یک روز در تقویم می‌تواند ما را از تحریریه یک روزنامه در تهران به تالار پرهیاهوی سیاست در فرانسه ببرد و بعد، به رد یک ماشین کوچک روی ماه برساند. سه‌شنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، چنین روزی است، کنار یاد حسین فاطمی، نام آتاتورک، شیلر و چند نقطه عطف علم و تلویزیون هم دیده می‌شود.
در تقویم تاریخ آسیانیوز ایران، ابتدا به رویداد ایرانیِ ۱۹ آبان می‌رسیم و سپس سراغ سالگردهای ۱۰ نوامبر در جهان می‌رویم. این دو مبنا را باید جدا خواند:
- سالگرد خورشیدی بر پایه روز و ماه تقویم ایران است.
- سالگرد میلادی بر پایه روز و ماه میلادی است، معادل خورشیدی هر واقعه باید برای همان سال بررسی شود، نه با تعمیم تاریخ سال ۲۰۲۶.
۱۹ آبان ۱۳۳۳، پایان زندگی حسین فاطمی
حسین فاطمی، روزنامه‌نگار و وزیر امور خارجه دولت محمد مصدق، در ۱۹ آبان ۱۳۳۳، برابر با ۱۰ نوامبر ۱۹۵۴، اعدام شد. رادیو فردا در مرور زندگی او این تاریخ خورشیدی را ثبت کرده و گزارش هم‌زمان خبرگزاری فرانسه در آرشیو روزنامه لوموند نیز از اعدام او در تهران در ۱۰ نوامبر خبر داده است. ۱۹ آبان ۱۴۰۵ هفتادودومین سالگرد آن واقعه بود.
فاطمی پیش از ورود به وزارت خارجه با روزنامه‌نگاری شناخته می‌شد. دانشنامه ایرانیکا، در مدخل نوشته فخرالدین عظیمی، نقش او را در انتشار «باختر امروز»، شکل‌گیری جبهه ملی و حمایت از ملی‌شدن صنعت نفت توضیح می‌دهد. او در مهر ۱۳۳۱ وزیر خارجه شد، دوره‌ای که کشمکش بر سر نفت و روابط ایران و بریتانیا از مهم‌ترین مسائل کشور بود.
پس از سقوط دولت مصدق در مرداد ۱۳۳۲، فاطمی مدتی مخفی شد، سپس بازداشت و در دادگاه نظامی محاکمه شد. یاد او، فراتر از یک نام در روزشمار، راهی برای بازخوانی رابطه مطبوعات، قدرت و سرنوشت سیاست‌مداران در ایران آن دوره است.
۱۰ نوامبر ۱۷۵۹، زادروز شیلر، نویسنده‌ای میان پزشکی و تئاتر
فریدریش شیلر، با نام آلمانی Friedrich Schiller، در ۱۰ نوامبر ۱۷۵۹ در مارباخ آم نکار به دنیا آمد، معادل محاسبه‌شده خورشیدی این روز ۱۹ آبان ۱۱۳۸ است. گاه‌شمار رسمی شهر مارباخ، زادگاه او، تاریخ تولد و مسیر زندگی‌اش را ثبت کرده است.
شیلر از ابتدا فقط پشت میز نویسندگی ننشسته بود. ابتدا حقوق و سپس پزشکی خواند و مدتی هم به‌عنوان پزشک کار کرد. اما نمایشنامه «راهزنان»، با عنوان اصلی Die Räuber، مسیر زندگی او را تغییر داد. اجرای نخست این اثر در مانهایم در سال ۱۷۸۲، او را به چهره‌ای مهم در تئاتر آلمان بدل کرد.
در کارنامه او نمایشنامه، شعر، تاریخ و اندیشه در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. همین مسیر نامتعارف، از آموزش نظامی و پزشکی تا ادبیات، زادروزش را به یادآوری جالبی تبدیل می‌کند: بعضی از نویسندگان بزرگ، حرفه خود را از جایی کاملاً متفاوت آغاز کرده‌اند.
۱۰ نوامبر ۱۷۹۹، روز دوم کودتایی که راه ناپلئون را باز کرد
نام «کودتای ۱۸ برومر» ممکن است این تصور را بسازد که همه‌چیز در یک روز رخ داد. روایت تاریخی مجلس ملی فرانسه نشان می‌دهد ماجرا در دو روز، ۹ و ۱۰ نوامبر ۱۷۹۹، پیش رفت، یعنی ۱۸ و ۱۹ برومر سال هشتم در تقویم انقلابی فرانسه. روز دوم، برابر با ۱۹ آبان ۱۱۷۸ خورشیدی، مرحله تعیین‌کننده رویارویی ناپلئون بناپارت، Napoléon Bonaparte، با نمایندگان بود.
در سن‌کلو، ورود ناپلئون به شورای پانصد نفر با مقاومت روبه‌رو شد. برادرش لوسین که ریاست شورا را بر عهده داشت، به نیروها دستور داد وارد تالار شوند و نمایندگان را بیرون کنند. در روایت مجلس فرانسه، رأی نهاییِ اقلیت دو شورا برای برچیدن دایرکتوار و جایگزینی آن با کمیسیون کنسولی موقت، در ادامه شب و بامداد ۱۱ نوامبر آمده است.
این تفکیک زمانی اهمیت دارد: ۱۰ نوامبر روز درگیری و غلبه کودتاچیان بود، اما همه مراحل حقوقی و سیاسی را نباید به همان ساعت یا همان روز فشرده کرد. مسیر تازه قدرت ناپلئون از همین بحران گشوده شد، امپراتوری او مرحله‌ای بعدی بود.
۱۰ نوامبر ۱۹۳۸، ساعت ۹:۰۵ در دلمه‌باغچه
مصطفی کمال آتاتورک، Mustafa Kemal Atatürk، بنیان‌گذار جمهوری ترکیه، در ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸، برابر با ۱۹ آبان ۱۳۱۷، در کاخ دلمه‌باغچه استانبول درگذشت. وبگاه رسمی وزارت دفاع ترکیه زمان مرگ را ۹:۰۵ صبح به وقت محلی ثبت کرده است، ساعتی که نباید آن را زمان تهران دانست.
آتاتورک از فرماندهان نظامی دوران پایانی عثمانی بود و در شکل‌گیری جمهوری ترکیه نقشی محوری داشت. وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه نیز در زندگی‌نامه او، تاریخ و محل درگذشت را تأیید می‌کند. سالگرد امروز، هشتادوهشتمین سالگرد مرگ اوست.
برای خواننده ایرانی، این تاریخ پنجره‌ای به تاریخ همسایه غربی ایران است، کشوری که گذار آن از امپراتوری به جمهوری، یکی از دگرگونی‌های مهم منطقه در سده بیستم بود. شناخت این زمینه کمک می‌کند نام آتاتورک را فقط به یک تصویر یا بنای یادبود محدود نکنیم.
۱۰ نوامبر ۱۹۶۹، خیابانی که کلاس درس شد
«سسمی استریت»، Sesame Street، که نامش را می‌توان «خیابان کنجد» ترجمه کرد، در ۱۰ نوامبر ۱۹۶۹، برابر با ۱۹ آبان ۱۳۴۸، نخستین بار پخش شد. سسمی ورکشاپ، سازنده برنامه، نام قسمت نخست را «گوردون، سالی را با سسمی استریت آشنا می‌کند» ثبت کرده است.
ایده جذاب برنامه، کنار هم نشاندن آموزش و سرگرمی بود: کودکان می‌توانستند با شخصیت‌های عروسکی، ترانه و موقعیت‌های روزمره، با حروف، عددها و روابط اجتماعی آشنا شوند. این برنامه نمونه‌ای شناخته‌شده از پیوند پژوهش آموزشی و تولید رسانه‌ای شد، پیوندی که خود سازنده آن را در معرفی مأموریتش برجسته می‌کند.
در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، ۵۷ سال از آغاز این مجموعه گذشت. سالگرد آن برای والدین و برنامه‌سازان کودک، پرسشی همچنان زنده دارد: چطور می‌توان چیزی آموخت، بی‌آنکه حس بازی و کنجکاوی از بین برود؟
۱۰ نوامبر ۱۹۷۰، آغاز سفر لونا ۱۷
لونا ۱۷، با نام روسی «Луна-17» و صورت لاتین Luna 17، در ۱۰ نوامبر ۱۹۷۰، برابر با ۱۹ آبان ۱۳۴۹، به فضا پرتاب شد. این مأموریت شوروی حامل ماه‌نورد لونوخود ۱، Lunokhod 1، بود. جدول مأموریت‌های ماه در ناسا میان دو تاریخ مهم تفاوت می‌گذارد: پرتاب در ۱۰ نوامبر و فرود در ۱۷ نوامبر، برابر با ۲۶ آبان همان سال.
لونوخود ۱ نخستین ماه‌نورد رباتیکی بود که سطح جهانی دیگر را کاوش کرد. در اینجا هم یک اشتباه رایج روزشمارها باید کنار گذاشته شود: ۱۰ نوامبر سالگرد شروع سفر لونا ۱۷ است و فرود آن هفت روز بعد رخ داد.
سال‌ها بعد، مدارگرد شناسایی ماه ناسا از محل فرود لونا ۱۷ عکس گرفت. آن تصویر امروزی‌تر، اثر باقیمانده یک مأموریت قدیمی را نشان می‌دهد، نمونه‌ای از اینکه کاوش فضایی فقط رو به آینده ندارد و می‌تواند به بازخوانی گذشته خودش هم کمک کند.
۱۰ نوامبر، روز جهانی علم برای صلح و توسعه
۱۰ نوامبر هر سال «روز جهانی علم برای صلح و توسعه» است. یونسکو این مناسبت را در سال ۲۰۰۱ اعلام کرد و نخستین بزرگداشت جهانی آن در ۱۰ نوامبر ۲۰۰۲، برابر با ۱۹ آبان ۱۳۸۱، برگزار شد. بنابراین تاریخ تصویب مناسبت با تاریخ نخستین برگزاری یکی نیست.
موضوع اعلام‌شده یونسکو برای سال ۲۰۲۶ «زمینه مشترک از راه دیپلماسی علمی» است، برگردان عبارت Common ground through science diplomacy. هدف کلی این روز، نزدیک‌کردن علم به جامعه و توجه به نقش دانش در همکاری و زندگی روزمره است.
برای ایران نیز پرسش‌های این مناسبت ملموس‌اند: پژوهش چطور به حل مسئله‌های عمومی کمک می‌کند و چگونه می‌توان گفت‌وگوی علمی را از مرزها عبور داد؟ در این روزشمار، این پرسش را در کنار سالگرد سفر یک ربات به ماه می‌گذاریم، دو یادآوری از نقش کنجکاوی و همکاری در تاریخ دانش.
از یک روزشمار به روایت روز بعد
هفت ایستگاه این روزشمار، از سرنوشت یک روزنامه‌نگار ایرانی تا ادبیات، سیاست، تلویزیون و اکتشاف ماه، نشان می‌دهند که تاریخ در یک مسیر واحد حرکت نمی‌کند. برای ادامه این مرور می‌توانید تقویم تاریخ ۱۸ آبان، از آلنوش طریان تا دیوار برلین را هم بخوانید.
کدام رویدادِ این روز برای شما کمتر شناخته‌شده بود و دوست دارید درباره کدام‌یک گزارشی مفصل‌تر بخوانید؟