بعضی روزهای تقویم، ما را هم به یک روستای شمال ایران می‌برند و هم به فاصله میلیون‌ها کیلومتر از زمین. پنجشنبه ۲۱ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، از همین روزهاست: یاد نیما یوشیج در کنار تاریخ وب، کاوش زحل و فرود بر یک دنباله‌دار قرار می‌گیرد. در سوی دیگر این روزشمار، خاطره زمین‌لرزه کرمانشاه، بُعد انسانی و اجتماعی این روزشمار را پیش چشم می‌آورد.
در تقویم امروز آسیانیوز ایران، مناسبت‌های شمسی و رویدادهای ۱۲ نوامبر جداگانه بررسی شده‌اند. این تفکیک ضروری است: تطبیق امروزِ دو تقویم را نمی‌توان بدون محاسبه به همه سال‌های گذشته تعمیم داد.
۲۱ آبان؛ نیما یوشیج و راه تازه شعر فارسی
۲۱ آبان در روزشمار فرهنگی ایران با زادروز نیما یوشیج شناخته می‌شود. دانشنامه ایرانیکا تولد او را در یوش مازندران، ۲۱ آبان ۱۲۷۶، برابر با ۱۱ نوامبر ۱۸۹۷ ثبت کرده است. در شماری از منابع فارسی، سال ۱۲۷۴ آمده؛ بنابراین شماره‌گذاری قطعی سالگرد بدون اشاره به اختلاف منابع دقیق نیست. مبنای تاریخ زندگی در این گزارش، مدخل پژوهشی ایرانیکاست؛ مناسبت امروز بر پایه روز و ماه شمسی آمده است، نه این ادعا که نیما در ۱۲ نوامبر به دنیا آمده بود.
نیما، با نام خانوادگی اسفندیاری، از چهره‌های تعیین‌کننده گذار شعر فارسی به بیان مدرن بود. زندگی در یوش، تحصیل در تهران و آشنایی با زبان و ادبیات فرانسه در شکل‌گیری مسیر او نقش داشت. ایرانیکا از نظام وفا، آموزگارش در مدرسه سن‌لویی، به‌عنوان یکی از مشوقان استعداد شاعری او یاد می‌کند.
اهمیت او را می‌توان فراتر از کوتاه و بلند شدن سطرها دید: تجربه انسان، طبیعت و شیوه روایت در شعر امکان تازه‌ای پیدا کرد. «افسانه» یکی از آثار مهم این مسیر است. برای خواننده امروز، سالروز نیما فرصتی است برای بازگشت به خود شعرها؛ نام بزرگی که بارها شنیده‌ایم، با خواندن چند شعر دوباره به صدایی زنده تبدیل می‌شود.
۲۱ آبان ۱۳۹۶؛ شبی که کرمانشاه لرزید
شامگاه ۲۱ آبان ۱۳۹۶، برابر با ۱۲ نوامبر ۲۰۱۷، زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۷٫۳ منطقه مرزی ایران و عراق را لرزاند. داده‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا و گزارش‌های مستقل فارسی، تاریخ و بزرگای این رویداد را تأیید می‌کنند. سرپل‌ذهاب و دیگر شهرها و روستاهای غرب ایران با ویرانی گسترده، مرگ و مصدومیت و از دست رفتن خانه‌ها روبه‌رو شدند.
روایت تصویری رادیوفردا از روزهای پس از زلزله، ماندن مردم در فضای باز و دشواری امدادرسانی و اسکان را ثبت کرده است. در مرور سالگرد، باید آمارهای اولیه را از جمع‌بندی‌های بعدی جدا کرد؛ اعدادی که در نخستین ساعت‌ها منتشر شدند، گزارش نهایی تلفات نبودند.
امروز نهمین سالگرد آن حادثه است. پرسش ماندگار آن، فقط شدت لرزش نیست: کیفیت ساخت‌وساز، آمادگی خدمات عمومی و پاسخ‌گویی در بازسازی چگونه سنجیده می‌شود؟ این گزارش تاریخی درباره وضعیت فعلی تک‌تک خانواده‌های آسیب‌دیده ادعایی ندارد، اما یادآوری آن شب بدون توجه به زندگی بازماندگان و مسئولیت نهادهای عمومی، ناقص می‌ماند.
۱۲ نوامبر ۱۸۶۶؛ تولد سون یات‌سن
سون یات‌سن، Sun Yat-sen، که با نام چینی 孫中山 نیز شناخته می‌شود، در ۱۲ نوامبر ۱۸۶۶، برابر با ۲۱ آبان ۱۲۴۵، در روستای تسویی‌هنگ در جنوب چین به دنیا آمد. موزه زادگاه او این تاریخ را ثبت کرده و پژوهش دانشگاهی درباره زندگی‌اش نیز آن را تأیید می‌کند. امروز ۱۶۰ سال از آن تاریخ می‌گذرد.
او پزشکی خواند، سپس به یکی از چهره‌های مهم جنبش جمهوری‌خواهی چین تبدیل شد و در آغاز سال ۱۹۱۲ ریاست‌جمهوری موقت جمهوری چین را بر عهده گرفت. مسیر سیاسی او با پایان سلطنت دودمان چینگ و کشمکش بر سر نظم تازه پیوند داشت. تولد سون فرصتی برای مرور این تفاوت است که پایان یک سلطنت، لزوماً پایان بی‌ثباتی یا شکل‌گیری فوری دولتی یکپارچه نیست.
۱۲ نوامبر ۱۹۱۸؛ اعلام جمهوری در اتریش
پس از فروپاشی امپراتوری اتریش‌مجارستان و پایان جنگ جهانی اول، مجلس موقت در ۱۲ نوامبر ۱۹۱۸ جمهوری «اتریش آلمانی» را اعلام کرد. پارلمان اتریش و تاریخ‌نگاری رسمی دفتر صدراعظم، این روز را از نقاط آغاز جمهوری نخست می‌دانند. معادل شمسی این تاریخ، ۲۰ آبان ۱۲۹۷ است؛ حضور آن در این شماره بر پایه سالگرد میلادی ۱۲ نوامبر است.
پیش از آن، کارل از مشارکت در اداره امور دولت کنار رفته بود؛ گزارش پارلمان میان این اقدام و کناره‌گیری رسمی از تاج‌وتخت فرق می‌گذارد. همین جزئیات نشان می‌دهد تغییر نظام سیاسی همیشه در یک لحظه ساده و بی‌ابهام رخ نمی‌دهد. جمهوری امروز اتریش را نیز نباید بدون توضیح با همه ساختارها و مرزهای دولت تازه‌تأسیس سال ۱۹۱۸ یکی گرفت.
۱۲ نوامبر ۱۹۸۰؛ ملاقات وویجر ۱ با زحل
وویجر ۱، Voyager 1، در ۱۲ نوامبر ۱۹۸۰ از نزدیک زحل عبور کرد و تصویر دقیق‌تری از حلقه‌ها، قمرها و جو این سیاره در اختیار دانشمندان گذاشت. ناسا زمان نزدیک‌ترین گذر را ساعت ۲۳:۴۶ به وقت جهانی ثبت کرده است. تاریخ روزِ میلادی برابر با ۲۱ آبان ۱۳۵۹ است، اما خود آن لحظه به وقت تهران به بامداد ۲۲ آبان می‌رسد؛ این مدخل بر پایه تاریخ جهانی مأموریت تنظیم شده است.
گذر نزدیک برای شناخت سامانه حلقه‌ها و قمر تیتان اهمیت داشت. تصاویر، جزئیاتی را آشکار کردند که از فاصله زمین به این روشنی دیده نمی‌شد. وویجر ۱ پس از ملاقات با زحل مسیر خود را ادامه داد؛ آن را نباید با وویجر ۲، که سفر متفاوتی به سیاره‌های بیرونی داشت، اشتباه گرفت. این رویداد اکنون ۴۶ سال فاصله با امروز دارد.
۱۲ نوامبر ۱۹۹۰؛ سندی مهم در راه شکل‌گیری وب
تیم برنرز لی، Tim Berners-Lee، و روبر کایو، Robert Cailliau، در ۱۲ نوامبر ۱۹۹۰، برابر با ۲۱ آبان ۱۳۶۹، پیشنهاد «WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project» را در سرن ارائه کردند. نسخه اصلی سند، نام هر دو و تاریخ دقیق را نشان می‌دهد. عنوان آن را می‌توان «وب جهان‌گستر: پیشنهادی برای یک پروژه ابرمتن» ترجمه کرد.
اندیشه اصلی، پیوند دادن اطلاعات گوناگون و حرکت کاربر میان آن‌ها از راه یک رابط مشترک بود؛ چیزی که امروز در باز کردن یک لینک برای ما عادی به نظر می‌رسد. این روز را نباید تاریخ اختراع اینترنت یا نخستین طرح وب دانست: سرن پیشینه طرح برنرز لی را به سال ۱۹۸۹ بازمی‌گرداند. سند نوامبر ۱۹۹۰، مرحله‌ای مهم در صورت‌بندی و اجرای همان ایده بود.
در پیشنهاد وب، اطلاعات قرار بود مجموعه‌ای از گره‌های به‌هم‌پیوسته باشد که کاربر بتواند آزادانه میان آن‌ها حرکت کند؛ بازگویی مضمون سند سرن.
۱۲ نوامبر ۲۰۱۴؛ نخستین فرود بر دنباله‌دار
در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۴، برابر با ۲۱ آبان ۱۳۹۳، فرودگر فیله، Philae، از مأموریت روزتا، Rosetta، بر دنباله‌دار ۶۷پی/چوریوموف–گراسیمنکو، 67P/Churyumov–Gerasimenko، فرود آمد. آژانس فضایی اروپا و گزارش همان روز آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا، آن را نخستین فرود یک فضاپیما بر سطح دنباله‌دار ثبت کرده‌اند.
روزتا مدارگرد بود و فیله فرودگر همراه آن؛ نسبت دادن خودِ فرود به مدارگرد، نقش دو بخش مأموریت را مخدوش می‌کند. رسیدن به چنین جرمی کوچک، پس از سفری طولانی، فرصتی فراهم کرد تا مواد و محیط یک دنباله‌دار از فاصله بسیار نزدیک بررسی شوند. امروز دوازدهمین سالگرد این دستاورد است؛ یکی از لحظه‌هایی که کاوش فضایی را از نگاه کردن به دوردست، به تماس مستقیم با آن رساند.
چطور این روزشمار را بخوانیم؟
- مبنای شمسی: یاد نیما و سالگرد زمین‌لرزه کرمانشاه با ۲۱ آبان پیوند دارند.
- مبنای میلادی: رویدادهای بخش جهانی با ۱۲ نوامبر انتخاب شده‌اند و معادل تاریخی هرکدام جدا آمده است.
- مبنای ساعت: در رویدادهای فضایی، اختلاف ساعت جهانی و تهران می‌تواند روز تقویمی را تغییر دهد.
برای دنبال کردن این مسیر، می‌توانید به تقویم ۱۹ آبان، از حسین فاطمی تا لونا ۱۷ و تقویم ۱۸ آبان و روایت علم و تاریخ معاصر هم سر بزنید. کدام رویداد این روز، از شعر نیما تا آغاز وب و سفرهای فضایی، برای شما پرسش تازه‌ای ایجاد می‌کند؟