آسیانیوز ایران؛ سرویس افغانستان:
در قلب کابل، پایتخت افغانستان، شعلههای آتش چیزی را میسوزاند که برای بسیاری از زنان این سرزمین، تنها دارایی و راه نجات از فقر بود. موی انسان. دادگاه عالی طالبان به تازگی خبری را منتشر کرده که نمایانگر رویکرد سختگیرانه و بدون اغماض این گروه نسبت به مسائل اجتماعی و اقتصادی تحت حکومت آنان است. خبری که در آن، ۶۵ کیلوگرم موی انسان طعمه حریق شده است. بر اساس این گزارش، این مقدار مو در منطقه «چهارآسیاب» کابل توسط نیروهای امنیتی طالبان کشف شده است. دادگاه بدوی این شهرستان حکم داده که این موها باید سوزانده شوند. علت این حکم شدید، «غیرقانونی» بودن جمعآوری و نگهداری موی انسان اعلام شده است. مقامات طالبان تأکید کردهاند که با هر مورد مشابهی در آینده نیز با قاطعیت برخورد خواهند کرد. این اقدام در حالی صورت میگیرد که طالبان پیش از این نیز فروش موی زنان و دختران را در افغانستان ممنوع اعلام کرده بودند. این ممنوعیت، درهای یک راه درآمدزایی سنتی و مهم را به روی بسیاری از زنان و دختران خانوادههای نیازمند بست.
برای سالها، بسیاری از زنان و دختران افغان، به ویژه در مناطق فقیرنشین، به دلیل تنگدستی و فقدان فرصتهای شغلی، موهای بلند و با ارزش خود را کوتاه کرده و میفروختند. این کار برای آنان نه یک انتخاب که یک ضرورت برای تأمین حداقل معاش بود. موی طبیعی زنان افغان به دلیل ضخامت، استحکام و کیفیت بالا، در بازار جهانی زیبایی از ارزش ویژهای برخوردار است. این موها معمولاً برای ساخت اکستنشنهای مو و کلاهگیسهای لوکس طبیعی استفاده میشوند و خریداران بینالمللی دارند. اکنون، این منبع درآمد کوچک اما حیاتی نیز از بین رفته است. سوزاندن ۶۵ کیلوگرم مو نه تنها یک اقدام نمادین، بلکه پیامی روشن برای زنانی است که شاید در سختترین شرایط اقتصادی، به فروش موی خود به عنوان آخرین چاره میاندیشیدند. این اقدام، باری دیگر محدودیتهای طاقتفرسای تحمیلشده بر زنان افغانستان را در عرصه اقتصادی و اجتماعی به تصویر میکشد.
تحلیل حکم دادگاه در چارچوب تفسیر طالبان از شریعت
طالبان با استناد به تفسیر خاص خود از قوانین اسلامی (شریعت)، فروش و خرید موی انسان را حرام و غیرمجاز میدانند. استدلال آنان احتمالاً بر اساس احادیث و فقه سنتی است که خرید و فروش اعضای بدن انسان یا موی آن را جایز نمیشمارد، چرا که این کار را نوعی "تبذیر" (اسراف) در خلقت خداوند و یا معاملهای ناشایست میدانند. با این حال، این تفسیر در میان همه علمای اسلامی یکسان نیست و برخی دیگر، با قید و شرط، خرید و فروش موی بریده شده را در صورت عدم تزکیه و رعایت حریم خصوصی، مجاز میشمرند. اقدام طالبان در سوزاندن موی کشفشده، نه تنها تأکید بر جنبه حرام بودن معامله، بلکه نشاندهنده نگاه مجازاتمحور و انهدامگرایانه آنان نسبت به هر آنچه "منکر" میپندارند، است. این رویکرد قضایی، بخشی از پروژه بزرگتر طالبان برای "پاکسازی" جامعه از هرگونه پدیدهای است که با قرائت بنیادگرایانه آنان از اسلام سازگار نباشد. در این نگاه، حتی یک کالای اقتصادی که میتواند منبع درآمد برای فقرا باشد، اگر در چهارچوب شرعی تعریف شده آنان نگنجد، باید نابود شود.
تأثیرات اقتصادی و معیشتی بر زنان و خانوادههای فقیر
فروش مو برای دههها یک راه درآمدزایی غیررسمی اما مهم برای بسیاری از زنان و دختران در افغانستان، به ویژه در مناطق شهری و حاشیهنشین بوده است. این کار نیاز به مهارت خاص یا سرمایه اولیه نداشت و تنها دارایی شخصی فرد (موی بلند) ماده اولیه آن بود. با ممنوعیت این کار، دهها هزار زن که ممکن است سرپرست خانوار باشند یا در خانوادههای کمدرآمد زندگی کنند، یکی از معدود راههای کسب درآمد مستقل خود را از دست دادهاند. این موضوع فشار اقتصادی بر خانوادههای فقیر را مضاعف کرده و آنان را در برابر گرسنگی و محرومیت شدید آسیبپذیرتر میسازد. در شرایطی که کمکهای بینالمللی کاهش یافته، اقتصاد افغانستان در حال فروپاشی است و اشتغال زنان در اکثر بخشها ممنوع است، بستن چنین دریچههای درآمدی کوچک، میتواند به معنای محکوم کردن بسیاری به فقر مطلق باشد. این اقدام، نابرابری اقتصادی جنسیتی را به شدت تعمیق میبخشد.
صنعت جهانی مو و جایگاه موی افغانستان در آن
صنعت جهانی مو و کلاهگیس طبیعی، بازاری چند میلیارد دلاری است که مواد اولیه آن از سراسر جهان تأمین میشود. موی طبیعی زنان افغانستان به دلیل ویژگیهای منحصر به فردش از دیرباز در این بازار جایگاه ویژهای داشته و قیمت نسبتاً بالایی دارد. این موها معمولاً توسط دلالان داخلی جمعآوری و سپس به کشورهایی مانند هند، چین و از آنجا به اروپا و آمریکا صادر میشوند. در مقصد، فرآوری شده و به محصولات نهایی لوازم آرایشی تبدیل میشوند. این زنجیره ارزش، اگرچه غیرشفاف، برای جمعآورندگان اولیه در افغانستان نیز سود مالی داشته است. ممنوعیت طالبان عملاً این زنجیره تأمین را برای موی افغانستان مختل کرده است. اگرچه ممکن است این قاچاق به صورت زیرزمینی ادامه یابد، اما ریسک آن بسیار بالا رفته و هزینههای معاملاتی را افزایش میدهد. این موضوع نه تنها فروشندگان خرد، بلکه کل شبکه اقتصادی مرتبط با آن را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
اقدام نمادین سوزاندن و پیامهای سیاسی-اجتماعی آن
سوزاندن ۶۵ کیلوگرم مو، فراتر از یک اقدام قضایی ساده، یک نمایش قدرت و یک اقدام نمادین قوی است. این عمل سه پیام اصلی دارد: اول، نمایش عزم راسخ طالبان در اجرای بیچون و چرای احکام خود، حتی در مورد مسائل به ظاهر کوچک. دوم، ارعاب و هشدار به کسانی که ممکن است به دنبال نقض این ممنوعیت باشند. و سوم، اعلام اینکه بدن و ظاهر زنان، حتی بریدهترین موهای آنان، نیز عرصهای برای اعمال کنترل و قدرت است. این اقدام در راستای سایر سیاستهای محدودکننده طالبان علیه زنان، از ممنوعیت تحصیل و کار گرفته تا الزام به پوشش خاص، قرار میگیرد. همه اینها در کنار هم، پروژهای برای حذف فیزیکی و اجتماعی زنان از عرصه عمومی و وابسته نگاه داشتن کامل آنان به ساختار مردسالار حکومتی است. سوزاندن، به عنوان یک روش انهدامی، هیچ راه بازگشتی باقی نمیگذارد. این نشان میدهد که طالبان به دنبال مصادره یا حتی نابودی کامل این دارایی زنان هستند، نه نظارت یا تنظیم آن.
واکنشهای احتمالی و آینده این ممنوعیت
واکنش جامعه داخلی به این ممنوعیت احتمالاً ترکیبی از سکوت اجباری، مقاومت پنهان و تحمل رنج بیشتر خواهد بود. زنان نیازمند ممکن است به راههای خطرناکتر و مخفیتر برای فروش مو روی آورند که آنان را در معرض سوءاستفاده و خشونت بیشتر قرار میدهد. در سطح بینالمللی، این اقدام نیز به پرونده بلند نقض حقوق بشر توسط طالبان، به ویژه حقوق اقتصادی و اجتماعی زنان، افزوده میشود. این میتواند بهانه دیگری برای ادامه تحریمها و عدم رسمیتشناسی دولت طالبان باشد. آینده این ممنوعیت به تحولات کلی در حکومت طالبان و فشارهای داخلی و خارجی وابسته است. در کوتاهمدت، بعید است تغییری ایجاد شود. اما در بلندمدت، فشار فقر فزاینده ممکن است باعث ایجاد بازار سیاه گستردهتر شود یا حتی برخی مقامات محلی طالبان را به اغماض نسبی سوق دهد، همانطور که در برخی دیگر از ممنوعیتها شاهد بودهایم. با این حال، هسته سخت حکومت طالبان به احتمال زیاد بر سر چنین مواضعی کوتاه نخواهد آمد.