دریا همیشه پیش از خطر شبیه تصویرهای سینمایی نمی‌شود. گاهی مهم‌ترین هشدار، لرزش زمین زیر پا یا عقب‌نشینی غیرعادی آب است؛ نشانه‌ای که اگر معنایش را بدانیم، می‌تواند تصمیم ما را عوض کند. روز جهانی آگاهی از سونامی فرصتی برای همین شناخت ساده و حیاتی است.
پنجشنبه ۱۴ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۵ نوامبر ۲۰۲۶، روز جهانی آگاهی از سونامی است. دفتر کاهش خطر بلایای سازمان ملل متحد، UNDRR، شعار امسال را «برای سونامی آماده باش؛ تاب‌آوری از تو آغاز می‌شود» برگزیده است. این گزارش آموزشی درباره آمادگی است و به معنای اعلام خطر قریب‌الوقوع برای سواحل ایران نیست.
روز سونامی چرا به ایران هم مربوط است؟
سونامی فقط مسئله ژاپن یا جزیره‌های دوردست نیست. مکران در امتداد سواحل ایران و پاکستان، سابقه شناخته‌شده این پدیده را دارد. آرشیو رسمی یونسکو، منطقه فرورانش مکران در سواحل ایران و پاکستان را از سرچشمه‌های این خطر معرفی می‌کند و مستندی درباره سونامی سال ۱۹۴۵ دارد. این سابقه، دلیل مطالعه و آمادگی است، نه پیش‌بینی زمان وقوع رویداد بعدی.
صفحه رسمی ایران در برنامه سونامی یونسکو، کشور را عضو سازوکار هماهنگی هشدار و کاهش خطر سونامی اقیانوس هند معرفی می‌کند و پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی را به‌عنوان نقطه تماس هشدار ملی نام می‌برد. عضویت در این شبکه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همه محله‌ها، مدرسه‌ها یا اقامتگاه‌های ساحلی برنامه تخلیه آزموده‌شده دارند.
مرکز بین‌المللی اطلاعات سونامی، کتابچه «یادآوری سونامی ۱۹۴۵ مکران» را با نسخه فارسی معرفی می‌کند. این اثر منتشرشده در ۲۰۱۵، خاطرات شاهدان و روایت‌های نسل بعد را برای شناخت بهتر رویداد گرد آورده است. چنین سابقه‌ای برای آموزش ارزش دارد، اما جای ارزیابی تازه خطر و برنامه محلی امروز را نمی‌گیرد.
سونامی با موج معمولی دریا چه فرقی دارد؟
طبق توضیح سرویس هواشناسی ملی آمریکا، سونامی مجموعه‌ای از موج‌هاست که می‌تواند بر اثر جابه‌جایی ناگهانی حجم بزرگی از آب، از جمله در پی زمین‌لرزه زیر دریا، پدید بیاید. بنابراین هر دریای مواج، طوفان ساحلی یا موجی که به صخره می‌کوبد، سونامی نیست. عکس آرشیوی ساحل هم بدون اطلاعات رویداد، شاهد وقوع سونامی محسوب نمی‌شود.
راهنمای سرویس هواشناسی ملی آمریکا تأکید می‌کند که موج نخست لزوماً بزرگ‌ترین یا آخرین موج نیست و جریان‌های خطرناک می‌توانند ادامه پیدا کنند. برگشتن به ساحل برای فیلم‌گرفتن یا بررسی وضع قایق، پس از عبور یک موج، تصمیم امنی نیست؛ بازگشت باید پس از اعلام ایمنی از سوی مسئولان محلی انجام شود.
سه نشانه طبیعی را جدی بگیریم
راهنماهای UNDRR و مدیریت بحران نیوزیلند سه نشانه را برجسته می‌کنند: زمین‌لرزه شدید یا طولانی در نزدیکی ساحل، بالا آمدن یا عقب‌نشینی غیرعادی آب و صدای غرش غیرمعمول از سمت دریا. دیدن همه این نشانه‌ها با هم شرط اقدام نیست.
اگر چنین وضعی را تجربه کردید، هنگام لرزش ابتدا از خود در برابر زلزله محافظت کنید. به‌محض آنکه حرکت امن شد، از ناحیه کم‌ارتفاع ساحلی به ارتفاع امن یا بخش داخلی خارج از محدوده خطر بروید؛ در سونامی نزدیک‌منشأ ممکن است فرصت انتظار برای پیام رسمی وجود نداشته باشد. دستورهای محلی و مسیرهای تخلیه مشخص‌شده را دنبال کنید و برای تماشای آب به ساحل نزدیک نشوید.
آمادگی خانوادگی از یک مسیر مشخص شروع می‌شود
راهنمای آمادگی سرویس هواشناسی ملی آمریکا توصیه می‌کند پیش از حادثه، محل خانه، مدرسه و کار را نسبت به محدوده خطر بشناسیم و مسیر رسیدن به نقطه امن را تمرین کنیم. برای سفر ساحلی نیز می‌توان از محل اقامت درباره مسیر تخلیه و نقطه تجمع پرسید. مسیر باید برای کسی که واقعاً قرار است آن را طی کند قابل استفاده باشد، نه فقط خطی روی نقشه.
یک قرار خانوادگی روشن، وسایل ضروری در دسترس و برنامه کمک به کودک، سالمند یا فرد دارای معلولیت، آمادگی را عملی می‌کند. شماره‌ها و روش‌های اطلاع‌رسانی معتبر محلی را از پیش بشناسیم؛ شایعه یک شبکه اجتماعی جای هشدار رسمی یا نشانه طبیعی خطر را نمی‌گیرد.
توسعه ساحلی بدون برنامه ایمنی کامل نیست
بحث ایمنی مکران در یادداشت پیشین آسیانیوز ایران درباره انتقال پایتخت نیز مطرح شده بود. آن نوشته تحلیل یک بحث توسعه‌ای است؛ گزارش حاضر بر آمادگی خانوار و جامعه ساحلی تمرکز دارد. پیام این روز برای مدیران هم روشن است: آموزش، مسیر قابل‌دسترس و تمرین منظم باید بخشی از برنامه توسعه باشد، نه کاری که به پس از حادثه موکول شود.
آسیانیوز ایران این مناسبت را یادآوری یک مسئولیت مشترک می‌داند: شناخت خطر قرار نیست زندگی کنار دریا را به ترس دائمی تبدیل کند؛ قرار است هنگام نیاز، زمان کمتری صرف سردرگمی کنیم.