به قلم: نوید جمشیدی، سردبیر
بعضی نویسندگان را با پاسخ‌هایشان به یاد می‌آوریم و بعضی را با پرسش‌هایی که جرئت کردند بلند بپرسند. مسعود انصاری به گروه دوم هم تعلق دارد؛ نویسنده‌ای که سراغ موضوعات دشوار رفت و قلمش را در محدوده آسوده و بی‌دردسر نگه نداشت. امروز که سال‌ها از درگذشت او گذشته، کتاب‌هایش هنوز می‌توانند آغاز یک گفت‌وگوی جدی باشند: با باورهای به‌ارث‌رسیده چه می‌کنیم و برای سنجیدن آن‌ها چقدر به خودمان آزادی می‌دهیم؟
ارزش کار انصاری، در نگاه من، پیش از هر چیز در همین جسارت است. او در نوشته‌های انتقادی‌اش، دین و روایت‌های تثبیت‌شده را موضوع بررسی قرار داد. چنین انتخابی برای فرهنگ ما اهمیت دارد؛ فرهنگی که برای زنده‌ماندن و بالیدن، به امکان پرسیدن، اختلاف‌نظر و بازنگری نیاز دارد. احترام به انصاری، احترام به نویسنده‌ای است که این امکان را جدی گرفت و برای بیان دیدگاهش کتاب نوشت.
از آفریقای شرقی تا راسل؛ کارنامه‌ای فراتر از یک عنوان
زنده‌نام دکتر مسعود انصاری (Masoud Ansari)، نویسنده و مترجم ایرانی و منتقد دین، با نام «روشنگر» نیز شناخته می‌شود. او در شهریور ۱۳۹۳ درگذشت. این یادداشت بازخوانی میراث فکری اوست؛ میراثی که برای شناختنش بهتر است از خود آثار و شناسنامه کتاب‌ها آغاز کنیم.
فهرست کتابخانه‌ای «سی‌آی‌ان‌آی» ژاپن، کتاب «ناسیونالیسم و مبارزات ضداستعماری کشورهای آفریقای شرقی: تانگانیکا، کنیا، اوگاندا، زنگبار» را به نام مسعود انصاری ثبت کرده است. همین عنوان، وجهی از کارنامه او را پیش چشم می‌گذارد که در معرفی‌های کوتاه کمتر دیده می‌شود: توجه به تاریخ سیاسی، ملت‌ها و مبارزه با سلطه استعماری.
در سوی دیگر این کارنامه، ترجمه «شرح حال برتراند راسل به قلم خودش» قرار دارد. این کتاب با ترجمه مسعود انصاری در سال ۱۳۴۶ از سوی انتشارات فروغی تهران منتشر شد؛ بخشی از سهم او در رساندن صدای راسل به خواننده فارسی‌زبان. ترجمه زندگی‌نامه یک متفکر، خواننده را با فراز و فرود تجربه انسانی او روبه‌رو می‌کند؛ با راهی که فکر در میان زندگی روزمره، انتخاب‌ها و تردیدها طی می‌کند.
کنار هم گذاشتن این دو اثر، تصویری پربارتر از انصاری می‌سازد. او را باید با دامنه موضوعاتی که به آن‌ها پرداخته شناخت؛ از تاریخ سیاسی و رهایی ملت‌ها تا زندگی یک فیلسوف و سپس نقد باورهای دینی. این تنوع، دلیلی خوب برای دوباره بازکردن کتاب‌های اوست.
«روشنگر» و شهامت ورود به بحث‌های دشوار
دو عنوان «بازشناسی قرآن» و «نگاهی نو به اسلام» از آثار ثبت‌شده انصاری در فهرست کتابخانه ملی اسرائیل‌اند. رکورد «بازشناسی قرآن» نام «روشنگر» را نیز ثبت کرده است. این‌ها نشانه‌های روشن مسیر نویسنده‌ای هستند که می‌خواست متن و سنت دینی را در معرض پرسش قرار دهد.
اهمیت چنین کاری را باید در جای درست دید. هر کتاب انتقادی، مجموعه‌ای از استدلال‌ها و تفسیرهای نویسنده است و باید با مراجعه به متن، منابع و پاسخ‌های دیگر خوانده شود. ارزش ماندگار انصاری برای من، آمادگی او برای ورود به همین میدان است: اینکه درباره موضوعی بنویسد که برای بسیاری حساس است، موضعش را آشکار کند و نوشته‌اش را در برابر خواننده بگذارد.
در جامعه‌ای که حکومت دینی درباره مرزهای گفت‌وگو تصمیم می‌گیرد، دفاع از حق نقد دین معنایی کاملاً ملموس دارد. هیچ نهاد سیاسی یا مذهبی نباید خود را از پرسش درباره مبانی و عملکردش معاف بداند. پرسشگری درباره اندیشه‌ها، متون و نهادها، بخشی از آزادی بیان است؛ همان آزادی‌ای که باید از حق باور و بی‌باوری همه شهروندان نیز حفاظت کند.
نقد صریحِ اندیشه می‌تواند با احترام به کرامت انسان‌هایی همراه باشد که به آن اندیشه باور دارند. این همزیستیِ آزادی نقد و حرمت انسان، افقی است که دفاع از استقلال قلم را معنادار می‌کند.
میراثی که با خواندن زنده می‌ماند
بحث درباره انصاری، ما را به پرسشی وسیع‌تر می‌رساند: چگونه می‌توان عادت به نپرسیدن را کنار گذاشت؟ این پرسش در بازخوانی مفهوم «دین‌خویی» در اندیشه آرامش دوستدار هم اهمیت دارد. این نزدیکیِ موضوع، به معنی یکسان‌بودن دستگاه فکری دو نویسنده نیست؛ راهی است برای دیدن مسئله‌ای که در تاریخ اندیشه معاصر ایران بارها به شکل‌های متفاوت طرح شده است.
به گمان من، بهترین ادای احترام به یک نویسنده، فراهم‌کردن امکان خوانده‌شدن دقیق اوست. برای نسل جوانی که نام انصاری را شنیده اما هنوز سراغ آثارش نرفته، سه نقطه آغاز روشن وجود دارد:
- برای شناخت دامنه علایقش، پژوهش او درباره ناسیونالیسم و مبارزات ضداستعماری آفریقای شرقی را در نظر بگیرد.
- برای آشنایی با وجه مترجمی او، سراغ «شرح حال برتراند راسل به قلم خودش» برود و مشخصات نسخه را بررسی کند.
- برای شناخت مستقیم دیدگاه انتقادی‌اش به دین، «بازشناسی قرآن» و «نگاهی نو به اسلام» را با توجه به منابع و زمینه استدلال‌ها بخواند.
برای من، بزرگداشت مسعود انصاری یعنی دفاع از حق پرسیدن؛ حقی که باید برای موافق و مخالف، باورمند و ناباور، به یک اندازه محفوظ بماند.
در آسیانیوز ایران، زنده نگه‌داشتن نام اهل قلم را بخشی از پاسداشت حافظه فرهنگی می‌دانیم. مسعود انصاری را با احترام به یاد می‌آوریم؛ برای استقلالی که در نوشتن جست و پرسش‌هایی که پیش روی خواننده گذاشت. شما کدام اثر او را خوانده‌اید و کدام پرسش آن هنوز در ذهنتان مانده است؟
تحریریه «آسیانیوز ایران» یاد مسعود انصاری را گرامی می‌دارد و با خانواده و دوستداران او همدل است.