آسیانیوز ایران / یزد ؛
در این نشست، سید محمد دعایی مدیر عامل اندیشکده جهش با اشاره به استمرار جلسات صبح جمعه
اندیشکده جهش و فعال‌سازی کارگروه‌های تخصصی، بر ضرورت هم‌افزایی میان دانشگاه‌ها،
محلات، مردم و مدیریت اجرایی تأکید کرد و ایام فاطمیه را فرصتی برای الگوگیری از
سيره حضرت زهرا (س) دانست. در ادامه دکتر علی صالحی، مدیرکل دفتر اجتماعی استانداری
یزد، با تأکید بر اینکه تاب‌آوری پیوندی مستقیم با امید به آینده دارد، یادآور شد
که هرچه امید در جامعه افزایش یابد، تاب‌آوری عمومی نیز در برابر چالش‌ها بیشتر می‌شود
و نیازمند برنامه‌ریزی جدی در حوزه سرمایه اجتماعی هستیم. همچنین دکتراحسان بالاکتفی،
مدیرکل مدیریت بحران استانداری یزد، با اشاره به نام‌گذاری روز جهانی کاهش اثرات
بلایای طبیعی به نام «خانه تاب‌آور» و شعار «مردم آماده، ایران تاب‌آور»، بر لزوم
توسعه تاب‌آوری از سطح خانواده و محلات، شناسایی گروه‌های آسیب‌پذیر و ایجاد
مشارکت سازمان‌یافته مردمی در کنار مساجد و مدیریت محلی تأکید کرد.
دغدغه‌ها و پیشنهادهای اعضای
اندیشکده جهش
اعضا و پژوهشگران حاضر در جلسه نیز به طرح دیدگاه‌های تخصصی
خود پرداختند. از جمله بر راه‌اندازی زیرساخت‌های رسانه‌ای قدرتمند در شبکه‌های
اجتماعی برای مقابله با جنگ روانی رسانه‌های معاند، تدوین دکترین امیدآفرینی،solution-oriented journalism
یا همان روزنامه‌نگاری راه‌حل‌محور، غیرمتمرکزسازی زیرساخت‌های حیاتی (بهداشت، آب
و انرژی) به عنوان پدافند غیرعامل، استفاده از ظرفیت مساجد، سالن‌های ورزشی و حوزه‌های
علمیه، و توجه ویژه به معیشت اقشار آسیب‌پذیر تأکید شد. همچنین بر ضرورت اتحاد
میان گروه‌های سیاسی بر محور نقاط مشترک و تقویت بنیان‌های خانواده و معنویت به
عنوان ملات پیونددهنده اجزای جامعه تأکید گردید.
بیانات جامع و راهگشای آیت‌الله
محمدرضا ناصری (نماینده ولی‌فقیه و امام جمعه یزد)
حضرت آیت‌الله محمدرضا ناصری در بخش اصلی این نشست، با استناد
به آیه شریفه «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ
مَثْنَى وَفُرَادَى»، بر لزوم اخلاص و انجام تمامی امور برای رضای خدا تأکید
کردند. ایشان تاب‌آوری حقیقی را ریشه‌دار در ایمان و توکل به خدای متعال دانستند و
با مرور خاطرات و جزئیات تاریخی هجرت شجاعانه امام خمینی (ره) از نجف به کویت و
سپس پاریس، مقاومت بی‌نظیر امام در برابر فشارهای استکبار و حکومت صدام و پاسخ
قاطع به مقام‌های فرانسوی مبنی بر اینکه «من کارم با مردم ایران است»، را الگوی
اعلای ایستادگی عنوان کردند. امام جمعه یزد همچنین با تأکید بر ضرورت شفاف‌سازی و
صداقت با مردم بر اساس دستورات امام راحل، خاطرنشان کردند که تقویت باورهای دینی و
ایمانی نسل جوان، پشتوانه اصلی پایداری و پیشرفت کشور است.
واکاوی و تحلیل :
۱. تحلیل ابعاد
روان‌شناختی و جامعه‌شناختی تاب‌آوری اجتماعی
تاب‌آوری اجتماعی به عنوان ظرفیت یک جامعه برای جذب شوک‌ها،
تطبیق با شرایط دشوار و بازسازی ساختارها، فراتر از حفظ صرف وضعیت موجود است. در
شرایطی که جامعه با فشارهای اقتصادی و روانی دست‌به‌گریبان است، تاب‌آوری به معنای
حرکت رو به جلو و پویایی ساختارهای اجتماعی تعبیر می‌شود. این ویژگی در تاریخ
انقلاب اسلامی، به‌ویژه در دوران دفاع مقدس، به عنوان یک سپر دفاعی عمل کرده است.
ارتباط تنگاتنگ میان امید به آینده و تاب‌آوری اجتماعی، یکی از
یافته‌های کلیدی این نشست بود. هنگامی که افراد جامعه افق روشنی از آینده خود و
فرزندانشان داشته باشند، تحمل سختی‌ها و ناهمواری‌های مقطعی آسان‌تر می‌شود.
بنابراین، سیاست‌گذاری‌های کلان باید به گونه‌ای طراحی شود که شاخص‌های امید به
زندگی و آینده را تقویت کند.
کاهش سرمایه اجتماعی در سطوح کلان و میانه، زنگ خطری است که
نیازمند مداخلات علمی و میدانی است. تضعیف پیوندهای میان‌گروهی و اعتماد عمومی می‌تواند
به شکنندگی جامعه در بحران‌ها منجر شود. از این رو، اندیشکده‌ها و نهادهای علمی
باید با آسیب‌شناسی دقیق، راهکارهای بازسازی اعتماد عمومی را تدوین کنند.
۲. نقش بی‌بدیل اخلاص و توکل در هندسه
مقاومت اسلامی
مفهوم تاب‌آوری در گفتمان اسلامی با مقولاتی چون اخلاص، توکل و
انجام وظیفه برای رضای خدا معنای عمیق‌تری می‌یابد. استناد به آیه «أَنْ تَقُومُوا
لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى» نشان می‌دهد که تمام حرکت‌های اجتماعی و مدیریتی باید
فارغ از منافع شخصی و جناحی، معطوف به غایات الهی باشد. این نگاه، انگیزه درونی
کنشگران اجتماعی را به شدت تقویت می‌کند.
تاریخ اسلام و سیره اهل بیت (ع) و بزرگان دین، سرشار از
الگوهای عینی مقاومت برخاسته از ایمان است. پایداری شخصیت‌هایی چون امیرالمؤمنین
(ع) و امام خمینی (ره) در برابر طوفان حوادث، ریشه در اتصال به من لایزال الهی
دارد. این پشتوانه معنوی، انسان را در سخت‌ترین شرایط از وادی انفعال و ناامیدی
نجات می‌دهد.
وقتی کارها رنگ و بوی الهی به خود بگیرد، محاسبات مادی دشمنان
و قدرت‌های استکباری دچار اختلال می‌شود. امام خمینی (ره) با همین اتکا به قدرت
لایزال الهی و حمایت مردمی، در برابر تمام بلوک‌های قدرت ایستاد. بازخوانی این
الگوها در شرایط کنونی، نقشه راه روشنی برای مدیران و نخبگان جامعه فراهم می‌سازد.
۳. مدیریت بحران محله‌محور و رویکرد
«خانه تاب‌آور»
تحول در ادبیات مدیریت بحران جهانی، از رویکردهای کلان‌نگرِ
دولتی به سمت مدل‌های «محله‌محور» و «خانواده‌محور» حرکت کرده است. نام‌گذاری روز
جهانی کاهش بلایای طبیعی به نام «خانه تاب‌آور»، گویای این حقیقت است که ایمنی و
آمادگی باید از هسته اولیه جامعه یعنی خانواده آغاز شود. این رویکرد، هزینه‌های
انسانی و مالی بحران‌ها را به حداقل می‌رساند.
شعارهایی نظیر «مردم آماده، ایران تاب‌آور» بیانگر ضرورت
سازماندهی مشارکت‌های مردمی در سطح محلات است. مساجد، پایگاه‌های بسیج، خانه‌های
بهداشت و سالن‌های ورزشی محلی می‌توانند به عنوان هاب‌های مدیریت بحران عمل کنند.
آموزش هم عمومی و تخصصی ساکنان محلات، ضریب ایمنی شهرها را به طور چشمگیری افزایش
می‌دهد.
شناسایی دقیق گروه‌های آسیب‌پذیر در هر محله و اولویت‌بندی نوع
آسیب‌ها، پیش‌نیاز هرگونه مداخله مؤثر است. مدیریت محلی با همکاری نهادهای حمایتی
باید شبکه امنیتی پایداری را برای اقشار کم‌برخوردار ایجاد کند تا در هنکام بروز
بحران‌های طبیعی یا اقتصادی، کمترین آسیب به بدنه ضعیف جامعه وارد شود.
۴. حکمرانی مردم‌پایه و ارتقای مشارکت
عمومی
تجربه حکمرانی موفق در جمهوری اسلامی همواره بر مبنای حضور و
مشارکت مستقیم مردم شکل گرفته است. هنگامی که امور از بالا به پایین و صرفاً با
ابزارهای بوروکراتیک اداره شود، کارآمدی لازم را نخواهد داشت. ساختارهای حکمرانی
باید بستر را برای نقش‌آفرینی واقعی نخبگان، تشکل‌های مردمی و آحاد جامعه فراهم
کنند.
وقتی ارتباط میان حاکمیت و مردم بر پایه اعتماد متقابل و
شفافیت استوار باشد، سرمایه اجتماعی به نقطه اوج خود می‌رسد. بحران‌های اجتماعی
اخیر نشان داد که غفلت از ظرفیت زایای حرکت‌های مردمی می‌تواند چالش‌زا باشد.
بنابراین، باز تعریف سازوکارهای مشارکت مردمی در تصمیم‌گیری‌ها یک ضرورت
انکارناپذیر است.
تشکیل اتاق‌های فکر مردمی و حمایت از اندیشکده‌ها و نهادهای
مدنی، بازوی مشورتی قدرتمندی برای مدیران اجرایی استان فراهم می‌کند. واگذاری بخشی
از امور به تشکل‌های مردمی، ضمن کاهش تصدی‌گری دولت، حس مسئولیت‌پذیری اجتماعی را
در میان شهروندان تقویت نموده و پایداری ساختار اجتماعی را تضمین می‌کند.
۵. جنگ روانی رسانه‌ای و ضرورت دکترین
امیدآفرینی
فضای رسانه‌ای امروز جهان به میدان جنگ روانی و پمپاژ ناامیدی
توسط رسانه‌های معاند تبدیل شده است. رسانه‌های رقیب با بزرگنمایی مشکلات و القای
بن‌بست، تلاش می‌کنند تا روحیه نشاط و پویایی را از جامعه سلب کنند. در این میان،
انحصار سرمایه‌گذاری رسانه‌ای صرفاً در رسانه ملی کافی نبوده و حضور فعال در سوشال
مدیا یک ضرورت است.
تدوین «دکترین امیدآفرینی» مستلزم بهره‌گیری از ظرفیت‌های
هنری، ادبی و رسانه‌ای بومی است. بازخوانی حماسه‌های تاریخی، ادبیات کهن و روایت‌های
پیشرفت کشور می‌تواند به عنوان ابزاری کارآمد در خنثی‌سازی جنگ روانی دشمن عمل
کند. رسانه‌ها باید از روزنامه‌نگاری مأسوس و نق‌نقو به سمت روزنامه‌نگاری راه‌حل‌محور
حرکت کنند.
حضور میدانی مسئولان و مدیران در میان مردم و تبیین صادقانه
اقدامات انجام‌شده، مؤثرترین راهکار برای ترمیم شکاف‌های ارتباطی است. وقتی مردم
ببینند مدیران نظام دوشادوش آن‌ها در میدان حضور دارند و با شفافیت سخن می‌گویند،
اعتماد عمومی بازسازی شده و بستر مناسبی برای خنثی‌سازی هجمه‌های رسانه‌ای فراهم
می‌گردد.
۶. پدافند غیرعامل و غیرمتمرکزسازی
زیرساخت‌های حیاتی
یکی از ارکان تاب‌آوری در برابر تهدیدات امنیتی و بحران‌های
طبیعی، معماری پدافند غیرعامل در زیرساخت‌های حیاتی است. متمرکز بودن مراکز حیاتی
در حوزه بهداشت، درمان، انرژی و ارتباطات، آسیب‌پذیری سیستم را در برابر حوادث
افزایش می‌دهد. ایجاد گزینه‌های جایگزین یا همان «پلن بی» امری حیاتی است.
غیرمتمرکزسازی زیرساخت‌ها به صورت واحدهای کوچک، خرد و انبوه،
دشمن را در ضربه‌زدن به شریان‌های حیاتی جامعه ناکام می‌گذارد. به عنوان مثال،
ایجاد بیمارستان‌ها و مراکز درمانی کوچک‌مقیاس در نقاط مختلف شهر به جای مجتمع‌های
متمرکز، تاب‌آوری حوزه سلامت را در شرایط بحرانی تضمین می‌کند.
استفاده بهینه از فضاهای موجود در محلات نظیر مساجد، حسینیه‌ها
و سالن‌های ورزشی برای مدیریت بحران، راهکاری کم‌هزینه و پربازده است. این زیرساخت‌ها
می‌توانند در لحظات بحرانی به عنوان پایگاه‌های امداد، اسکان اضطراری و خدمات‌رسانی
به مردم مورد استفاده قرار گیرند.
۷. همگرایی نخبگان سیاسی و تقویت وحدت
ملی
گروه‌ها و جناح‌های سیاسی درون نظام دارای نقاط اشتراک فراوانی
هستند که متأسفانه به جای تمرکز بر روی آن‌ها، غالباً بر روی نقاط افتراق و اختلاف
تمرکز می‌کنند. این منازعات سیاسی درون‌گروهی، ناخواسته به تاب‌آوری ملی آسیب
رسانوده و انرژی جامعه را مستهلک می‌کند. ایجاد کارگروه‌های تخصصی برای همگرایی
سیاسی ضروری است.
توحید کلمه و اتحاد ملی، ریشه در آموزه‌های توحیدی دارد. همان‌گونه
که جوامع موحد بر پایه وحدت درون‌زای خود قدرت می‌یابند، جریان‌های سیاسی نیز باید
با محوریت منافع ملی و اصول انقلاب اسلامی، صفوف خود را در برابر چالش‌های کلان
منسجم کنند. وحدت و همدلی خود مایه لذت و آرامش روانی جامعه است.
طلبه‌ها، دانشگاهیان و نخبگان فکری باید پیشقراولان وحدت‌آفرینی
در جامعه باشند. برگزاری نشست‌های مشترک میان نخبگان فکری و سیاسی برای تبیین
گفتمان امید و همگرایی، می‌تواند به کاهش تنش‌های اجتماعی کمک کرده و سرمایه
اجتماعی نظام را به طرز محسوسی ارتقا بخشد.
۸. صیانت از بنیان خانواده و تعمیق
باورهای دینی
خشت‌های اولیه تمدن و جامعه، خانواده‌ها هستند و ملات و چسبنده
میان این خشت‌ها، فرهنگ، تمدن و ایدئولوژی دینی است. اگر به بهانه‌های گوناگون،
نهاد خانواده و بنیان‌های دینی تضعیف شود، کل ساختمان اجتماعی در برابر نخستین شوک‌ها
فرو خواهد ریخت. بنابراین صیانت از خانواده، خط قرمز سیاست‌گذاری اجتماعی است.
تعمیق باورهای دینی و معنوی، به‌ویژه بهره‌گیری از آموزه‌های
قرآن کریم و مکتب اهل بیت (ع)، جان مایه تاب‌آوری معنوی جامعه را تشکیل می‌دهد.
استان یزد به عنوان دارالعلم و دارالعباده، با پیشینه درخشان قنات، قنوت و قناعت،
ظرفیت بی‌نظیری برای الگوسازی در حوزه معنویت و سبک زندگی دینی دارد.
پیوند عمیق میان نسل جوان و آموزه‌های اصیل دینی، بیمه‌کننده
جامعه در برابر آسیب‌های رو اجتماعی است. مسئولان و متولیان فرهنگی باید با برنامه‌ریزی
دقیق، زمینه انس هرچه بیشتر جوانان با مساجد، قرآن و معارف الهی را فراهم سازند تا
با صلابت از گردنه‌های دشوار عبور کنند.
جمع‌بندی
نشست‌های اندیشکده جهش یزد با هم‌افزایی نخبگان، مدیران اجرایی
و علمای حوزه، گامی ارزشمند در راستای مهندسی اجتماعی و ارتقای تاب‌آوری استان
است. تلفیق نگاه علمی مدیریت بحران و سرمایه اجتماعی با آموزه‌های عمیق دینی،
اخلاص و توکل به خدا (که در بیانات آیت‌الله ناصری متجلی شد)، نشان می‌دهد که عبور
از بحران‌های امروز نیازمند رویکردی ترکیبی، مردم‌پایه و امیدآفرین است. تقویت
حکمرانی محله‌محور، توسعه رسانه‌های نوین همسو با گفتمان انقلاب، صیانت از خانواده
و همگرایی سیاسی، کلید اصلی تحقق ایران تاب‌آور و پیشرفته خواهد بود.