آسیانیوز ايران؛ سرویس اجتماعی:
تصور کنید نفس زمستان از شمالیترین نقطه کره زمین، مستقیم به سمت ایران فرستاده میشود. این یک تصویرسازی اغراقآمیز نیست، بلکه توصیف دقیق آنچه در انتظار کشورمان است، میباشد. بر اساس تازهترین تحلیلهای هواشناسی، یک توده هوای بسیار سرد قطبی در حال حرکت به سمت ایران است. این سامانه که با عنوان فنی "سردچال قطبی" شناخته میشود، از فردا شنبه ششم دیماه، مهمان ناخوانده اما قدرتمندی برای ایرانیان خواهد بود. پیشبینی میشود این مهمان سرد، دستکم تا روز چهارشنبه دهم دی، مهمانی خود را ادامه دهد و خاطرهای کمسابقه از زمستان را ثبت کند. مرکز ثقل این حمله هوای سرد، مناطق غربی و شمالغربی کشور است. استانهایی مانند آذربایجانغربی، آذربایجانشرقی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان و چهارمحالوبختیاری در خط مقدم این رویداد جوی قرار دارند. اما اثرات آن تا دامنههای البرز نیز گسترده خواهد بود. همراه با ورود این سامانه، شهروندان شاهد یک افت دمای ناگهانی و محسوس خواهند بود. کاهش دما میتواند در برخی مناطق به بیش از ۱۰ درجه سانتیگراد نیز برسد و شبهای بسیار سردی را رقم بزند. اما سرمای شدید تنها بخشی از ماجراست.
بخش اصلی و خطرناک این سیستم، بارشهای گسترده و سنگین آن است. این بارشها در ارتفاعات به صورت برف بسیار سنگین و متراکم ظاهر میشود. پیشبینی میگردد که در بسیاری از مناطق کوهستانی غرب و شمالغرب، برفهایی با ارتفاع قابل توجه روی زمین بنشیند. ترکیب برف سنگین با وزش بادهای شدید، پدیده خطرناک "کولاک" را ایجاد میکند. کولاک به معنای کاهش شدید دید و مسدود شدن راهها در مدت زمان کوتاه است. این پدیده میتواند مناطق وسیعی را از دسترس خارج کند و کمکرسانی را با مشکل مواجه سازد. یخبندان شدید معابر پس از بارشها نیز یک تهدید بزرگ برای رانندگان و عابران است. جادههای کوهستانی و حتی معابر شهری در مناطق سردسیر میتوانند به دلیل یخزدگی به سطحی لغزنده و خطرناک تبدیل شوند. قطعیهای مکرر و احتمالی برق نیز از دیگر تبعات این شرایط است. بنابراین، این رویداد جوی تنها یک "هوای سرد و برفی" معمولی نیست، بلکه یک پدیده قابل توجه و نیازمند آمادگی جدی است. اطلاعرسانی به موقع و رعایت توصیههای ایمنی از سوی همه شهروندان، به ویژه ساکنان مناطق درگیر، میتواند از بروز خسارات جانی و مالی جبرانناپذیر جلوگیری کند.
ماهیت "سردچال قطبی" و مسیر حرکت آن به سمت ایران
اصطلاح "سردچال قطبی" در هواشناسی به تودهای عظیم از هوای بسیار سرد و سنگین اشاره دارد که معمولاً در عرضهای جغرافیایی بالا و نزدیک به قطب شکل میگیرد. گاهی اوقات، ناوَردیهای (اختلال) در رودباد قطبی (جریان هوای بسیار قوی در ارتفاع زیاد) سبب میشود بخشی از این هوای سرد مانند زبانهای به سمت عرضهای جغرافیایی پایینتر، مانند خاورمیانه، رانده شود. به نظر میرسد در روزهای آتی، یک ناوَرد عمیق در الگوی جوی نیمکره شمالی، مسیری مستقیم را از روی روسیه و دریای خزر به سمت ایران باز کرده است. این مسیر، امکان انتقال مستقیم و بدون مانع هوای سرد سیبریایی را فراهم میسازد. قدرت این سردچال به عمق مرکز پرفشار مرتبط با آن و میزان هوای سردی که حمل میکند، بستگی دارد که پیشبینیها از قدرت قابل توجه آن حکایت دارند.
نقش کوهستانهای زاگرس در تشدید بارشها
وقتی یک توده هوای سرد و خشک قطبی وارد منطقه میشود، به تنهایی ممکن است فقط باعث سرمایش شدید شود. اما اگر این توده هوای سرد، با رطوبت برخورد کند، آنگاه شرایط برای بارشهای سنگین فراهم میگردد. در این رویداد، سردچال قطبی در مسیر خود از روی منابع رطوبتی مانند دریای مدیترانه و دریای سرخ گذر میکند و تا حدودی رطوبت جذب مینماید. اما عامل اصلی و تعیینکننده، رشتهکوه عظیم زاگرس است. زمانی که این هوای سرد و نیمهمرطوب به دامنههای غربی زاگرس برخورد میکند، مجبور به صعود میشود. با صعود هوا، دمای آن هرچه بیشتر کاهش یافته و به نقطه اشباع و چگالش میرسد. این فرآیند، سبب ریزش بارشهای سنگین و طولانیمدت به صورت برف در ارتفاعات و باران در دامنهها میشود. بنابراین، زاگرس نه تنها منطقه هدف است، بلکه خود به عنوان یک عامل تشدیدکننده، بارشها را چندین برابر میکند.
تحلیل پارامترهای خطر: برف سنگین، کولاک و یخبندان
خطر این رویداد در سه پارامتر اصلی خلاصه میشود: شدت بارش برف، وزش باد و افت دما. پیشبینی بارش برف "سنگین" به معنای نرخ بارش زیاد (سانتیمتر بر ساعت) و تجمع ارتفاع قابل توجه در مدت زمان کوتاه است. این امر به سرعت راهها و معابر را مسدود میکند. وقتی این برف سنگین با وزش بادهای شدید (گاهی بیش از ۷۰ کیلومتر بر ساعت) همراه شود، پدیده "کولاک" رخ میدهد. در کولاک، برف نه به آرامی بلکه به صورت افقی و با شدت زیاد جابجا شده و دید را به نزدیک صفر میرساند. این شرایط برای رانندگی مرگبار و برای عملیات امدادی بسیار دشوار است. پس از توقف بارش، پارامتر سوم یعنی "یخبندان" فعال میشود. دمای هوا به شدت کاهش یافته و حتی در طول روز نیز زیر صفر باقی میماند. این باعث یخ زدن سطح جادهها، پلها و حتی لایه برف روی زمین میشود و تردد را بسیار خطرناک میکند.
پیامدهای زیرساختی و چالشهای مدیریت بحران
ورود چنین سامانه قدرتمندی، آزمونی جدی برای زیرساختهای کشور است. در بخش حملونقل، محورهای اصلی مواصلاتی غرب کشور مانند جادههای مرزی و کوهستانی با خطر بسته شدن موقت یا طولانیمدت روبرو هستند. این امر میتواند تأمین کالا و سوخت را در برخی مناطق با مشکل مواجه کند. در بخش انرژی، بارش برف سنگین بر روی دکلها و خطوط انتقال برق، خطر شکستگی و قطعی گسترده را افزایش میدهد. همزمان، افزایش مصرف گاز برای گرمایش، شبکه سراسری را تحت فشار قرار میدهد. در بخش ارتباطات، احتمال آسیب دیدن دکلهای مخابراتی و قطعی اینترنت و تلفن همراه در مناطق صعبالعبور وجود دارد. مدیریت این بحران نیازمند هماهنگی حداکثری بین نهادهایی مانند هواشناسی، راهداری، هلالاحمر، وزارت نیرو و استانداریها است. پیشآمادگی، استقرار تجهیزات در نقاط حساس و اطلاعرسانی مداوم به مردم، ارکان اصلی کاهش خسارات هستند.
ملاحظات زیست محیطی و کشاورزی
این رویداد در کنار تمامی تهدیداتش، میتواند اثرات مثبتی نیز به همراه داشته باشد. بارشهای سنگین برف در زاگرس، به معنای ذخیرهسازی حجم عظیمی از آب به صورت برف در ارتفاعات است. این "بانک برفی" در بهار و تابستان آینده، به آرامی ذوب شده و سبب پُرآبتر شدن رودخانهها، سدها و منابع آب زیرزمینی میشود. این امر برای کشاورزی مناطق پاییندست و مقابله با خشکسالیهای متمادی بسیار حیاتی است. همچنین، بارشها میتواند سبب بهبود کیفیت هوا و کاهش آلودگی شود. با این حال، برای بخش کشاورزی تهدیداتی نیز وجود دارد. سرمای شدید و یخبندان میتواند به باغات و محصولات زمستانه در برخی مناطق آسیب بزند. همچنین، وزن زیاد برف روی سقف سولههای دامداریها و مرغداریها خطر فروریزی دارد. بنابراین، کشاورزان و دامداران نیز باید برای محافظت از داراییهای خود تمهیدات لازم را بیندیشند.