فلسفه شام غریبان؛ شب زخم‌های بی‌مرهم

آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:

 شبی تاریک، پر از اشک و آه؛ شبی که صدای ناله‌های کودکان اسیر در بیابان سوزان کربلا طنین انداز شد. شام غریبان، یادآور تلخ‌ترین ساعات پس از واقعه عاشوراست؛ زمانی که خاندان پیامبر(ص) در میان خیمه‌های سوخته، تنها و بی‌پناه ماندند. وقتی سپاه یزید، پس از شهادت امام حسین(ع)، به حریم اهل بیت(ع) حمله کرد، نه تنها اموالشان را غارت کردند، بلکه عزت و کرامت آنان را نیز لگدمال کردند. کودکان تشنه، زنان بی‌پناه و اجساد شهیدانی که زیر سم اسبان لگدکوب شدند، تصویری است که هرگز از حافظه تاریخ پاک نخواهد شد. اما چرا شام غریبان تا امروز زنده مانده است؟ این شب، تنها یک رویداد تاریخی نیست؛ نماد مقاومت در برابر ظلم و بی‌عدالتی است. مراسمی که هر ساله با شمع‌های روشن و نوحه‌های سوزناک برگزار می‌شود، یادآور همان شب هولناک است.

شام غریبان یعنی چه؟ 

به شب یازدهم محرم بعد از واقعه عاشورا گفته می شود. اسرا در شام غریبان در بیابان کربلا در خیمه های نیمه سوخته بودند. در شام غریبان شمع روشن می کنند. قتی نام عاشورا به گوش می‌رسد، آتش سوزناکی از غم، دل را در بر می‌گیرد و اشک، امان را می‌برد. وقایع دردناک عاشورا تا بعد از ظهر که هنگام شهادت امام حسین(ع) بود یکسری جنایات را به خود دید و از شهادت امام حسین (ع) به بعد سرزمین کربلا شاهد فجایع و جنایاتی خاص در مورد اهل بیت پیامبر بود. در واقع شام غریبان از این زمان به بعد برای اهل بیت پیامبر آغاز گردید.

غارت خیمه ها بعد از واقعه عاشورا

عصر روز دهم محرم سال ۶۱ هجری، لشکر یزید بعد از این که امام حسین (ع) را به شهادت رساند، به دستور فرماندهان خود دست به غارت و آتش زدن خیمه‌ها و آزار و اذیت خاندان نبوت زدند. آن نامردان به سوی خیمه‌های حرم امام حسین (ع) روی آوردند و اثاث و لباسها و شتران را به یغما بردند و گاه بانویی از آن اهل‌بیت پاک با آن بی‌شرمان بر سر جامه‌ای در کشمکش بود و عاقبت آن لعنت شدگان الهی جامه را از او می‌ربودند. دختران رسول خدا (ص) و حریم او در شام غریبان از خیمه‌ها بیرون آمده و می‌گریستند و در فراق حامیان و عزیزان خود شیون و زاری می‌نمودند. بعد از این اموال اهل‌بیت را با سر و پای برهنه و لباس به یغما رفته به اسیری گرفتند و آن بزرگواران را از کنار پیکر امام حسین (ع) گذراندند. وقتی نگاه اهل‌بیت به کشته‌ها افتاد فریاد کشیدند و بر صورت خود زدند.

لگدمال کردن اجساد شهیدان

بعد از به اسارت گرفتن اهل بیت، عمر سعد ملعون در میان یارانش فریاد کشید: چه کسی حاضر است که اسب بر پشت و سینه حسین (ع) بتازد! ده نفر داوطلب شدند و پیکر مطهر امام حسین (ع) را با سمّ اسبان لگدکوب کردند. در عصر عاشورا عمر سعد سر مبارک امام حسین (ع) را با خولی بن یزید اصبحی و حمید بن مسلم ازدی نزد عبیداله بن زیاد به کوفه فرستاد و سرهای یاران و خاندان او را جمع کرده (که هفتاد دو سر بود) و به همراهی شمر بن ذی‌الجوشن و قیس بن اشعث به کوفه فرستاد. سپس کشته‌های خودشان را جمع کرده و دفن نمودند ولی جنازه بی سر و زیر پای اسبان لگدکوب شده امام حسین (ع) و یارانش تا روز دوازدهم محرم عریان در بیابان کربلا بود تا این که توسط قبیله بنی‌اسد و به راهنمایی امام سجاد (ع) دفن شدند.

شام غریبان اهل بیت امام حسین

شب یازدهم محرم را گویا اسرای اهل‌بیت در یک خیمه نیم‌سوخته سپری نمودند در این رابطه در مقاتل چیزی از احوال اهل‌بیت (علیهم‌السلام) نقل نشده ولی می‌توان تصور کرد که چه شب سختی را بعد از یک روز پر سوز و از دست دادن عزیزان و غارت اموال و اسارت و سوختن خیمه‌ها و اهانت‌ها و… داشته‌اند.

اسرا در کوفه

عمر سعد ملعون در روز ۱۱ محرم بعد از شام غریبان دستور حرکت از کربلا به سوی کوفه را می‌دهد و زنان و حرم امام حسین (ع) را بر شتران بی‌جهاز سوار کرده و این امانت‌های نبوت را چون اسیران کفار در سخت‌ترین مصائب و غم و غصه کوچ می‌دهند. در هنگام حرکت از کربلا عمر سعد دستور داد که اسرا را از قتلگاه عبور دهند. قیس بن قرّه گوید: هرگز فراموش نمی‌کنم لحظه‌ای را که زینب دختر فاطمه (س) را از کنار کشته بر خاک افتاده برادرش حسین عبور دادند که از سوز دل می‌نالید. (گویا اسرای کربلا را دوبار به قتلگاه می‌آورند، یک دفعه همان عصر روز عاشورا بعد از غارت خیمه‌ها و به درخواست خود اسرا و یک بار هم در روز یازدهم محرم هنگام کوچ از کربلا و به دستور عمر سعد و این کار عمر سعد شاید به خاطر این بود که می‌خواست اهل‌بیت (علیهم‌السلام) با دیدن جنازه‌های عریان و زیر آفتاب مانده شکنجه روحی به اسرا داده باشد.) بعد از این که روز یازدهم محرم اسرا را از کربلا به سوی کوفه حرکت دادند به خاطر نزدیکی این دو به هم روز ۱۲ محرم اسرا را وارد شهر کوفه نمودند گویا شب دوازدهم را اسرا در پشت دروازه‌های کوفه و بیرون شهر سپری کرده باشند. در اثر تبلیغات عبیدالله بن زیاد علیه امام حسین (ع) و خارجی معرفی کردن آن حضرت، مردم کوفه از این پیروزی خوشحال می‌شوند و جهت دیدن اسرا به کوچه‌ها و محله‌ها روانه می‌شوند و با دیدن اسرا شادی می‌کنند. ولی با خطابه‌هایی که امام سجاد (ع) و حضرت زینب (س) و سایرین از اسرا ایراد می‌کنند و خودشان را به کوفیان و مردم می‌شناسانند و به حق بودن قیام امام حسین(ع) اذعان می‌کنند شادی کوفیان را به عزا تبدیل می‌کنند.

رسوایی عبیدالله در کوفه

در طول مدتی که در کوفه و در میان مردم به عنوان اسیر جنگی حرکت می‌کردند سرها بالای نیزه بود و اسرا در کجاوه‌ها جا داده شده بودند و آنان که خیال می‌کردند اسرا از خارجیان هستند و بر خلیفه یزید عاصی شده‌اند، جسارت و اهانت می‌کردند، عده‌ای هم از نسب اسرا سؤال می‌کردند با این وضع وارد دارالاماره می‌شوند و در مجلس عبیدالله بن زیاد که حاکم کوفه و باعث اصلی شهادت امام حسین، این ملعون جلوی چشم اسرا و مردم با چوب‌دستی به سر مبارک می‌زد و خود را پیروز میدان قلمداد می‌کرد و کشته شدن امام حسین (ع) را خواست خدا قلمداد می‌‌نمود ولی با جواب‌هایی که از جانب حضرت زینب و امام سجاد (علیهما‌السلام) می‌شنید بیشتر رسوا می‌شد.

شام غریبان در لغت به چه معناست؟!

شام غریبان در لغت به معنای شب مردم غریب و از یار و دیار دور افتاده است. منظور از شام غریبان گرفتن برای افراد، ناله و زاری در شب اول وفات آن شخص است. ولی در اصطلاح فرهنگ عاشورا به شب یازدهم ماه محرم، شب شام غریبان گفته می‌شود. در این برنامه مردم به صورت دو گروه مجزا پس از غروب آفتاب عاشورا، با خواندن نوحه‌های غمگین یاد اسرای اهل بیت را گرامی می‌دارند. این برنامه در شب تاریک انجام شده و افراد با در دست داشتن شمع به یاد کودکان و نونهالان قافله اسرای کربلا به عزاداری می‌پردازند. در شب اندوهبار شام غریبان مراسم به صورت ساده و غم انگیز برپا شده و دیگر مانند شب‌های قبل علم و بیرق را به حرکت در نمی‌آورند. دسته‌های عزادار با حرکت در کوچه‌ها و معابر، نوحه‌های غم انگیز را زمزمه می‌کنند.

 تاریخچه عزاداری شام غریبان

این سوگواری، تا پیش از مظفرالدین شاه، در تهران رایج نبود و زیرا نوحه دسته گردانی شام غریبان به زبان ترکی هست، میتوان حدس زد که این عزاداری همراه ترک ها با مظفرالدین شاه، به تهران آمده باشد؛ آنقدر که بزرگ ترین شام غریبان را هم در مسجد شیخ عبدالحسین، تکیه ترک ها می گرفتند. شام غریبان، هیاهو ندارد، حتى کمتر نوحه میخوانند و به سینه می‏زنند، بیشتر زمزمه هست و بر سرزدن، آن هم آرام، آن طور که کودکان درمانده حسین در زیر خیمه نیم سوخته، شاید لحظاتى آهسته بگیرند و در پرتو سکوت شب، فارغ از دردهاى تازیانه و سیلى، لحظاتى بیاسایند.

شور زدن در شام غریبان

شور زدن یا شور گرفتن از اصطلاحات خاص عزاداری در نوحه خوانی است. وقتی سینه زنی یا زنجیر زنی به نقطه اوج خود می‌رسد، ریتم حرکات و صداها سریعتر و پر شورتر می‌شود و افراد عزادار با کلماتی همچون حسین حسین بر سر و سینه خود می‌زنند. طبل‌ها و سنج‌ها هم در این حالت با شدت بیشتری به صدا در می‌آید. زبان حال به جملاتی که هنگام مرثیه خوانی از زبان امام حسین(ع) و شهدای کربلا یا بازماندگان آنان بیان می‌شود، زبان حال می‌گویند. این جملات بی‌آنکه در یک متن تاریخی یا روایی آمده باشد، صرفا نوعی بیان عاطفی است که از حال و وضع آن شخص برداشت می‌شود. زبان حال در مقابل زبان قال است. البته باید مراقب باشیم که حرف‌های نامناسب و سبک را به اولیا خدا نسبت ندهیم. زیرا آن بزرگواران هرگز به خاطر کاری که برای رضای خدا انجام می‌دهند تن به ذلت و خواری نمی‌دهند. شام غریبان ترسیم آن لحظاتی است که شمع وجود سید الشهدا در راه هدایت خلق آب گشته بود و جسم عریان و آغشته به خونش بر خاک کربلا افتاده بود و نگاه به شمع شام غریبان تجسم این بیت است که:

زینب ای شمع تمام افروخته / یادگار خیمه های سوخته

و یادآور آن لحظاتی است که زینب عقیله ی بنی هاشم دختر امیر المؤمنین در تاریکی شب گل های حرم پیامبر و اطفال حسین را جستجو می کرد، نور شمع ها نشانه ابراز ارادت و هم دردی با زینب است، دختر علی می خواهی با شمع هایمان پیش پایت را روشن کنیم تا شاید آسان تر در کنار خارهای مغیلان طفلان حسین را که از شدت ترس و گرسنگی بیهوش گشته اند بیابی؟ شام غریبان، هیاهو ندارد، حتی کمتر نوحه می خوانند و به سینه می زنند، بیشتر زمزمه است و بر سر زدن، آن هم آرام، آن گونه که اطفال خسته حسین در زیر خیمه نیم سوخته شاید لحظاتی آرام بگیرند و در پرتو سکوت شب فارغ از دردهای تازیانه و سیلی لحظاتی را بیاسایند. شام غریبان، دشمن خواست که همه چیز را محو کند، حتی جنایات خویش را، خواست که کربلا در کربلا بماند و نخواست که حتی خیمه های بی صاحب نیز برپا باشد و خواست که پرتو نور قیام حسین را در تند باد حوادث خاموش کند، غافل از آنکه:

کربلا در کربلا می ماند اگر زینب نبود/ خیمه ها بی پاسبان مي ماند اگر زینب نبود

و شمع های در دست عزاداران حاکی از خیال خام و شکست دشمن است که:

دشمنت کشت ولی نور تو خاموش نگشت / آری آن جلوه که فانی نشود نور خداست

و دشمن نمی دانست که قیام حسین(ع) هزاران پرتو نور خواهد شد و در قلب های میلیون ها انسان عاشق جای خواهد گرفت، آن هم پس از ۱۴۰۰ سال و این شمع ها که می بینی نشانه و علامت همان نور محبتی است که خدا در دل های آزاده تابانده است و حکایت شمع، همچنان باقی است… شام غریبان تنها یک عزاداری معمولی نیست؛ یک رویداد روان‌شناختی-اجتماعی است که عمق فاجعه کربلا را به تصویر می‌کشد. از منظر تاریخی، این شب نقطه عطفی در تبدیل عاشورا از یک تراژدی به یک جنبش جهانی بود.

تحلیل روان‌شناختی

رفتار سپاه یزید با اسرا، نمونه کلاسیک خشونت سیستماتیک برای تحقیر دشمن است. بیرون راندن زنان و کودکان از خیمه‌ها، لگدمال کردن اجساد و نمایش سرها، همگی تکنیک‌هایی برای شکستن روحیه مقاومت بودند. اما پاسخ اهل بیت(ع) — از خطبه‌های آتشین زینب(س) تا موضع گیری‌های امام سجاد(ع) — نشان داد که ظلم هرگز پیروز نخواهد شد.

تحلیل جامعه‌شناختی

مراسم شام غریبان امروز، یک همبستگی جمعی ایجاد می‌کند. روشن کردن شمع‌ها نه تنها نماد نور در تاریکی است، بلکه اعتراضی نمادین به تمام ظلم‌های تاریخ است. این آیین، حس تعلق خاطر میان شیعیان را تقویت می‌کند.

تحلیل رسانه‌ای

دشمنان امام حسین(ع) می‌خواستند کربلا را فراموش کنند، اما خطبه‌های زینب(س) و امام سجاد(ع) اولین "کمپین رسانه‌ای" تاریخ بود که حقانیت قیام عاشورا را فریاد زد. امروز هم شام غریبان، با نوحه‌های سوزناک و دسته‌های عزاداری، همان نقش را ایفا می‌کند.

شام غریبان فقط یک شب عزاداری نیست؛ درس مبارزه با ظلم در تاریک‌ترین لحظات است.