وقتی دود از آسمان کنار می‌رود، ممکن است رد آن هنوز در خاک، آب و زندگی مردم مانده باشد. خرابی یک ساختمان را می‌توان دید و شمرد؛ اما برای فهمیدن اینکه آلودگی تا کجا رفته و چه زمانی زمین دوباره قابل استفاده می‌شود، به بررسی‌هایی نیاز است که با خاموش‌شدن آتش تمام نمی‌شوند.
امروز جمعه ۱۵ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۶ نوامبر ۲۰۲۶، روز بین‌المللی جلوگیری از بهره‌برداری از محیطزیست در جنگ و درگیری‌های مسلحانه است. این مناسبت سازمان ملل یادآور مسئولیتی روشن است: حفاظت از مردمی که باید در همان هوا نفس بکشند، از همان آب بنوشند و بر همان زمین زندگی کنند؛ چه هنگام جنگ و چه سال‌ها پس از آن.
گزارش آسیانیوز ایران به بهانه این روز، تاریخچه مناسبت، شواهد مرتبط با ایران در سال ۲۰۲۶ و تفاوت میان مشاهده یک حادثه، برآورد خسارت و اثبات پیامدهای بلندمدت را مرور میکند.
چرا ششم نوامبر به این موضوع اختصاص یافته است؟
مجمع عمومی سازمان ملل در ۵ نوامبر ۲۰۰۱، برابر با ۱۴ آبان ۱۳۸۰، با قطعنامه ۵۶/۴ ششم نوامبر هر سال را به این موضوع اختصاص داد. نام انگلیسی آن International Day for Preventing the Exploitation of the Environment in War and Armed Conflict است؛ مناسبتی که در فارسی با عنوان‌های کوتاه‌تری مانند «روز حفاظت از محیطزیست در جنگ» هم معرفی می‌شود.
منظور تنها سوختن چند درخت یا آلوده‌شدن منظره یک شهر نیست. تخریب منابع طبیعی می‌تواند امکان کشاورزی، دسترسی به آب و بازگشت مردم به محل زندگی‌شان را مختل کند. شبکه محیطزیست ژنو در مرور به‌روزشده خود در اکتبر ۲۰۲۶، ناامنی غذایی و آبی، از دست‌رفتن معیشت و کاهش تنوع زیستی را از پیامدهای ماندگار درگیری‌ها برشمرده است. چنین خسارتی ممکن است از مرز محل درگیری عبور کند و به نسل بعد برسد.
پیوند امسال با ایران؛ شواهدی از دود و آلودگی
ارتباط این مناسبت با ایران، صرفاً یک تشبیه تقویمی نیست. برنامه محیطزیست سازمان ملل، UNEP یا «یونپ»، در بیانیه ۱۳ مارس ۲۰۲۶، برابر با ۲۲ اسفند ۱۴۰۴، اعلام کرد که حمله به تأسیسات نفتی در نزدیکی و داخل مناطق شهری، از جمله تهران، با روش‌های سنجش از دور تأیید شده است. این نهاد درباره قرارگرفتن مردم، از جمله کودکان، در معرض دود نفتِ در حال سوختن و احتمال آثار بلندمدت آن هشدار داد.
در همان بیانیه، نفوذ احتمالی آلودگی آتش‌سوزی‌های مهارنشده به خاک، آب و آب‌های زیرزمینی و ورود آن به زنجیره غذایی مطرح شد. این‌ها توضیح مسیرهای خطر و ضرورت بررسی‌اند، نه اعلام نتیجه آزمایش برای همه محله‌ها یا تمام منابع آب ایران. یونپ درباره بعضی آلاینده‌های احتمالی مهمات نیز تصریح کرده بود که آزمایش میدانی در آن زمان ممکن نبوده است.
برای دقیق خواندن این گزارش‌ها، باید تاریخ را به خاطر سپرد: این هشدار مربوط به اسفند ۱۴۰۴ است و در گزارش امروز به‌عنوان یکی از شواهد سال ۲۰۲۶ مرور می‌شود؛ نه خبر وقوع یک آتش‌سوزی تازه در ۱۵ آبان.
ماهواره چه چیزی را نشان می‌دهد و چه چیزی را نه؟
یک نمونه پژوهشی، بررسی آتش‌سوزی تأسیسات ذخیره و پالایش نفت تهران در ۷ مارس ۲۰۲۶، برابر با ۱۶ اسفند ۱۴۰۴، است. مؤسسه فیزیک جو آکادمی علوم چین در اطلاعیه پژوهشی منتشرشده در ۲۶ مه، برابر با ۵ خرداد ۱۴۰۵، که در پایگاه علمی فیز (Phys.org) بازنشر شد، از استفاده هم‌زمان از چند ماهواره برای دنبال‌کردن دی‌اکسید گوگرد خبر داد. نتیجه پژوهش در نشریه Advances in Atmospheric Sciences («اَدوَنسِز این اَتمُسفِریک ساینسِز»، به معنای «پیشرفت‌ها در علوم جو»)، منتشر شده است.
پژوهشگران میزان انتشار دی‌اکسید گوگرد را حدود ۲۹ هزار و ۸۰۰ تن برآورد کردند و مسیر جابه‌جایی توده آلودگی را بررسی کردند. اهمیت این کار در آن است که اثر یک حریق را فقط در محدوده مخزن سوخته جست‌وجو نمی‌کند. با این حال، برآورد ماهواره‌ایِ انتشار یک آلاینده، همان اندازه‌گیری آلودگی در هوای تنفسی تک‌تک شهروندان یا اثبات یک بیماری مشخص نیست. برای ارزیابی مواجهه واقعی، داده‌های زمینی و بررسی‌های تخصصی جداگانه لازم است.
از محیطزیست تا زندگی روزمره
این موضوع برای خانواده‌ها صورت بسیار ملموسی دارد: آب آشامیدنی، کار کشاورزی، سلامت کودکان و امکان بازگشت به خانه. آسیب به شبکه برق نیز می‌تواند کار پمپاژ و تصفیه آب را مختل کند؛ از همین رو، حفاظت از زیرساخت‌های ضروری بخشی از حفاظت از زندگی غیرنظامیان است. کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در موضع‌گیری ۲۳ مارس ۲۰۲۶، برابر با ۳ فروردین ۱۴۰۵، درباره آسیب به زیرساخت‌های انرژی، سوخت، آب و درمان در منطقه هشدار داد.
در ایران، این نگرانی بر زمینه پیشین بحران کم‌آبی و ضرورت اصلاح مدیریت آب قرار می‌گیرد. خود یونپ نیز یادآوری کرده بود که منطقه پیش از این درگیری با فشار شدید بر منابع آب روبه‌رو بوده است. بنابراین، نسبت‌دادن تمام مشکلات محیط‌زیستی به جنگ، همان‌قدر گمراه‌کننده است که نادیده‌گرفتن خسارت‌های جنگ. سهم خشکسالی، مصرف ناپایدار، ضعف مدیریت و خسارت مستقیم هر حادثه باید با شواهد جداگانه بررسی شود.
قواعد جنگ، محیطزیست را بی‌دفاع نگذاشته‌اند
کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، ICRC یا «آی‌سی‌آر‌سی»، توضیح می‌دهد که محیط طبیعی معمولاً ماهیت غیرنظامی دارد و قواعد عمومی جنگ، از جمله تمایز، تناسب و احتیاط، درباره آن نیز کاربرد دارند. در ارزیابی حمله به یک هدف نظامی، خسارت قابل انتظار به محیطزیست هم باید در نظر گرفته شود. برخی مقررات مشخص نیز روش‌هایی را که موجب آسیب گسترده، بلندمدت و شدید به محیط طبیعی می‌شوند ممنوع می‌کنند.
این شرح کلی، جای داوری حقوقی درباره یک حمله مشخص را نمی‌گیرد. برای نمونه، دیده‌بان حقوق بشر در گزارش فارسی ۱۴ آوریل ۲۰۲۶، برابر با ۲۵ فروردین ۱۴۰۵، از احتمال پیامدهای بلندمدت حملات اسفند به انبارهای نفت تهران و کرج گفت و این حملات را به‌دلیل آسیب‌های قابل پیش‌بینی، احتمالاً جنایت جنگی ارزیابی کرد. همان گزارش پاسخ مقام‌های اسرائیلی را نیز آورد که گفته بودند اهداف در خدمت نیروهای مسلح بوده و اصول حقوقی رعایت شده است. دیده‌بان حقوق بشر اعلام کرد نتوانسته استفاده نظامی از آن انبارها را تأیید کند. این اختلاف ارزیابی باید با همین انتساب و محدودیت خوانده شود، نه به‌جای حکم قطعی دادگاه.
بحث درباره حق برخورداری از محیطزیست سالم نیز وقتی معنا پیدا میکند که به اطلاع‌رسانی شفاف، امکان پژوهش مستقل و پاسخ‌گویی درباره خسارت‌ها برسد. جان و سلامت مردم نباید در رقابت روایت‌های سیاسی گم شود.
سه پرسش که پس از خاموش‌شدن آتش باقی می‌ماند
برای دنبال‌کردن خبرهای محیط‌زیستی جنگ، این سه پرسش کمک میکند از تصویر تکان‌دهنده به اطلاعات قابل استفاده برسیم:
- چه چیزی اندازه‌گیری شده است؟ مشاهده دود، برآورد ماهوارهای و نتیجه نمونه‌برداری از آب یا خاک، داده‌های یکسانی نیستند.
- داده مربوط به چه زمان و مکانی است؟ عکس قدیمی یا اندازه‌گیری یک نقطه را نباید به وضعیت امروز همه شهر تعمیم داد.
- چه کسی مسئول پیگیری است؟ گزارش باید روشن کند ارزیابی، اطلاع‌رسانی و پاک‌سازی چه وضعیتی دارند؛ نبود داده، به‌تنهایی نشانه بی‌خطر بودن یا اثبات فاجعه نیست.
ارزش ششم نوامبر در همین یادآوری است: حفاظت از محیطزیست باید پیش از درگیری جدی گرفته شود و پس از آن هم ادامه پیدا کند. مردمی که از یک بحران عبور می‌کنند، برای دوباره زندگی‌کردن به آب سالم، زمین قابل استفاده و اطلاعات قابل اعتماد نیاز دارند. اگر تجربه‌ای از اثر آلودگی یا آسیب به منابع طبیعی بر زندگی روزمره دارید، می‌توانید بدون درج اطلاعات شخصی و نشانی دقیق، آن را در بخش دیدگاه‌ها مطرح کنید.
پرسش‌های رایج: