تقویم تاریخ امروز، چهارشنبه ۶ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ است؛ روزی که می‌توان از یک زادروز در تاریخ معاصر ایران، به بندر نیویورک، سالن نمایش پاریس و کلاس‌های درس قاهره سفر کرد. در این روزشمار آسیانیوز ایران، قرار نیست فقط چند نام و عدد را کنار هم بچینیم؛ پشت هر تاریخ، داستانی از سیاست، خیال، آموزش یا تغییر زندگی روزمره قرار دارد.
یک نکته برای خواندن درست این گزارش مهم است: مناسبت‌های «۶ آبان» بر پایه تقویم خورشیدی آمده‌اند و رویدادهای «۲۸ اکتبر» بر پایه تقویم میلادی. برابر بودن این دو روز در سال ۱۴۰۵، به معنای یکسان بودن تبدیل تاریخ در همه سال‌های گذشته نیست. تاریخ هر رویداد را باید در تقویم و سال خودش خواند.
۶ آبان در تاریخ ایران؛ زادروز یک رئیس‌جمهور پیشین
محمود احمدی‌نژاد، با املای انگلیسی Mahmoud Ahmadinejad، در ۶ آبان ۱۳۳۵ در آرادان، از توابع گرمسار، متولد شد. این تاریخ در زندگی‌نامه‌های منتشرشده هنگام انتخابات سال ۱۳۸۸، از جمله گزارش رادیو فردا و گزارش خبرگزاری مهر، ثبت شده است. او پیش از رسیدن به ریاست‌جمهوری، استاندار اردبیل و شهردار تهران بود و از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ ریاست دولت‌های نهم و دهم را بر عهده داشت.
یاد کردن از این زادروز، داوری درباره کارنامه یک دولت یا تبریک سیاسی نیست؛ راهی است برای قرار دادن یک چهره معاصر در مسیر زمانی زندگی‌اش. فاصله میان تولد در شهری کوچک و قرار گرفتن در بالاترین مقام اجرایی کشور، یادآوری می‌کند که تاریخ سیاسی فقط روزهای انتخابات و تغییر دولت‌ها نیست؛ زندگی‌نامه اشخاص نیز بخشی از آن است. برای ارزیابی عملکرد هر دولت، باید جداگانه به اسناد، تصمیم‌ها و پیامدهای آن‌ها رجوع کرد، نه اینکه یک مناسبت تقویمی را جای آن بررسی نشاند.
۲۸ اکتبر ۱۸۸۶؛ روزی که مشعل آزادی در نیویورک رونمایی شد
مجسمه آزادی، با نام رسمی «آزادی روشنگر جهان» و نام انگلیسی Statue of Liberty، در ۲۸ اکتبر ۱۸۸۶ رسماً در بندر نیویورک رونمایی شد. سازمان پارک‌های ملی آمریکا، NPS، آن روز را بارانی و مه‌آلود توصیف می‌کند؛ با این حال، مراسم روی خشکی و آب برگزار شد و کشتی‌ها نیز در جشن حضور داشتند.
پشت این سازه، سال‌ها فکر و کار قرار داشت. ادوار دو لابولای، Édouard de Laboulaye، اندیشمند فرانسوی و مخالف برده‌داری، در سال ۱۸۶۵ پیشنهاد ساخت آن را مطرح کرد. فردریک اوگوست بارتولدی، Frédéric Auguste Bartholdi، طراحی پیکره را پیش برد و سازه آهنی آن با نام گوستاو ایفل، Gustave Eiffel، پیوند خورد. مجسمه در فرانسه ساخته شد، قطعاتش از اقیانوس گذشت و پس از آماده شدن پایه، در نیویورک دوباره برپا شد.
پس این تاریخ فقط سالگرد افتتاح یک جاذبه گردشگری نیست؛ یادآور همکاری هنری و مهندسی و ساختن یک نماد سیاسی است. تصویر شاخص این گزارش، عکس واقعی آرشیوی از مجموعه دیجیتال NPS با حق استفاده عمومی است؛ تاریخ دقیق ثبت عکس در پرونده منبع مشخص نیست و نباید آن را تصویر مراسم سال ۱۸۸۶ دانست. برای ادامه این سفر شهری، روایت افتتاح متروی نیویورک در تقویم تاریخ ۵ آبان نیز خواندنی است.
۲۸ اکتبر ۱۸۹۲؛ تصاویر نقاشی‌شده روی پرده جان گرفتند
پیش از آنکه انیمیشن به پردازنده‌های قدرتمند و استودیوهای دیجیتال برسد، امیل رنو، Émile Reynaud، با «تئاتر اپتیک»، Théâtre Optique، تجربه‌ای متفاوت از تصویر متحرک به تماشاگران پاریس عرضه کرد. انجمن بین‌المللی فیلم انیمیشن، ASIFA، اجرای عمومی او در ۲۸ اکتبر ۱۸۹۲ را مبنای انتخاب روز جهانی انیمیشن قرار داده است؛ مناسبتی که این انجمن در سال ۲۰۰۲ پایه گذاشت.
جذابیت ماجرا در فاصله میان ابزار ساده‌تر آن روزگار و تجربه آشنای امروز ماست. تصویری که حرکت می‌کند، می‌تواند بدون حضور بازیگر واقعی، شخصیت و قصه بسازد. این سالگرد فرصتی است برای دیدن انیمیشن فراتر از سرگرمی کودکان: هنری که با طراحی، ریتم و حرکت، راه خودش را برای روایت پیدا کرده است. البته نباید این رویداد مشخص را با یک ادعای بی‌قید درباره «اختراع همه شکل‌های سینما» یکی گرفت؛ تاریخ تصویر متحرک از چند مسیر و چند تجربه شکل گرفته است.
۲۸ اکتبر ۱۹۱۸؛ تولد چکسلواکی در پایان یک امپراتوری
در ۲۸ اکتبر ۱۹۱۸، سند تأسیس دولت مستقل چکسلواکی در پراگ اعلام شد. وزارت خارجه جمهوری چک این روز را مبدأ مناسبت ملی استقلال چکسلواکی معرفی می‌کند. زمینه رویداد، فروپاشی نظم امپراتوری اتریش‌ـ‌مجارستان در پایان جنگ جهانی اول بود؛ زمانی که نقشه سیاسی اروپای مرکزی در حال تغییر بود.
اهمیت این روز تنها در اضافه شدن یک نام به نقشه نیست. تأسیس دولت، پرسش‌های تازه‌ای درباره قانون، نمایندگی سیاسی و زندگی گروه‌های زبانی و قومی در کنار هم ایجاد کرد. روایت رسمی وزارت خارجه چک نیز در کنار اشاره به نهادهای دموکراتیک جمهوری نخست، محدودیت‌های آن در پاسخ‌گویی کامل به خواسته‌های اقلیت‌ها را یادآور می‌شود. چنین جزئیاتی کمک می‌کند تاریخ استقلال‌ها را نه داستانی بی‌نقص، بلکه آغاز مرحله‌ای دشوار از ساختن کشور ببینیم.
زادروز ۲۸ اکتبر؛ بیل گیتس و نسلی که رایانه را شخصی کرد
بیل گیتس، Bill Gates، در ۲۸ اکتبر ۱۹۵۵ در سیاتل به دنیا آمد. زندگی‌نامه آکادمی دستاوردهای آمریکا، Academy of Achievement، این تاریخ را ثبت کرده و از علاقه او به برنامه‌نویسی در مدرسه لیک‌ساید و آشنایی‌اش با پل آلن، Paul Allen، سخن گفته است؛ دو نامی که بعدها با بنیان‌گذاری مایکروسافت شناخته شدند.
این زادروز را می‌توان از زاویه‌ای فراتر از ثروت و فهرست‌های مشهور خواند: تاریخ رایانه، فقط تاریخ ساخت دستگاه نیست؛ نرم‌افزار نیز تعیین می‌کند کاربران با آن دستگاه چه می‌توانند بکنند. مسیر گیتس و هم‌نسلان او، بخشی از داستان تبدیل رایانه از ابزار دور از دسترس بسیاری از مردم به وسیله‌ای برای کار، نوشتن و ارتباط بود. از این زاویه، یک زادروز بهانه‌ای می‌شود برای مرور ابزاری که اکنون بخش بزرگی از زندگی روزمره ما به آن وابسته است.
درگذشت ۲۸ اکتبر؛ طه حسین و پیوند ادبیات با آموزش
طه حسین، در عربی «طه حسین» و در انگلیسی Taha Hussein، در ۲۸ اکتبر ۱۹۷۳ در قاهره درگذشت. این تاریخ در فهرست زندگی‌نامه‌ای کمیته آثار تاریخی و علمی فرانسه، CTHS، و دانشنامه بروکهاوس ثبت شده است. او نویسنده، منتقد و دانشگاهی مصری بود و مدتی نیز وزارت آموزش کشورش را بر عهده داشت.
طه حسین در کودکی بینایی‌اش را از دست داد، اما تحصیل و فعالیت دانشگاهی او به مصر محدود نماند و به فرانسه نیز رسید. نامش در تاریخ ادبیات عرب، با نقد و پرسشگری و در تاریخ آموزش، با حضور در دانشگاه و وزارتخانه همراه است. همین رفت‌وآمد میان نوشتن و آموزش، او را به چهره‌ای تبدیل می‌کند که برای شناختش نباید فقط به تاریخ تولد و مرگ بسنده کرد.
عکس میان این بخش، او را در جمع همراهان در دمشقِ دهه ۱۹۵۰ نشان می‌دهد؛ تصویری واقعی با عکاس ناشناس که پرونده ویکی‌مدیا آن را در مالکیت عمومی معرفی کرده است. تاریخ دقیق روز ثبت عکس معلوم نیست. تصویر با حفظ نسبت و بدون تغییر چهره‌ها در کادر مربع قرار گرفته و عکس سال درگذشت او نیست.
از یک برگ تقویم چه می‌ماند؟
روزهای تاریخ به‌خودی‌خود به هم مربوط نیستند؛ ما با کنار هم خواندنشان، پرسش‌های تازه پیدا می‌کنیم. در روزشمار امروز، یک بنای نمادین، یک تجربه نمایشی، تأسیس یک کشور و زندگی چند چهره سیاسی و فرهنگی کنار هم قرار گرفتند. وجه مشترکشان شاید همین باشد: تغییرهای بزرگ، معمولاً پشت یک تاریخ کوتاه پنهان می‌شوند، اما پیش از آن تاریخ و پس از آن، داستانی طولانی جریان دارد.
این گزارش گزیده‌ای مستند است، نه فهرست تمام اتفاق‌های این روز. مبنای بررسی، اسناد و زندگی‌نامه‌های NPS، وزارت خارجه چک، ASIFA، آکادمی دستاوردها، CTHS و بروکهاوس و گزارش‌های تاریخ‌دار درباره زادروز ایرانی بوده است. شما کدام رویداد یا چهره این روز را بیشتر می‌شناسید؟ روایت یا پیشنهادتان را در کادر ثبت نظر پایان خبر بنویسید.