آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
در یکی از برنامههای پربیننده شب یلدا، یک پرسش به ظاهر ساده اما همیشه چالشبرانگیز، پاسخ یک کارشناس مذهبی را به دنبال داشت. پرسشی که سالهاست در فضای مجازی و میان جوانان بحثبرانگیز بوده است. در ویژهبرنامه شب یلدا شبکه سه سیما، مجری برنامه از حجتالاسلام شهاب مرادی پرسید: «دیت اول (قرار اول) را دختر باید حساب کند یا نه؟» این سؤال که به موضوع هزینه اولین قرار ملاقات میان دختر و پسر اشاره دارد، از جمله موضوعاتی است که در آداب معاشرت مدرن و سنتی گاه محل اختلاف نظر است. حجتالاسلام مرادی بدون اتلاف وقت و با قاطعیت پاسخ داد: «دیت اول را پسر باید حساب کند!»
این پاسخ کوتاه اما صریح، بلافاصله در شبکههای اجتماعی بازتاب گستردهای یافت و واکنشهای مختلفی را برانگیخت. برخی از آن استقبال کردند و برخی دیگر آن را موضوعی برای بحث و تبادل نظر بیشتر دانستند. دیدگاه ارائه شده، ریشه در سنتها و عرف اجتماعی رایج دارد که معمولاً هزینه اولین قرار رسمی را بر عهده مرد میگذارد. این عرف در بسیاری از فرهنگها، نمادی از قدردانی، مسئولیتپذیری و آغازگر بودن مرد در راستای شناخت و خواستگاری تعبیر میشود. با این حال، در جهان امروز و با تغییر نقشهای اجتماعی و اقتصادی زنان، نگاههای متفاوتی نیز به این موضوع وجود دارد. برخی معتقدند در اولین قرار، بهتر است هزینه به صورت مساوی تقسیم شود یا هر کس هزینه سهم خود را بپردازد تا از ابتدا رابطه بر پایه برابری و عدم تکلیف شکل گیرد. پاسخ حجتالاسلام مرادی در برنامه پرمخاطب شب یلدا، بار دیگر این پرسش قدیمی را به موضوع گفتوگوی عمومی تبدیل کرد. در ادامه، ابعاد مختلف این پاسخ و واکنشها به آن بررسی میشود.
تحلیل پاسخ در چارچوب عرف و سنت اجتماعی
پاسخ حجتالاسلام مرادی را باید در چارچوب عرف و سنت رایج در جامعه ایرانی تحلیل کرد. در این عرف، که ریشه در باورهای فرهنگی و مذهبی دارد، مرد به عنوان کسی که آغازگر رابطه و خواستگار است، مسئولیت هزینه اولین قرار رسمی را بر عهده میگیرد. این اقدام، نمادی از جدیبودن، مسئولیتپذیری و احترام او به طرف مقابل تلقی میشود. از دیدگاه سنتی، این کار شأن و کرامت زن را نیز حفظ میکند و از او توقعی ایجاد نمینماید. بنابراین، پاسخ مرادی نه یک حکم شرعی صرف، بلکه تأیید و بازتاب یک هنجار اجتماعی مقبول در چارچوب ارزشهای ایرانی-اسلامی است. این نگاه، سعی دارد قواعد ساده و روشنی برای یک موقعیت اجتماعی پرابهام ارائه دهد.
بررسی این موضوع از منظر فقهی و شرعی
در متون فقهی کلاسیک، موضوعی به نام «دیت» یا «هزینه قرار ملاقات» به این شکل مطرح نبوده است، زیرا این یک پدیده مدرن در روابط اجتماعی است. بنابراین، پاسخ مرادی را نمیتوان یک فتوای فقهی دانست، بلکه یک رأی کارشناسی بر اساس استنباط از اصول کلی اخلاقی و عرفی است. اصولی مانند مروت مردانگی (مروت)، احسان و نیکوکاری، و پرهیز از هر گونه اقدام که ممکن است شأن زن را زیر سؤال ببرد. در استنباط فقهی مدرن، بسیاری از روحانیون برای پدیدههای جدید به عرف متشرعانه (عرف منطبق با شریعت) رجوع میکنند. پاسخ مرادی نیز احتمالاً بر مبنای همین عرف رایج و مقبول ارائه شده است.
واکنشهای جامعه و نگاه نسل جوان
این اظهارات در فضای مجازی با واکنشهای دوگانه روبرو شد. طرفداران: بسیاری از کاربران، به ویژه با گرایش سنتیتر، از این پاسخ استقبال کردند و آن را تثبیت کننده قواعد روشن و جلوگیری از سوءتفاهم دانستند. آنها معتقدند این کار از سردرگمی در اولین قرار جلوگیری میکند. منتقدان: برخی دیگر، به ویژه میان نسل جوان و فمینیستها، این دیدگاه را «سنتی» و «تکلیفآور برای مرد و تحقیرآمیز برای زن» دانستند. آنها استدلال میکنند که در دنیای امروز که زنان استقلال مالی دارند، بهتر است هزینهها مساوی تقسیم شود یا بر اساس پیشنهاددهنده تعیین گردد تا رابطه از ابتدا بر پایه برابری و مشارکت شکل گیرد. این شکاف نسلی در واکنشها کاملاً مشهود است.
نقش برنامههای عمومی مانند «شب یلدا» در طرح مسائل اجتماعی
طرح چنین سؤالی در یک برنامه پرمخاطب عمومی مانند ویژهبرنامه شب یلدا شبکه سه، حائز اهمیت است. این نشان میدهد رسانه ملی، به دغدغههای روز و سؤالات عرفی جوانان توجه دارد و فضایی برای دریافت پاسخ از چهرههای مذهبی فراهم میکند. از یک سو، این کار میتواند به شفافسازی و ارائه الگو کمک کند. از سوی دیگر، ممکن است به سادهسازی یک مسئله پیچیده بینجامد. روابط انسانی و معاشرت، دارای ابعاد عاطفی، فرهنگی و شخصیتی فراوانی است که نمیتوان برای همه یک نسخه واحد (مانند «پسر پرداخت کند») پیچید. وظیفه رسانه، ایجاد فضایی برای تبادل آرای مختلف درباره چنین موضوعاتی است.
جمعبندی و ارائه یک دیدگاه میانه
به نظر میرسد در این موضوع، انعطاف و در نظر گرفتن شرایط طرفین کلیدی است. دیدگاه سنتی (پرداخت توسط پسر) میتواند برای برخی زوجها که به آن عادت دارند، کارکرد داشته باشد. دیدگاه مدرن (تقسیم مساوی یا پرداخت جداگانه) نیز برای بسیاری از زوجهای امروزی که برابری را ارزش میدانند، قابل احترام است. شاید بهترین راهکار، گفتوگوی صریح و به دور از حساسیت قبل از قرار باشد. طرفین میتوانند با ادب و احترام، ترجیح خود را بیان کنند (مثلاً: «اجازه بده من مهمانیت کنم» یا «چطوره نصفه نصفه حساب کنیم؟»). اصل اساسی، رعایت احترام متقابل، جلوگیری از ایجاد سوءتفاهم و احساس راحتی هر دو طرف است. پاسخ مرادی یک راهنمای کلی بر مبنای عرف رایج ارائه داد، اما در عمل، خرد جمعی، ادب و توافق دو طرف است که میتواند بهترین تصمیم را برای هر فرد رقم بزند.