تاریخ فقط روایت جنگ‌ها و جابه‌جایی حکومت‌ها نیست؛ گاهی از یک استودیوی کوچک رادیو، آزمایشگاهی کم‌امکانات یا نگاه تازه یک نقاش به نور آغاز می‌شود. امروز شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ است. در این روزشمار آسیانیوز ایران، کنار یک نقطه مهم در روابط ایران و آمریکا، چند لحظه از تاریخ علم، رسانه و فرهنگ را مرور می‌کنیم.
نکته تقویمی: مدخل ایران بر سالگرد خورشیدی ۲۳ آبان تکیه دارد و مدخل‌های جهان بر روز ۱۴ نوامبر میلادی. هم‌زمانی این دو تاریخ در سال جاری به این معنا نیست که در همه سال‌های گذشته نیز دقیقاً بر یک روز افتاده‌اند. تاریخ هر رویداد در تقویم منبع آن حفظ شده است.
۲۳ آبان ۱۳۵۸؛ فرمان مسدودسازی دارایی‌های دولت ایران
ده روز پس از اشغال سفارت آمریکا و گروگان‌گیری کارکنان آن در تهران، جیمی کارتر (Jimmy Carter)، رئیس‌جمهوری وقت ایالات متحده، فرمان اجرایی شماره ۱۲۱۷۰ را صادر کرد. تاریخ فرمان ۱۴ نوامبر ۱۹۷۹، برابر با ۲۳ آبان ۱۳۵۸ است؛ روزی که بحران سیاسی وارد مرحله‌ای آشکار در مناسبات مالی دو کشور شد.
متن نگهداری‌شده در آرشیو ملی آمریکا نشان می‌دهد موضوع فرمان، اموال و منافع مالی دولت ایران، نهادهای وابسته یا تحت کنترل آن و بانک مرکزی بود که در حوزه صلاحیت آمریکا یا اختیار اشخاص مشمول صلاحیت آن قرار داشتند. بنابراین تعبیر کلی «مصادره اموال همه ایرانیان» توضیح درستی برای این سند نیست؛ مسدودسازی نیز با انتقال قطعی مالکیت یکسان نیست.
اهمیت این تاریخ در پیوند روشن آن با گروگان‌گیری است. بررسی مستقل فکت‌نامه نیز روز صدور فرمان و فاصله آن با اشغال سفارت را تأیید می‌کند. برای فهم هزینه‌های تصمیم‌های جمهوری اسلامی باید زنجیره رخدادها را دید، نه اینکه همه محدودیت‌های چند دهه بعد را یک اقدام واحد یا محصول همین یک سند معرفی کرد. این مدخل روایت یک تصمیم تاریخی مشخص است، نه گزارش وضعیت حقوقی تمام دارایی‌های ایران در امروز.
۱۴ نوامبر ۱۹۶۹؛ آپولو ۱۲ از دل باران و صاعقه گذشت
پرتاب آپولو ۱۲ (Apollo 12) قرار بود گام بعدی آمریکا پس از نخستین فرود انسان بر ماه باشد؛ این بار هدف فقط رسیدن نبود، بلکه فرودی دقیق‌تر و کار علمی گسترده‌تر بود. چارلز «پیت» کنراد (Charles “Pete” Conrad)، ریچارد گوردون (Richard Gordon) و آلن بین (Alan Bean) با موشک ساترن ۵ از فلوریدا راهی شدند.
ناسا در گزارش مأموریت ثبت کرده است که صاعقه در ثانیه‌های ۳۶ و ۵۲ پس از پرتاب، سامانه‌ها و انتقال داده را مختل کرد. با این حال موشک به کار ادامه داد. گروه کنترل و فضانوردان توانستند وضعیت تجهیزات را بازیابی و پس از بررسی، سفر به سوی ماه را دنبال کنند. این ماجرا یادآور بخش کمتر دیده‌شده سفرهای فضایی است: پشت تصویر باشکوه یک موشک، دانش فنی و تصمیم‌گیری زیر فشار قرار دارد.
۱۴ نوامبر روز پرتاب بود، نه روز فرود. فرود کنراد و بین بر سطح ماه در ۱۹ نوامبر انجام شد و گوردون در مدار ماند. بازدید از محل فرود کاوشگر پیشین سرویر ۳ و بازگرداندن بخش‌هایی از آن، از هدف‌های این مأموریت بود. تفاوت این دو تاریخ کوچک به نظر می‌رسد، اما در روزشمار تاریخی تعیین‌کننده است.
۱۴ نوامبر ۱۹۲۲؛ صدا از استودیوی بی‌بی‌سی به خانه‌ها رسید
پخش روزانه بی‌بی‌سی (BBC) از ایستگاه 2LO لندن در این روز آغاز شد. نام آن زمان «شرکت پخش بریتانیا» بود؛ تبدیل‌شدن به نهاد دارای منشور سلطنتی در سال ۱۹۲۷ رخ داد. پس نباید آغاز پخش در ۱۹۲۲ را با شکل حقوقی بعدی این رسانه یکی گرفت.
موزه ملی علم و رسانه بریتانیا روایت می‌کند که آرتور باروز (Arthur Burrows)، روزنامه‌نگار و مدیر برنامه‌های بی‌بی‌سی، نخستین خبر را خواند. او متن را یک بار تند و بار دیگر آهسته خواند و از شنوندگان خواست بگویند کدام سرعت را ترجیح می‌دهند. پرسشی ساده که حالا هم برای هر رسانه مهم است: مخاطب چگونه راحت‌تر می‌شنود و می‌فهمد؟
رادیو برای دسترسی به خبر، شنیدن صدای انسان را جایگزین بخشی از خواندن صفحه چاپی کرد. همین تغییر، رابطه‌ای تازه و البته رقابتی با روزنامه‌ها ساخت. در آغاز، تهیه خبر بی‌بی‌سی محدودیت‌هایی داشت و خبرهای آن از رویترز تأمین می‌شد. سالگرد امروز یادآور شروع یک رسانه در حال تجربه‌کردن است، نه نهادی که از روز نخست همه امکانات و اختیارات امروز را داشته باشد.
زادروز کلود مونه؛ وقتی نور به موضوع اصلی تبدیل شد
کلود مونه (Claude Monet)، با نام کامل اسکار کلود مونه (Oscar-Claude Monet)، در ۱۴ نوامبر ۱۸۴۰ در پاریس به دنیا آمد. تاریخ تولد او در پایگاه مؤسسه ملی تاریخ هنر فرانسه و روزشمار خانه و باغ‌های مونه در ژیورنی ثبت شده است. او از چهره‌های اصلی امپرسیونیسم، یا دریافتگری، بود؛ جریانی که نگاه به نور و لحظه را در نقاشی برجسته کرد.
در نمایشگاه سال ۱۸۷۴، تابلوی «دریافت، طلوع آفتاب» (Impression, Sunrise) او در نام‌گرفتن این جنبش نقش داشت. مونه بعدها بارها به یک منظره یا موضوع بازگشت؛ از کپه‌های علف تا کلیسای روآن و باغ خود. برای او تکرار موضوع لزوماً تکرار تصویر نبود: نور و هوا می‌توانستند همان منظره را هر بار متفاوت کنند.
خانه و باغ ژیورنی فقط محل زندگی‌اش نبود، بخشی از جهان هنری او شد. امروز دیدن آثار او فرصتی است برای مکث روی چیزهایی که از کنارشان سریع می‌گذریم؛ انعکاس آب، تغییر رنگ آسمان و نوری که یک لحظه بعد دیگر همان نیست.
زادروز فردریک بانتینگ؛ نامی در تاریخ انسولین
فردریک گرانت بانتینگ (Frederick Grant Banting)، پزشک و پژوهشگر کانادایی، در ۱۴ نوامبر ۱۸۹۱ به دنیا آمد. نام او با پژوهش‌های انسولین در دانشگاه تورنتو پیوند خورده است؛ کاری که با مشارکت پژوهشگران دیگر پیش رفت و نباید آن را حاصل تلاش یک نفر به‌تنهایی دانست.
بنیاد نوبل ثبت کرده است که جایزه پزشکی سال ۱۹۲۳ برای کشف انسولین به بانتینگ و جان مک‌لئود (John Macleod) رسید. چارلز بست (Charles Best) نیز از همکاران مهم بانتینگ در این مسیر بود. اهمیت این دستاورد در تغییر امکان درمان و زندگی بیماران بود، نه ارائه «درمان قطعی» برای همه انواع دیابت.
در تقویم تاریخ، سالگرد تولد بانتینگ یادآور تفاوت میان ایده اولیه، کار آزمایشگاهی و رسیدن به درمان قابل استفاده است. این مرور کوتاه تاریخی جای گزارش مستقل روز جهانی دیابت یا توصیه پزشکی فردی را نمی‌گیرد.
۱۴ نوامبر ۱۸۳۱؛ درگذشت هگل و ادامه گفت‌وگو با اندیشه او
گئورگ ویلهلم فریدریش هگل (Georg Wilhelm Friedrich Hegel)، فیلسوف آلمانی، در ۱۴ نوامبر ۱۸۳۱ در برلین درگذشت. زندگی‌نامه دانشگاه هومبولت برلین این تاریخ را ثبت کرده است. هگل از چهره‌های اصلی ایدئالیسم آلمانی بود و درباره منطق، تاریخ، جامعه و آزادی دستگاهی گسترده از اندیشه ساخت.
«پدیدارشناسی روح» و «عناصر فلسفه حق» از آثار مهم او هستند. دانشنامه فلسفه استنفورد توضیح می‌دهد که نفوذ هگل پس از مرگش نیز در فلسفه سیاسی و اجتماعی ادامه یافت و برداشت‌های متفاوتی از نوشته‌های او شکل گرفت. برای نزدیک‌شدن به او، باید از شعارها و فرمول‌های کوتاهی که گاه جای مطالعه متن را می‌گیرند فاصله گرفت.
سالگرد درگذشت یک فیلسوف، فقط یادآوری پایان زندگی نیست. پرسش‌هایی که درباره آزادی، رابطه فرد و جامعه و فهم تاریخ پیش کشیده، همچنان موضوع بحث‌اند؛ موافقت با پاسخ‌های او شرط جدی‌گرفتن این پرسش‌ها نیست.
یک روز، چند مسیر متفاوت در تاریخ
روزشمار امروز از بحران دیپلماتیک ایران تا آزمایش‌های علمی، از آغاز رادیو تا نقاشی و فلسفه امتداد دارد. وجه مشترک این روایت‌ها اثر تصمیم‌ها و ایده‌ها بر زندگی بعدی انسان‌هاست؛ گاهی هزینه‌ای سنگین و گاهی امکانی تازه. برای دنبال‌کردن این مسیر، تقویم تاریخ ۲۱ آبان و روایت رویدادهای ایران و جهان را هم می‌توانید بخوانید.
کدام رویداد این روز برای شما جالب‌تر بود؟ نظرتان را در کادر دیدگاه‌های پایان خبر بنویسید.