنوان جنایت جنگی به شدت محکوم میشود.
۲. قربانیان غیرنظامی: منحصراً کودکان و معلمان
گزارش نجاتگر هلالاحمر میناب، سرکار خانم «کبری آجی حیدرینیا»، حاکی است: «۸۰ تا ۹۰ کودک با سوختگی شدید و قطع عضو همچنان در بیمارستان هستند... سری روی پیکر معلمها نبود... بچههایی را دیدم که زنده بود اما دست و پایش قطع شده بود... پیکر برخی بچهها از کمر قطع شده بود... دست و پاهای قطع شده دانشآموزان و تکههای کنده شده از موی سرشان را در کیسه پلاستیکی جمع کردیم.» حدود ۱۰ نفر از معلمان، مدیر مدرسه و دهها دانشآموز به شهادت رسیدند. پیکر یک معلم اصالتاً لر هنوز پیدا نشده است.
۳. عدم وجود هرگونه هدف نظامی
مدرسه، نمازخانه و کودکان بیگناه آن، هیچ نقش نظامی نداشتند. هدف صرفاً «گرفتن قربانیهای بیشتر و بیشتر از غیرنظامیان» بوده است.
بررسی رویداد مشابه – پرواز ۶۵۵ ایرانایر (۳ جولای ۱۹۸۸)
برای روشن شدن الگوی جنایتکارانه، یادآوری میکنم که تنها چند هفته پیش از فاجعه میناب (در تاریخ ۳ جولای ۱۹۸۸)، ناو آمریکایی «یواساس وینسنس» به هواپیمای مسافربری ایرانایر شلیک کرد و ۲۹۰ غیرنظامی بیگناه را به کام مرگ فرستاد. پس از آن جنایت، مقامات آمریکایی ادعاهای پوچ و غیرمستندی مطرح کردند: «پنهان شدن یک جت جنگی زیر هواپیمای مسافربری» و «خروج هواپیما از دالان هوایی». ما امروز قاطعانه اعلام میداریم که همه این ادعاها دروغی احمقانه است که حتی یک فرد بیسواد نیز به آن باور ندارد. رادار ناو وینسنس بدون کوچکترین شکی تفاوت یک ایرباس مسافربری با یک جت اف-۱۴ را تشخیص میدهد. نکته شرمآور این است که هیچیک از خدمه ناو وینسنس محکوم نشدند و فرمانده آن، «ویلیام راجرز»، مدال شجاعت گرفت و ارتقا یافت. یعنی تشویق جنایتکاران جنگی. تفاوتی میان دخترکان مدرسه شجره طیبه میناب در ۱۴۰۴ با بچههای مدرسه حضرت زینب شهر میانه در ۱۳۶۵ که توسط ارتش بعث عراق مورد حمله قرار گرفتند، وجود ندارد.
محکومیت شدید یونسکو به دلیل بیعملی
اینجاست که خشم ما متوجه شما و سازمان تحت امرتان میشود. یونسکو بارها بیانیههای شعاری درباره «امنیت مدارس» صادر کرده است. اما وقتی کودکان ایرانی در مدرسه خود به خاک و خون کشیده میشوند، نام «جنایت جنگی» بر آن گذاشته نمیشود. چرا؟ آیا جان کودکان ایرانی از جان کودکان اوکراینی یا غزهای کمتر است؟ این نامه یک هشدار جدی به یونسکو است: دیگر نمیتوانید پشت میزهای نشستهتان در پاریس، بیانیههای کلی و بیاثر صادر کنید. سکوت شما در برابر جنایت میناب، همدستی با تروریسم دولتی و نقض آشکار منشور یونسکو است. ماده ۱ قانون اساسی یونسکو تصریح میکند که این سازمان برای «تحقق عدالت، قانون و حقوق بشر برای همه مردم بدون تمایز نژاد، جنسیت، زبان یا مذهب» تأسیس شده است. امروز، یونسکو در اجرای همین ماده، مصدق به شکست خورده است.
خواستههای فوری و مشخص از یونسکو
با استناد به کنوانسیون ژنو (ماده ۳ مشترک و پروتکل الحاقی اول)، قطعنامه ۱۹۹۸ شورای امنیت در مورد حفاظت از کودکان در درگیریهای مسلحانه، و تعهدات مندرج در کنوانسیون حقوق کودک، ما از یونسکو خواستار اقدام فوری و بدون تأخیر در چهار محور زیر هستیم:
۱. صدور بیانیه محکومیت فوری و بدون ابهام
یونسکو موظف است ظرف ۴۸ ساعت آینده، بیانیهای با تندترین لحن ممکن صادر کرده و بمباران عمدی مدرسه میناب را به عنوان «جنایت جنگی» محکوم کند. این بیانیه باید عاملان را مستقیماً نام ببرد.
۲. تشکیل تیم حقیقتیاب مستقل
یونسکو به عنوان نهاد متولی آموزش در جهان، باید یک تیم حقیقتیاب بینالمللی به میناب اعزام کند تا با جمعآوری شواهد (تصاویر ماهوارهای، گزارشهای امدادگران، شهادتهای عینی) این جنایت را مستندسازی کند.
۳. ارائه گزارش به شورای امنیت و دیوان کیفری بینالمللی
یونسکو موظف است گزارش کامل خود را برای پیگرد حقوقی، در اختیار شورای امنیت و دادستان دیوان کیفری بینالمللی (ICC) قرار دهد. مدارس باید به عنوان «مناطق حفاظتشده غیرنظامی» اعلام شوند.
۴. ایجاد مکانیسم نظارت دائمی بر حملات به مدارس در ایران
یونسکو باید یک مکانیسم نظارت اضطراری برای ثبت و پیگرد هرگونه حمله آینده به مدارس در ایران ایجاد کند و کشورهای متجاوز را در فهرست سیاه «ناقضان حق آموزش» قرار دهد.
هشدار نهایی
دبیرکل محترم،
اگر یونسکو امروز در برابر جنایتی که در آن کودکانِ پناهبرده به نمازخانه با موشک دوم و سوم قتلعام میشوند، سکوت کند، نام «یونسکو» برای همیشه در تاریخ به عنوان سازمانی که نتوانست از مدرسهها محافظت کند ثبت خواهد شد. ما منتظر بیانیههای شعاری و تسلیتنامههای خشک و تشریفاتی نیستیم. ما اقدام فوری و عینی میخواهیم. اگر باز هم بیعملی در پیش گیرید، تاریخ شما را نه در کنار قربانیان، بلکه در کنار جنایتکاران جنگی قضاوت خواهد کرد.
رنج بسیار بردهایم از جنگ
رنجها بیثمر نمیگردند
میرسد روزهای بهروزی
لیکن افسوس کاین شهیدانند
رفتگانی که برنمیگردند
با کمال انزجار و مطالبه عدالت،
دکتر پوریا زرشناس
دبیر کل بنیاد بینالمللی نلسون ماندلا برای نجات جهان - ژنو، سوئیس
به نمایندگی از قربانیان غیرنظامی فاجعه میناب و پرواز ۶۵۵
۱۱ مارس ۲۰۲۵