آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
یک منبع ارشد از ابلاغ شروط ایران به استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، در دیدار غیرمستقیم او با عباس عراقچی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل خبر داده است؛ شروطی که بر اساس این روایت، تحقق آنها پیش شرط بازگشایی تنگه هرمز و ادامه مذاکرات میان تهران و واشنگتن خواهد بود. بر اساس این گزارش، در دیدار غیرمستقیم عراقچی و ویتکاف تاکید شده است که تا زمانی که شروط مورد نظر ایران محقق نشود، تهران درباره بازگشایی تنگه هرمز و از سرگیری مذاکرات تصمیمی نخواهد گرفت.
اصل دیدار عراقچی و ویتکاف پیشتر از سوی رسانه های دولتی ایران گزارش شده بود و رویترز نیز با استناد به رسانه های دولتی ایران نوشت که در این دیدار، شروط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز به طرف آمریکایی منتقل شده است. در روایت منتشرشده از سوی رسانه های ایرانی، رفع فوری محاصره دریایی، آزادسازی فوری دارایی های مسدودشده ایران و پایان جنگ در همه جبهه های «مقاومت» از جمله شروط مطرح شده برای بازگشایی تنگه هرمز عنوان شده است. با این حال، فهرست کامل هفت شرط تاکنون در منابع معتبر به صورت رسمی منتشر نشده و بنابراین نمی توان جزئیات بیشتری را با قطعیت به این فهرست نسبت داد.
این تحولات در شرایطی رخ داده است که دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، روز سه شنبه اعلام کرد گفت وگوها با ایران ادامه دارد و مذاکرات همان روز نیز در جریان بوده است. او در عین حال بر موضع واشنگتن درباره برنامه هسته ای ایران تاکید کرد. موضوع تنگه هرمز در روزهای اخیر به یکی از محورهای اصلی رایزنی های دیپلماتیک تبدیل شده است. ایران پیشتر پیشنهاد کرده بود در صورت کاهش فشار نظامی آمریکا و رفع محاصره بنادر ایران، این آبراه طی هفت روز بازگشایی شود. رویترز نیز گزارش داده بود که پیشنهاد تهران برای بازگشایی هرمز در ازای کاهش فشار نظامی و رفع محاصره اقتصادی مطرح شده است.
دیدار عباس عراقچی با کایا کالاس
همزمان، عباس عراقچی در نیویورک با شماری از مقام های اروپایی دیدار کرده است. خبرگزاری آنادولو گزارش داده که وزیر خارجه ایران با وزیران خارجه چند کشور اروپایی و همچنین مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا درباره تحولات منطقه و مسائل مرتبط با تنگه هرمز گفت وگو کرده است. کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، نیز پس از دیدار با عراقچی اعلام کرد که دو طرف درباره چشم اندازهای دیپلماتیک برای پایان جنگ میان آمریکا و ایران و بازگشایی کامل تنگه هرمز گفت وگو کرده اند. او تاکید کرد که کشتیرانی در تنگه هرمز و باب المندب باید آزاد و بدون مانع باشد.
کالاس همچنین گفت موضوع افزایش اعدام ها و صدور احکام اعدام در ایران را در این دیدار مطرح کرده است. به این ترتیب، رایزنی های عراقچی در نیویورک تنها به موضوع هرمز محدود نبوده و مسائل امنیتی، منطقه ای و حقوق بشری نیز در دیدارهای او با مقام های اروپایی مطرح شده است. در حال حاضر، آنچه درباره شروط تهران منتشر شده، عمدتا بر اساس روایت رسانه های دولتی ایران و گزارش های رسانه ای است و جزئیات کامل هفت شرط به صورت رسمی منتشر نشده است. از سوی دیگر، ادامه گفت وگوهای آمریکا و ایران نیز از سوی مقام های آمریکایی تایید شده، اما درباره نتیجه نهایی این رایزنی ها هنوز توافقی اعلام نشده است.
«هفت شرط» دقیقا چیست؟
نخستین نکته مهم در بررسی این خبر، تفکیک میان آنچه به صورت رسمی اعلام شده و آنچه در قالب فهرست های رسانه ای منتشر شده است. مقام های ایرانی از هفت شرط سخن گفته اند، اما تا این لحظه متن کامل و رسمی این هفت شرط در دسترس عموم قرار نگرفته است. بنابراین هر فهرستی که هفت مورد مشخص را بدون ذکر منبع رسمی به تهران نسبت دهد، نیازمند احتیاط و بررسی بیشتر است.
سه مطالبه به صورت روشن مطرح شده اند: پایان جنگ در همه جبهه ها، آزادسازی دارایی های مسدود شده ایران و پایان محاصره دریایی. این سه موضوع در اظهارات مقام های ایرانی تکرار شده و به همین دلیل می توان آنها را بخش قابل اتکاتری از چارچوب اعلام شده تهران دانست. در کنار این سه مطالبه، موضوعاتی مانند رفع محاصره بنادر، لغو تحریم های نفتی و توقف تهدیدها و عملیات نظامی نیز پیشتر از سوی مقام های ایرانی مطرح شده است. مسئله مهم این است که این موارد لزوما به معنای وجود یک سند رسمی هفت بندی نیستند؛ بلکه نشان می دهند چارچوب خواسته های تهران حول چند محور مشخص شکل گرفته است.
چرا تنگه هرمز به محور اصلی اختلاف تبدیل شده است؟
تنگه هرمز تنها یک موضوع سیاسی در این پرونده نیست؛ بلکه یک گذرگاه حیاتی برای تجارت انرژی و حمل و نقل دریایی منطقه به شمار می رود. به همین دلیل، وضعیت این آبراه مستقیما با قیمت انرژی، هزینه بیمه کشتی ها، برنامه حرکت نفتکش ها و محاسبات اقتصادی کشورهای منطقه ارتباط پیدا می کند. موضع تهران این است که بازگشایی هرمز باید در ارتباط با مجموعه ای از تعهدات طرف مقابل انجام شود.
در روایت منتشر شده از مواضع ایران، پایان محاصره دریایی و پایان عملیات نظامی از جمله پیش شرط های مهم برای حرکت به سمت وضعیت عادی در این گذرگاه هستند. در مقابل، کشورهای اروپایی بر آزادی کشتیرانی تاکید دارند. کایا کالاس نیز پس از دیدار با عراقچی اعلام کرد که عبور کشتی ها در هرمز و باب المندب باید آزاد و بدون مانع باشد. این موضع نشان می دهد مسئله هرمز از سطح اختلاف دوجانبه ایران و آمریکا فراتر رفته و به یک نگرانی بین المللی درباره امنیت مسیرهای دریایی تبدیل شده است.
دارایی های ایران و تحریم ها چه نقشی دارند؟
آزادسازی دارایی های مسدود شده ایران یکی دیگر از محورهای اصلی مطالبات اعلام شده تهران است. این موضوع اهمیت اقتصادی مستقیمی دارد، زیرا دسترسی ایران به منابع مالی خارج از کشور می تواند بر توانایی دولت برای تامین مالی تجارت، واردات و فعالیت های اقتصادی اثر بگذارد. در روایت منتشر شده درباره شروط ایران، آزادسازی دارایی های مسدود شده در کنار پایان جنگ و رفع محاصره دریایی قرار گرفته است.
این همزمانی نشان می دهد تهران مسئله اقتصادی را جدا از مسئله امنیتی و نظامی نمی بیند و مجموعه ای از اقدامات متقابل را برای بازگشت به مسیر گفت وگو مطرح کرده است. از سوی دیگر، رفع تحریم های نفتی نیز در اظهارات قبلی مقام های ایرانی مطرح شده است. اگر چنین موضوعی وارد روند رسمی مذاکرات شود، اجرای آن نیازمند تصمیم های حقوقی و اجرایی متعدد خواهد بود و به همین دلیل نمی توان آن را صرفا با یک اعلام سیاسی حل شده تلقی کرد. پیچیدگی همین مرحله می تواند یکی از عوامل تعیین کننده در ادامه گفت وگوها باشد.
چرا دیدار عراقچی و ویتکاف اهمیت دارد؟
اهمیت دیدار اخیر فقط به محتوای شروط ایران محدود نمی شود. پس از هفته ها تنش و فاصله میان دو طرف، برقراری یک کانال ارتباطی مستقیم، هرچند با میانجیگری، امکان انتقال پیام ها و بررسی مواضع را فراهم کرده است. ویتکاف نیز اعلام کرده که گفت وگوهای طولانی با هیئت ایرانی از طریق میانجی ها انجام شده و میانجیگران به فعالیت خود ادامه خواهند داد.
ترامپ نیز دیدار مقام های آمریکایی با هیئت ایرانی را سازنده توصیف کرده و از وجود تحرک برای رسیدن به توافق سخن گفته است. با این حال، توصیف مثبت یک دیدار به معنای حل اختلافات نیست و خود گزارش های منتشر شده از مذاکرات نیز نشان می دهند که موضوعات مهمی همچنان محل اختلاف هستند. از منظر دیپلماتیک، ادامه چنین تماس هایی می تواند امکان بررسی مرحله به مرحله اختلافات را ایجاد کند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی این نیست که آیا یک دیدار انجام شده است یا نه؛ بلکه باید دید پس از انتقال شروط، پاسخ طرف مقابل چه خواهد بود و آیا امکان تبدیل خواسته های سیاسی به تعهدات قابل اجرا وجود دارد یا خیر.
نقش اروپا و میانجی ها در مرحله بعد چیست؟
اروپا در این روند تلاش دارد همزمان دو موضوع را دنبال کند: جلوگیری از گسترش بحران و حفظ امنیت کشتیرانی. دیدار کایا کالاس با عراقچی نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. او از یک سو درباره مسیرهای دیپلماتیک برای پایان جنگ گفت وگو کرده و از سوی دیگر بر آزادی کشتیرانی در هرمز و باب المندب تاکید داشته است. میانجی ها نیز در شرایطی نقش مهم تری پیدا کرده اند که تهران و واشنگتن هنوز درباره برخی موضوعات اساسی اختلاف دارند. قطر در انتقال پیام ها میان دو طرف نقش داشته و مقام های ایرانی نیز بر استفاده از کانال های میانجیگری تاکید کرده اند. ویتکاف هم اعلام کرده که میانجیگران پس از گفت وگوهای نیویورک به فعالیت خود ادامه خواهند داد.
در نهایت، سرنوشت این روند به چند متغیر همزمان وابسته است: نحوه پاسخ آمریکا به شروط ایران، وضعیت محاصره دریایی، آینده کشتیرانی در هرمز، مسئله دارایی های مسدود شده و چگونگی پایان درگیری های نظامی. تا زمانی که متن کامل هفت شرط به طور رسمی منتشر نشده و پاسخ دقیق واشنگتن نیز اعلام نشده است، نمی توان از یک توافق قطعی سخن گفت؛ اما ادامه تماس ها در نیویورک نشان می دهد کانال دیپلماتیک همچنان فعال است.