آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
زمستان امسال قرار است یکی از سختترین آزمونهای خود را برای مردم نیمه غربی ایران به نمایش بگذارد. صحنهای که در آن، برف و کولاک نیست که قهرمان ماجرا باشد، بلکه سکوت مرگبار و نفوذ ناگهانی سرمایی است که استخوانها را میلرزاند. هواشناسی کشور با صدور هشدار جدی، از نفوذ جبهه هوای سرد شمالی در اواسط هفته آینده خبر داده است. این میهمان ناخوانده زمستانی، نه با بارشهای سنگین، که با چنگالهای تیز یخبندان و کاهش دما به محدودههای خطرناک، وارد خواهد شد. تصور کنید دماسنج در ساعات شب و صبح زود، عددی پایینتر از منفی ده درجه سانتیگراد را نشان دهد. این فقط یک عدد سرد نیست، بلکه شرایطی است که زندگی روزمره، سلامت افراد بهویژه گروههای آسیبپذیر، سیستمهای گرمایشی، شبکههای آب و حتی زیرساختهای شهری را تحت فشار شدید قرار میدهد. این موج سرمای شدید، به طور گسترده استانهای نیمه غربی کشور را دربرخواهد گرفت. از مناطق شمال غربی گرفته تا استانهای غربی و بخشهای وسیعی از مرکز ایران باید منتظر ثبت چنین دمایی باشند.
کارشناسان هواشناسی نقطه اوج این یخبندان بیرحمانه را از سهشنبه شب تا بامداد چهارشنبه پیشبینی کردهاند. در این بازه زمانی، آسمان صاف و بدون ابر، زمین را در معرض تشعشع خروجی بیشتر قرار میدهد و سرمای هوا را به اوج خود میرساند. این پدیده، یک سرمای معمولی زمستانی نیست. کاهش "قابل توجه" دما، تعبیر هواشناسان از این رویداد است. تفاوت این است که این سرما ناگهانی، شدید و دارای تداوم در شبهاست. شبهایی که طولانیتر و سوزناکتر خواهند بود. خطر اصلی برای کشاورزان، باغداران و دامداران این مناطق بسیار بالاست. یخبندان شدید میتواند در عرض چند ساعت، محصولات کشاورزی و باغی را نابود کند و برای دامها نیز تهدیدی جانی ایجاد نماید. لذا این هشدار فقط یک اطلاعیه آب و هوایی نیست، یک اعلان برای آمادهباش همگانی است. از شهروندان عادی برای مراقبت از خود و خانواده، تا مدیران شهری برای حفاظت از زیرساختها و مسئولان استانی برای پشتیبانی از مناطق روستایی و بخش کشاورزی.
منشأ و مکانیسم شکلگیری موج سرمای پیشرو
این موج سرما که از سمت شمال به کشور نفوذ میکند، معمولاً ریشه در شکلگیری پرفشار سیبری یا گسترش زبانههای آن به سمت جنوب دارد. توده هوای بسیار سرد و خشک سیبری، با جریانهای شمالی و شمال شرقی، مستقیماً وارد عرضهای جغرافیایی میانه مانند ایران میشود. ویژگی اصلی این توده هوا، دمای بسیار پایین در لایههای زیرین جو است. با حاکم شدن آسمان صاف و آرام در منطقه، زمین به سرعت حرارت خود را از دست میدهد (تشعشع خروجی طولموج بلند). این فرآیند در شبهای طولانی زمستان تشدید شده و دمای سطح زمین و هوای نزدیک به آن را به شدت کاهش میدهد. عدم وجود پوشش ابری یا وزش باد شدید، به تشدید این یخبندان کمک میکند. ابرها مانند یک پتو عمل میکنند و از اتلاف گرمای زمین جلوگیری مینمایند. وزش باد نیز باعث مخلوط شدن لایههای هوا و جلوگیری از سرد شدن بیش از حد یک لایه میشود. فقدان این دو عامل، شرایط را برای یخبندان شدید مهیا میسازد.
دامنه جغرافیایی و گروههای در معرض خطر
مناطق نیمه غربی کشور به دلیل موقعیت جغرافیایی و توپوگرافی خاص، بیشتر در معرض نفوذ مستقیم تودههای هوای سرد شمالی قرار دارند. استانهایی مانند آذربایجانهای شرقی و غربی، کردستان، زنجان، همدان، کرمانشاه، لرستان، مرکزی و بخشهایی از اصفهان و چهارمحال و بختیاری در کانون این هشدار قرار میگیرند. گروههای در معرض خطر شامل افراد مسن، کودکان، بیماران قلبی و تنفسی، کارگران مشغول در فضای باز و بیخانمانها هستند. این افراد در برابر سرمازدگی و عوارض ناشی از هوای بسیار سرد آسیبپذیرترند. از نظر تأثیر بر فعالیتها، بخش کشاورزی و دامپروری بیشترین آسیب را خواهند دید. باغهای میوه به ویژه درختان هستهدار و دانهدار، محصولات زمستانه و گلخانهها در معرض خطر جدی هستند. همچنین، دامهای موجود در مراتع یا جایگاههای غیرمسقف و نامناسب نیز در معرض تلفات قرار دارند.
پیامدهای احتمالی بر زیرساختهای شهری و روستایی
یخبندان شدید با دمای زیر منفی ده درجه، فشار مضاعفی بر شبکههای تأسیساتی وارد میکند. لولههای آب در معرض یخزدگی و ترکیدگی قرار میگیرند، به ویژه در مناطقی که عایقبندی مناسبی ندارند. این امر میتواند باعث قطعی گسترده آب در مناطق شهری و روستایی شود. سیستمهای گرمایشی نیز تحت فشار قرار میگیرند. مصرف گاز به دلیل نیاز بیشتر برای گرمایش افزایش چشمگیری مییابد که ممکن است باعث افت فشار شبکه گازرسانی شود. همچنین، احتمال خرابی برخی وسایل گرمایشی قدیمی افزایش مییابد. در راهها و معابر، اگر رطوبت موجود باشد، یخبندان شدید باعث ایجاد لایههای یخ لغزنده میشود که تردد جادهای و حتی عابران پیاده را با خطر جدی مواجه میسازد. این مسئله به ویژه در گذرگاههای کوهستانی و جادههای روستایی حیاتی است.
راهکارهای فوری و اقدامات پیشگیرانه
برای شهروندان، ضروری است که از تردد غیرضروری در شب و صبح زود خودداری کنند. پوشش لباس مناسب به صورت لایهای، استفاده از کلاه، دستکش و شال گردن ضروری است. برای منازل، باید از سلامت و امنیت وسایل گرمایشی اطمینان حاصل کرده و از بخاریهای بدون دودکش در فضای بسته استفاده نکرد. برای کشاورزان و باغداران، اقدامات فوری شامل آبیاری شبانه باغات (که با آزادسازی گرمای نهان، از کاهش دمای محیط میکاهد)، استفاده از وسایل گرمایشی باغی مانند هیترهای باغی یا ایجاد دود، و پوشاندن نهالهای جوان و محصولات حساس است. دامداران نیز باید دامها را به جایگاههای سرپوشیده و عایق منتقل کنند. مدیریت شهری و استانی باید تمهیداتی مانند آمادهباش نیروهای خدماترسان (آب، برق، گاز)، توزیع امکانات گرمایشی در میان نیازمندان، بازگشایی گرمخانهها و اعلام هشدار به رانندگان برای احتیاط در جادهها را در دستور کار قرار دهد.
نقش تغییرات اقلیمی و الگوهای آب و هوایی
اگرچه ایران به داشتن زمستانهای سرد در برخی مناطق معروف است، اما تکرار و شدت امواج سرمای شدید میتواند تحت تأثیر الگوهای بزرگمقیاس جوی و تغییرات اقلیمی باشد. نوسانات شاخصهایی مانند نوسان شمالگان (AO) و نوسان اطلس شمالی (NAO) میتوانند مسیرهای انتقال تودههای هوای سرد به عرضهای پایینتر را تسهیل کنند. برخی تحقیقات نشان میدهند که گرمایش جهانی و ذوب یخهای قطب شمال میتواند با تضعیف جتاستریم قطبی، باعث نفوذ بیشتر هوای سرد به عرضهای جغرافیایی میانه شود. این پدیده میتواند توضیحدهنده افزایش وقوع امواج سرمای شدید در برخی مناطق، علیرغم روند کلی گرمایش کره زمین باشد. بنابراین، مواجهه با چنین پدیدههای حدی آب و هوایی، نیازمند داشتن برنامههای بلندمدت سازگاری با تغییرات اقلیمی، تقویت سیستمهای هشدار سریع و سرمایهگذاری بر روی زیرساختهای انعطافپذیر است تا جامعه بتواند در برابر این نوسانات شدید مقاومت کند.