یادداشت آرشیوی: این گزارش در ۳۰ مهر ۱۴۰۵ به قلم تحریریه برای جایگزینی متن آزمایشی این رکورد بازسازی شده است. تاریخ اصلی رکورد، ۲۳ تیر ۱۳۹۸ ساعت ۱۵:۳۸، حفظ شده؛ این تاریخ زمان نگارش متن حاضر نیست. متن به تصمیم ثبت جنگل‌های هیرکانی در سال ۲۰۱۹ می‌پردازد و وضعیت کنونی پرونده را گزارش نمی‌کند.
خبر ثبت یک میراث طبیعی، معمولاً با واژه‌هایی مانند افتخار و ظرفیت گردشگری همراه می‌شود. اما جنگل، با ورود نامش به یک فهرست، خودبه‌خود از آسیب مصون نمی‌ماند. اهمیت تصمیم تیرماه ۱۳۹۸ درباره هیرکانی را باید هم در شناسایی ارزش طبیعت ایران دید و هم در مسئولیت‌هایی که کنار آن ثبت شد.
در نشست باکو چه چیزی ثبت شد؟
یونسکو در اطلاعیه ۵ ژوئیه ۲۰۱۹، برابر با ۱۴ تیر ۱۳۹۸، اعلام کرد کمیته میراث جهانی در نشست باکو، جنگل‌های هیرکانی (Hyrcanian Forests) ایران را در فهرست میراث جهانی قرار داده است. یورونیوز نیز در گزارش هم‌دوره خود، ثبت این جنگل‌ها را در همان روز تأیید کرد.
متن تصمیم 43 COM 8B.4، پرونده سال ۲۰۱۹ را مجموعه‌ای زنجیره‌ای با ۱۵ بخش در استان‌های گیلان، مازندران و گلستان توصیف می‌کند. بنابراین، نباید عبارت «ثبت جنگل‌های هیرکانی» را به معنای ثبت یکپارچه هر نقطه از همه جنگل‌های شمال کشور فهمید؛ پرونده، اجزای مشخصی داشت.
کهن‌بودن جنگل به چه معناست؟
اطلاعیه یونسکو، پیشینه این جنگل‌های پهن‌برگ را به ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش مرتبط می‌کند و از عقب‌نشینی آنها در دوره‌های یخبندان و گسترش دوباره در دوره‌های ملایم‌تر سخن می‌گوید. این توصیف درباره تاریخ زیست‌بوم و تداوم آن است، نه ادعای چندمیلیون‌ساله‌بودن عمر هر درختی که امروز می‌بینیم.
ارزش هیرکانی به منظره سبز محدود نیست. تصمیم ثبت، به فرایندهای طبیعی، تکامل و پیوند اجزای جنگل توجه دارد. نگاه حفاظتی، به همین دلیل، باید از نگهداری چند درخت یا چند قاب گردشگری فراتر برود و ارتباط بخش‌های زیست‌بوم را نیز ببیند.
ثبت جهانی، پایان کار مدیران نبود
در همان تصمیم، از ایران خواسته شد برنامه جامع مدیریت مجموعه را تا سال ۲۰۲۲ به‌طور کامل بپذیرد و بودجه کافی را تضمین کند. همکاری با مردم محلی، مدیریت پایدار گردشگری و تنظیم دسترسی وسایل نقلیه نیز از موضوع‌های مورد توجه بود. سال ۲۰۲۲ در اینجا مهلت تعیین‌شده در سند ۲۰۱۹ است، نه گزارشی درباره انجام‌شدن یا نشدن آن.
این بخش از سند، معیار روشنی برای مطالبه‌گری می‌دهد: جشن ثبت جهانی نباید جای گزارش درباره حفاظت را بگیرد. ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول به داده، برنامه و نتیجه نیاز دارد؛ صرف استفاده از عنوان یونسکو در تبلیغات، پاسخی به این پرسش‌ها نیست.
مطالعه تکمیلی افزوده‌شده هنگام بازسازی آرشیو: برای آشنایی با نوع دیگری از ثبت در یونسکو، گزارش ثبت مهارت ساخت و نواختن دوتار ایرانی در آسیانیوز ایران را بخوانید. آن پرونده به میراث ناملموس مربوط است و با فهرست میراث جهانی طبیعی یکسان نیست.
منابع و تصویر: اطلاعیه یونسکو در ۵ ژوئیه ۲۰۱۹، تصمیم 43 COM 8B.4 و گزارش هم‌دوره یورونیوز. تصویر، نمای آرشیوی جنگل هیرکانی در گیلان در سال ۲۰۱۱ است، نه عکس مراسم ثبت یا وضعیت امروز جنگل.