آسیانیوز ایران / یزد ؛
یزد بار دیگر آماده برگزاری نمایشگاه کتاب است؛ رویدادی که از
آخرین دوره برگزارشده آن در سال ۱۳۹۸، هفت سال میگذرد. بازگشت نمایشگاه در شرایطی
اعلام شده که قیمت کتاب، امکان دسترسی مردم شهرستانها و وضعیت ناشران و کتابفروشان
محلی، پرسشهای اصلی خبرنگاران در نشست خبری این رویداد بود.
حجتالاسلام عباس دانشی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان
یزد، روز دوشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۵ در این
نشست گفت سیزدهمین نمایشگاه کتاب استان، همزمان با سیوچهارمین هفته کتاب جمهوری
اسلامی ایران، از ۲۲ تا ۲۹ آبان در سالن اصلی محل دائمی نمایشگاههای استان برپا
خواهد شد. او گفت نمایشگاهِ برنامهریزیشده برای سال گذشته، با وجود آمادهسازی
غرفهها و انتقال کتابها، بهدلیل شرایط جنگی افتتاح نشد. پیشتر نیز برگزاری
دوره سیزدهم برای اسفند ۱۴۰۴ اعلام شده بود.
به گفته دانشی، نمایشگاه عصر جمعه ۲۲ آبان افتتاح میشود و
بازدید عمومی از همان روز، پس از نماز مغرب و عشا آغاز خواهد شد. ساعت اعلامشده
برای بازدید در روزهای برگزاری، صبحها از ۹ تا ۱۲ و عصرها از ۱۶ تا ۲۲ است. او
گفت برنامهریزی برای نمایشگاه بهگونهای انجام شده که دو روز جمعه را دربر
بگیرد.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی یزد شمار ناشران پیشبینیشده
برای حضور در نمایشگاه را حدود ۳۵۰ ناشر اعلام کرد. او توضیح داد آثار
ناشران از نقاط مختلف کشور از طریق مؤسسه خانه کتاب و ادبیات ایران گردآوری و به
یزد منتقل میشود. شمار نهایی غرفهها و سهم قطعی ناشران یزدی از این مجموعه، در
نشست اعلام نشد. عرضه کتابهای لاتین در غرفه بینالملل نیز پیشبینی شده است، اما
از این توضیح نمیتوان حضور ناشران خارجی را نتیجه گرفت.
در کنار کتابهای عمومی، بخش کتابهای الکترونیکی، غرفه کودک،
غرفه رسانه و غرفهای با عنوان «کتابخوانترین رهبر دنیا» از بخشهای معرفیشده
نمایشگاهاند. دانشی گفت در غرفه اخیر، کتابهای مورد توجه و تقریظ رهبر انقلاب در
معرض دید قرار میگیرد. او شعار این دوره را «با کتاب گفتوگو کنیم» اعلام کرد.
تخفیف خرید کتاب چگونه محاسبه میشود؟
بنا بر توضیح دکتر حسین دشتی معاون فرهنگی و رسانه اداره کل
فرهنگ و ارشاد اسلامی استان یزد، هر شهروند با کد ملی خود میتواند تا
سقف دو میلیون تومان بهای کتاب از تخفیف ۳۰ درصدی برخوردار شود؛ یعنی برای
خرید کتاب به بهای دو میلیون تومان، یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان میپردازد. از این
تخفیف، ۲۰ درصد یارانه استانی و ۱۰ درصد سهم تخفیف ناشر است.
در پاسخ به پرسش خبرنگاران توضیح داده شد که اگر مبلغ خرید از
دو میلیون تومان فراتر برود، مبلغ مازاد در شرایط فعلی فقط مشمول تخفیف ۱۰
درصدی ناشر است. افزایش سقف برخورداری از تخفیف ۳۰ درصدی به سه میلیون تومان
نیز بهعنوان هدفی وابسته به تأمین اعتبار بیشتر استانی مطرح شد، نه تصمیمی که
اجرای آن قطعی شده باشد.
دانشی گفت برای استفاده از این تخفیف، نیازی به بن کاغذی یا
مراجعه به غرفه بانک نیست. بازدیدکنندگان کتابها را انتخاب میکنند و هزینه را
هنگام خروج، در صندوق مرکزی نمایشگاه میپردازند. به گفته او، فروش متمرکز برای
سادهتر شدن خرید و کاهش معطلی پیشبینی شده است.
بخش دیگری از نشست به جایگاه ناشران و کتابفروشان یزدی اختصاص
داشت. دانشی شمار ناشران فعال و نیمهفعال استان را حدود ۹۳ ناشر اعلام کرد
و گفت امکان حضور آنان و کتابفروشان محلی فراهم شده است تا نمایشگاه در برابر کسبوکارهای
موجود شهر قرار نگیرد. او در عین حال گفت تا زمان برگزاری نشست، استقبال ناشران
استانی از ثبتنام رضایتبخش نبوده است؛ طبق توضیح تکمیلی مسئولان، ثبتنام
انتشارات «خطشکن» در آن مقطع قطعی شده بود.
دشتی دو راه را برای ناشران یزدی تشریح کردند: ارسال کتاب از
طریق سامانه خانه کتاب برای عرضه بدون حضور خود ناشر، یا حضور مستقیم در غرفه
نمایشگاه. برای کتابفروشان استان نیز دو شیوه حضور در نمایشگاه و فروش از راه دور
از طریق سامانه «بازار کتاب» مطرح شد. بنا بر توضیحات ارائهشده، کتابفروشیهای
ثبتنامکرده میتوانند در روزهای برگزاری، در چارچوب ضوابط طرح، سفارش خریداران
یزدی را نیز بپذیرند. جزئیات اجرایی ارسال و شیوه اعمال تخفیف در خرید غیرحضوری
باید در اطلاعرسانی نهایی برای خریداران روشن شود.
دانشی از برگزاری «روزهای شهرستانها» در نمایشگاه خبر داد؛
برنامهای که قرار است تازهترین آثار فرهنگی هر شهرستان را معرفی کند. همچنین
برای روزهای نمایشگاه، نشستها و برنامههای فرهنگی با حضور چهرههای ملی و استانی
پیشبینی شده است. در پاسخ به پرسش عدالت دسترسی، او ابراز امیدواری کرد شهرداریها
برای جابهجایی بازدیدکنندگان، بهویژه دانشآموزان شهرستانها، همکاری کنند و گفت
به ناشران مایل به حضور از مناطق کمبرخوردار توجه ویژه خواهد شد.
در بخش برنامههای آموزشی، طرح اهدای کتاب به مدارس با مشارکت
خانه کتاب و ادبیات ایران و موقوفه قلمچی معرفی شد. به گفته دانشی، مدارس واجد
شرایط میتوانند تا شش برابر آورده خود کتاب دریافت کنند؛ برای نمونه،
مدرسهای با آورده ۵۰ میلیون تومان، در چارچوب سقف و ضوابط طرح، امکان دریافت کتاب
به ارزش ۳۰۰ میلیون تومان را خواهد داشت. طبق توضیح نشست، نیمی از ارزش کتابها از
میان آثار انتخابی مدرسه در طرح قلمچی و نیم دیگر از منابع تأمینشده توسط خانه
کتاب فراهم میشود. مسئولان تأکید کردند این طرح سقف دارد و ثبتنام زودتر مدارس
در بهرهمندی از آن مؤثر است.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی یزد درباره اعتبار نمایشگاه گفت
نزدیک به دو میلیارد تومان از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای برگزاری
آن در نظر گرفته شده است. او ابراز امیدواری کرد اعتباری استانی در حدود همین
میزان نیز جذب شود و بخش قابل توجهی از آن به سهم یارانه خرید شهروندان اختصاص
یابد. بنابراین، اعتبار استانیِ مورد اشاره در زمان نشست هنوز جذبشده اعلام نشد.
در پاسخ به پرسشهای دیگر خبرنگاران، دانشی از هماهنگی با
آموزش و پرورش برای بازدید دانشآموزان در نوبت صبح گفت و همکاری ناوگان شهری را
برای تحقق آن ضروری دانست. او درباره عرضه کتاب بریل نیز گفت در صورت احراز نیاز،
با نهاد کتابخانههای عمومی هماهنگی خواهد شد. پیشنهادهایی مانند تخفیف ویژه برای
اهل قلم و دانشگاهیان و برگزاری مسابقات کتابخوانی، از سوی خبرنگاران مطرح شد،
اما اجرای آنها در نشست بهعنوان برنامه قطعی اعلام نشد.
دانشی حمایت از نویسندگان را نیز در قالب خرید تعدادی از آثار آنان،
بررسی آثار برای خرید حمایتی در سطح وزارتخانه و ارائه تسهیلات محدود توضیح داد.
او گفت در ششماهه نخست سال جاری، ۴۷۰ عنوان کتاب در استان مجوز انتشار
گرفتهاند و بنا بر اعلام او منتشر و اعلام وصول شدهاند؛ با این حال، ارائه آمار
نهایی نشر استان را به جمعبندیهای بعدی خانه کتاب موکول کرد.
پرسش خبرنگاران تنها به شمار ناشران و میزان فروش محدود نماند:
آنان درباره اثر نمایشگاه بر کتابفروشیهای شهر، سهم شهرستانهای کمبرخوردار،
شفافیت بودجه، کیفیت برنامههای فرهنگی و راههای تبدیل خرید کتاب به عادت مطالعه
سؤال کردند. دانشی نیز با تأکید بر اینکه نمایشگاه نباید فقط محل فروش باشد، گفت
گسترش کتابخوانی به همکاری دیگر دستگاههای فرهنگی و برنامههایی فراتر از روزهای
نمایشگاه نیاز دارد. او از رسانهها خواست در روایت روزانه این رویداد مشارکت
کنند.
واکاوی و تحلیل؛
نخست: بازگشت نمایشگاه، فراتر از
پایان یک وقفه
هفت سال فاصله میان دو نمایشگاه برگزارشده، تنها یک عدد در
پیشینه یک رویداد نیست. در این مدت، مخاطبان، شیوههای خرید و بخشی از بازار نشر
تغییر کردهاند. بنابراین، بازگشت نمایشگاه زمانی اهمیت پایدار پیدا میکند که دوباره
به تقویم قابل اتکای فرهنگی یزد تبدیل شود، نه آنکه به یک دوره شلوغ و سپس وقفهای
تازه محدود بماند.
توضیح دانشی درباره آمادهشدن نمایشگاه سال گذشته و برگزارنشدن
آن نشان میدهد که وعده برگزاری، حتی در مراحل پایانی تدارکات نیز ممکن است با
مانع روبهرو شود. همین تجربه، اهمیت برنامه جایگزین، اطلاعرسانی منظم و تعیین
مسئولیت هر بخش اجرایی را بیشتر میکند. اعلام زودهنگام تغییرات احتمالی برای
ناشری که کتاب فرستاده و خانوادهای که قصد سفر به یزد دارد، بخشی از کیفیت
برگزاری است.
معیار موفقیت این دوره، صرفِ افتتاح در ۲۲ آبان نیست. اگر
برگزارکنندگان پس از پایان نمایشگاه گزارشی از میزان بازدید، فروش، مشارکت ناشران
یزدی و نتیجه برنامههای فرهنگی منتشر کنند، میتوان درباره اثر واقعی بازگشت این
رویداد داوری کرد. بدون چنین دادههایی، «احیای نمایشگاه» بیشتر یک عنوان امیدوارکننده
میماند تا دستاوردی قابل سنجش.
دوم: تخفیف ۳۰ درصدی؛ جذاب، اما
وابسته به تأمین اعتبار
مزیت فوری نمایشگاه برای خریدار روشن است: کتابهایی به بهای
دو میلیون تومان، با پرداخت یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان قابل خرید خواهند بود. اما
در تحلیل اقتصادی باید سهمها را از هم جدا کرد: از ۶۰۰ هزار تومان تخفیف این سبد،
۴۰۰ هزار تومان به یارانه ۲۰ درصدی استان و ۲۰۰ هزار تومان به تخفیف ۱۰ درصدی ناشر
مربوط است. این تفکیک نشان میدهد وعده اصلی خرید ارزانتر، تا چه اندازه به منابع
استانی متکی است.
سقف دو میلیون تومان نیز به معنی تخفیف ۳۰ درصدی بر تمام خرید
یک فرد، فارغ از مبلغ آن، نیست. اگر خرید از سقف بگذرد، بنا بر توضیح نشست، فقط
بخش نخست از یارانه استانی بهره میبرد و برای مبلغ مازاد، تخفیف ناشر اعمال میشود.
اعلام این قاعده بر تابلوهای ورودی و کنار صندوقها میتواند از برداشت نادرست و
اختلاف هنگام پرداخت جلوگیری کند.
افزایش احتمالی سقف به سه میلیون تومان، تا زمانی که اعتبارش تأمین
و رسماً ابلاغ نشده، نباید در اطلاعرسانی بهصورت امتیازی قطعی بازتاب یابد. برای
ارزیابی عدالت این یارانه نیز پرسش مهمی باقی است: چه تعداد شهروند، از کدام
شهرستانها و با چه میزان خرید، واقعاً از سهم استانی استفاده خواهند کرد؟ پاسخ به
این پرسش، ارزش حمایتی طرح را دقیقتر از رقم کل بودجه نشان میدهد.
سوم: فروش متمرکز و آزمون تجربه
بازدیدکننده
حذف بن کاغذی و پرداخت در صندوق مرکزی میتواند خرید را سادهتر
کند. بازدیدکننده فرصت دارد کتابها را در غرفههای مختلف بررسی کند و یکبار در
پایان خرید تسویه کند. این شیوه، اگر درست اجرا شود، زمان ناشران و مخاطبان را نیز
کمتر صرف امور پرداخت خواهد کرد.
با این حال، تمرکز پرداخت یک خطر اجرایی مشخص دارد: صفهای
طولانی در ساعتهای شلوغ، بهویژه عصرها و دو روز جمعه. سرعت صندوق، ثبت درست
عنوان و قیمت کتاب، شیوه رسیدگی به مغایرتها و دسترسی آسان به راهنمای خرید،
تعیین میکند که وعده «معطلی کمتر» در عمل محقق شود یا نه. شمار ۳۵۰ ناشر، بهتنهایی
معیاری برای ظرفیت پاسخگویی صندوقها نیست.
نمایشگاه برای خانوادههای دارای کودک، سالمندان و افراد دارای
معلولیت نیز باید قابل استفاده باشد. مسیر رفتوآمد، محل نشستن، راهنمایی روشن
برای بخشهای مختلف و دسترسی به صندوق، جزئیاتی حاشیهای نیستند؛ همین جزئیاتاند
که تجربه یک بازدید دلپذیر را از خریدی خستهکننده جدا میکنند. برگزارکنندگان میتوانند
در روزهای نخست، بازخورد بازدیدکنندگان را جمع کنند و چیدمان یا نیروی خدمترسان
را بر همان اساس اصلاح کنند.
چهارم: ناشران و کتابفروشان یزدی؛
امکان حضور کافی نیست
پاسخ مدیرکل به نگرانی کتابفروشان محلی، باز گذاشتن راه حضور
آنان در نمایشگاه و فروش غیرحضوری است. این تصمیم در اصل میتواند از قرار گرفتن
نمایشگاه در برابر بازار دائمی کتاب شهر جلوگیری کند. اما امکان ثبتنام، بهخودیخود،
به معنی مشارکت مؤثر یا فروش سودآور نیست.
اعلام وجود حدود ۹۳ ناشر فعال و نیمهفعال در استان، در کنار
گفته دانشی درباره استقبال نهچندان مناسب تا زمان نشست، یک فاصله سیاستی را آشکار
میکند. باید روشن شود چه عواملی مانع ثبتناماند: زمان کوتاه آمادهسازی، هزینه
نیروی غرفه، شرایط عرضه، موجودی کتاب، یا نگرانی از بازده اقتصادی؟ بدون شنیدن
مستقیم ناشران، نمیتوان کمبود استقبال را فقط به بیمیلی آنان نسبت داد.
همچنین لازم است پس از پایان نمایشگاه، سهم ناشران و کتابفروشان
یزدی در تعداد غرفهها، شمار عنوانهای عرضهشده و فروش منتشر شود. اگر حضور بومی
به چند غرفه محدود بماند، هدف حمایت از اقتصاد نشر استان محقق نشده است؛ حتی اگر
شمار کل ناشران حاضر بالا باشد. طرح خرید آثار نویسندگان محلی نیز زمانی اثرگذارتر
خواهد بود که معیارهای انتخاب و میزان خرید آن شفاف شود.
پنجم: عدالت شهرستانی، از معرفی آثار
تا امکان خرید
«روزهای شهرستانها» فرصتی برای دیدهشدن فرهنگ نقاط مختلف
استان است، اما نمایش آثار فرهنگی هر شهرستان با دسترسی برابر مردم آن شهرستان به
نمایشگاه یکسان نیست. برای خانوادهای که باید هزینه و زمان رفتوآمد به مرکز
استان را بپردازد، تخفیف کتاب تنها یکی از عوامل تصمیم به بازدید است.
پیشنهاد همکاری شهرداریها برای جابهجایی دانشآموزان و
بازدیدکنندگان میتواند بخشی از این فاصله را کم کند، ولی در زمان نشست هنوز بهصورت
برنامهای با مسیر، ظرفیت و زمانبندی مشخص ارائه نشد. اگر هدف، حضور شهرستانهای
کمبرخوردار است، اعلام سهمیه بازدید گروهی و شیوه ثبتنام مدارس و گروههای
فرهنگی، تصمیم را از مرحله امیدواری به مرحله اجرا میرساند.
فروش غیرحضوری کتابفروشان یزدی نیز میتواند راه دیگری برای
کاهش فاصله جغرافیایی باشد، مشروط بر آنکه پوشش شهرستانها، موجودی کتابها، هزینه
ارسال و نحوه اعمال تخفیف بهروشنی اعلام شود. در غیر این صورت، ممکن است شهروندان
از وجود این امکان آگاه شوند، اما هنگام خرید نتوانند از آن بهره ببرند. سنجش
تعداد سفارشها به تفکیک شهرستان، آزمون مناسبی برای ادعای گسترش دسترسی خواهد
بود.
ششم: اهدای کتاب به مدارس و مسئله
تناسب منابع
طرح دریافت کتاب تا شش برابر آورده مدرسه، از چشمگیرترین
برنامههای معرفیشده است. برای مدرسهای با بودجه محدود، افزایش ارزش کتابهای
دریافتی میتواند فرصتی واقعی برای تقویت کتابخانه باشد. با این حال، عبارت «تا شش
برابر» همراه با سقف و ضوابط طرح است و نباید بهصورت تعهدی نامحدود برای همه
مدارس تعبیر شود.
کیفیت اجرای طرح فقط به ارزش ریالی کتابها وابسته نیست. کتابی
که با سن دانشآموزان، نیاز آموزشی و علاقه آنان سازگار نباشد، ممکن است سالها بیاستفاده
بماند. سهم انتخابی مدیر مدرسه و سهم تأمینشده از منابع خانه کتاب، هر دو به شیوهای
روشن برای نیازسنجی و بررسی تناسب آثار احتیاج دارند.
اولویتبندی نیز اهمیت دارد. اگر مدارس زودتر ثبتنامکننده
بخش عمده ظرفیت را دریافت کنند، مدارسی که دیرتر از طرح مطلع شدهاند یا امکانات
اداری کمتری دارند ممکن است کنار بمانند. اطلاعرسانی همزمان به مدارس همه
شهرستانها، اعلام سقف بهرهمندی و انتشار شمار مدارس برخوردار، کمک میکند اثر
طرح بر عدالت آموزشی سنجیدنی باشد.
هفتم: نمایشگاه کتاب یا رویداد کتابخوانی؟
وجود غرفه کودک، کتابهای لاتین و الکترونیکی، برنامههای
فرهنگی روزانه و حضور نویسندگان میتواند نمایشگاه را از محل صرفِ معامله کتاب
فراتر ببرد. اما همانگونه که خبرنگاران پرسیدند، خرید کتاب لزوماً به خواندهشدن
آن نمیانجامد. تفاوت میان نمایشگاه فروش و رویداد فرهنگی، در برنامهای است که مخاطب
را پس از خروج از سالن نیز با کتاب همراه نگه دارد.
نشست معرفی کتاب، گفتوگو با نویسنده و فعالیت متناسب با گروههای
سنی، زمانی اثربخشتر است که برنامه، ساعت، مخاطب و حاصل مورد انتظار هرکدام از
پیش اعلام شود. پیشنهاد مسابقات کتابخوانی درباره آثار مرتبط با یزد نیز میتواند
بررسی شود، اما در نشست بهعنوان برنامهای قطعی تصویبشده معرفی نشد؛ تفکیک
پیشنهاد خبرنگار از تعهد برگزارکننده برای گزارش دقیق ضروری است.
پرسش درباره کتاب بریل، یادآور بُعد دیگری از کیفیت فرهنگی
نمایشگاه است. پاسخ مسئولان، آمادگی برای بررسی نیاز و هماهنگی با کتابخانههای
عمومی بود، نه اعلام قطعی یک بخش ویژه. توجه به نابینایان و دیگر مخاطبانی که
دسترسی متفاوتی نیاز دارند، نباید تنها به فراهمکردن یک عنوان کتاب محدود شود؛
شیوه اطلاعرسانی، راهنمایی و امکان مشارکت آنان در برنامهها نیز اهمیت دارد.
هشتم: بودجه، شفافیت و سنجش نتیجه
رقم نزدیک به دو میلیارد تومان اعتبار وزارتخانه و امید به جذب
اعتباری مشابه از استان، دو وضعیت متفاوتاند: یکی بودجه اعلامشده و دیگری منبعی
که در زمان نشست هنوز وصول نشده بود. تفکیک این دو، برای ارزیابی توان اجرای وعدهها
ضروری است؛ بهویژه آنکه افزایش سقف یارانه خرید نیز به حمایت مالی بیشتر وابسته
دانسته شد.
پرسش خبرنگاران درباره مسئول برگزاری، شیوه انتخاب عوامل
اجرایی و محل هزینهکرد منابع، پرسشهایی فراتر از کنجکاوی خبری است. انتشار
گزارشی پس از نمایشگاه درباره هزینه برگزاری، یارانه پرداختشده، فروش، تعداد
استفادهکنندگان از تخفیف و مشارکت شهرستانها میتواند اعتماد عمومی را تقویت
کند. در کنار آن، دسترسی برابر رسانهها به برنامهها و مسئولان، امکان بررسی
مستقل همین نتایج را فراهم میکند.
آمار ۴۷۰ عنوان کتاب اعلامشده برای نیمه نخست سال نیز باید در
کنار شاخصهای دیگری خوانده شود: شمار نویسندگان و ناشران بومی، موضوع کتابها،
شمارگان و میزان دسترسی مخاطب به آنها. صدور مجوز یا حتی انتشار کتاب، بهتنهایی
نشان نمیدهد آن اثر به دست خواننده رسیده است. ارزیابی نمایشگاه نیز همین منطق را
دارد: شمار غرفه و میزان فروش مهم است، اما اثر ماندگار را باید در استمرار ارتباط
مردم با کتاب جستوجو کرد.
جمعبندی
سیزدهمین نمایشگاه کتاب یزد فرصتی برای بازگرداندن یک رویداد
فرهنگی پس از هفت سال وقفه است. زمان و مکان برگزاری، ساعت بازدید، سازوکار اصلی
تخفیف و شیوه فروش اعلام شدهاند؛ در مقابل، شمار نهایی غرفهها، میزان مشارکت
ناشران استان، جزئیات کامل خرید غیرحضوری و تأمین اعتبار بیشتر برای افزایش سقف
تخفیف، همچنان به اطلاعرسانی دقیقتر نیاز دارند.
این نمایشگاه زمانی به موفقیتی فراتر از فروش هشتروزه میرسد
که سه نتیجه همزمان داشته باشد: خرید آسانتر برای مردم، مشارکت واقعی ناشران
و کتابفروشان یزدی، و برنامهای پیوسته برای خواندهشدن کتابها. انتشار
گزارش مستند پس از پایان رویداد، بهترین راه برای سنجش تحقق این سه هدف است.