آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
زمستان امسال نیز همچون سالهای گذشته، با فاجعهای تلخ و قابل پیشگیری همراه شد. فاجعهای که این بار در قلب مشهد، خانوادهای را برای همیشه داغدار کرد. ساعاتی از ظهر جمعه، پنجم دیماه، در یکی از محلههای شهر مشهد، سکونی مرگبار بر خانهای مسکونی حاکم شد. سکوتی که با پیام هشدار به مرکز فوریتها شکسته شد و آتشنشانان را به صحنه کشاند. بر اساس گزارش سخنگوی عملیات سازمان آتشنشانی مشهد، ساعت ۱۱:۵۳ دقیقه صبح امروز، تماسی با مرکز فرماندهی ۱۲۵ برقرار شد که از نشت گاز در یک منزل مسکونی خبر میداد. بلافاصله، آتشنشانان ایستگاههای ۱۰ و ۳ به سمت محل حادثه در بلوار حر عاملی ۳۹ حرکت کردند. اما زمانی که آتشنشانان وارد منزل شدند، صحنهای هولناک انتظارشان را میکشید. نشت گاز منوکسیدکربن، جان سه تن از ساکنان این خانه را گرفته بود. قربانیان حادثه، یک زن و مرد سالخورده در حدود ۷۰ سالگی و یک زن ۴۰ ساله بودند.
پس از بررسیهای اولیه، علت اصلی این حادثه دلخراش، «نصب ناایمن وسیله گرمایشی» اعلام شد. این اشتباه فنی، باعث انتشار گاز بیبو و مرگبار منوکسیدکربن در فضای خانه و خفگی ساکنان آن شده بود. منوکسیدکربن، قاتل خاموش و بیرحم فصل سرماست. گازی که نه رنگ دارد، نه بو و نه مزه. وقتی وارد فضای بسته میشود، به راحتی و بدون کوچکترین هشدار حسی، با جایگزین شدن در خون، باعث مسمومیت و مرگ میشود. این حادثه تنها یک نمونه از صدها مورد مشابهی است که هر سال در فصل سرما در نقاط مختلف کشور رخ میدهد. حادثهای که به رغم هشدارهای مکرر مسئولان و رسانهها، باز هم تکرار میشود و جان شهروندان را میگیرد. داغ از دست دادن سه عضو یک خانواده در آستانه سال جدید، بار دیگر زنگ خطر را برای همه شهروندان به صدا درآورد. ضرورت توجه به نکات ایمنی در نصب و استفاده از وسایل گرمایشی گازسوز، موضوعی است که کوچکترین غفلت در آن میتواند به فاجعهای جبرانناپذیر منجر شود.
بررسی علل فنی وقوع حادثه؛ نصب ناایمن وسیله گرمایشی
اصلیترین دلیل این فاجعه، «نصب ناایمن» دستگاه گرمایشی ذکر شده است. نصب ناایمن میتواند شامل موارد متعددی باشد: عدم استفاده از دودکش استاندارد یا نصب غلط آن، مسدود بودن مسیر دودکش، نداشتن کلاهک H روی دودکش در پشت بام، نصب دستگاه در فضای نامناسب و بدون تهویه کافی، یا اتصالات نادرست لولههای گاز. در بسیاری از موارد، افراد از دودکشهای آکاردئونی یا چندپاره استفاده میکنند که به راحتی دچار نشتی یا انسداد میشوند. همچنین، نصب دودکش با شیب منفی (به سمت داخل خانه) باعث بازگشت محصولات احتراق به داخل فضای مسکونی میشود. این موارد به ظاهر ساده، اما مرگبار هستند. این حادثه نشان میدهد که احتمالاً سیستم گرمایشی خانه فاقد هرگونه حسگر هشداردهنده نشت گاز منوکسیدکربن نیز بوده است. وجود این حسگرهای ارزانقیمت میتوانست با هشدار به موقع، از مرگ ساکنان جلوگیری کند. فقدان فرهنگ استفاده از این وسایل ایمنی، یک ضعف بزرگ است.
ویژگیهای گاز منوکسیدکربن و علت مرگبار بودن آن
منوکسیدکربن (CO) محصول احتراق ناقص مواد سوختی مانند گاز، نفت، بنزین و زغالسنگ است. این گاز به دلیل بیبو، بیرنگ و بیمزه بودن، به «قاتل خاموش» معروف است. فرد قربانی تا آخرین لحظات متوجه حضور این گاز خطرناک در محیط نمیشود. وقتی این گاز استنشاق میشود، به سرعت با هموگلوبین خون ترکیب شده و تشکیل کربوکسیهموگلوبین میدهد. این ترکیب، ظرفیت خون برای حمل اکسیژن را به شدت کاهش میدهد. در نتیجه، بافتهای حیاتی بدن از جمله مغز و قلب دچار کمبود اکسیژن شده و فرد ابتدا دچار علائمی مانند سردرد، سرگیجه، ضعف و تهوع میشود و در نهایت به کما رفته و فوت میکند. خطرناکتر آنکه این گاز از سد جفت نیز عبور میکند و میتواند باعث مسمومیت جنین در زنان باردار شود. سرعت عمل در این مسمومیت بسیار بالاست و گاهی تنها چند دقیقه زمان برای نجات فرد کافی است، به ویژه اگر غلظت گاز در محیط بسیار بالا باشد، همانطور که احتمالاً در این حادثه رخ داده است.
نقش آموزش همگانی و پیشگیری در کاهش چنین حوادثی
تکرار سالانه این حوادث در فصل سرما نشان میدهد که آموزشهای ایمنی یا کافی نبودهاند، یا به درستی به مخاطب نرسیدهاند. آموزش باید مکرر، ساده، مستقیم و از طریق کانالهای مختلف (صداوسیما، شبکههای اجتماعی، مدارس، مساجد و ...) انجام شود. مهمترین نکات آموزشی عبارتند از: لزوم نصب دودکش استاندارد با شیب مثبت به سمت بیرون، ضرورت سالیانه سرویس وسایل گرمایشی توسط تکنسین مجرب، استفاده از حسگر هشداردهنده منوکسیدکربن، عدم استفاده از وسایل پخت و پز (مانند اجاق گاز) برای گرمایش، و اطمینان از وجود تهویه مناسب در فضای بسته. آموزش باید ویژه گروههای آسیبپذیر مانند سالمندان، افراد تنها و کمدرآمد باشد که ممکن است از وسایل فرسوده یا غیراستاندارد استفاده کنند. همچنین، همسایهها باید نسبت به نشانههای خطر (مانند بوی گاز، عدم پاسخگویی ساکنان) حساس باشند و سریعاً با شماره ۱۲۵ تماس بگیرند.
مسئولیت نهادهای نظارتی و الزامات قانونی
سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهرداریها، اصلیترین نهاد متولی آموزش و گاه نظارت بر ایمنی ساختمانها هستند. با این حال، قدرت اجرایی و نظارتی آنان محدود است. اغلب تنها پس از وقوع حادثه به محل اعزام میشوند. وزارت راه و شهرسازی و نظام مهندسی ساختمان نیز میتوانند با گنجاندن الزامات سختگیرانهتر برای نصب وسایل گرمایشی در مقررات ملی ساختمان و نظارت بر اجرای آن، از ریشه این حوادث بکاهند. مثلاً میتوان نصب حسگر CO را در ساختمانهای مسکونی اجباری کرد. شرکت ملی گاز نیز به عنوان تأمینکننده سوخت، مسئولیت سنگینی در آموزش مشترکان و نظارت بر سلامت انشعابات داخلی دارد. اجرای طرحهای تشویقی برای نصب وسایل استاندارد و مجهز به قطعکننده خودکار گاز، میتواند مؤثر باشد. در نهایت، فقدان یک قانون جامع و ضمانت اجرایی قوی برای مجازات کسانی که ضوابط ایمنی را رعایت نمیکنند (چه مالک و چه نصاب)، احساس بیمسئولیتی را افزایش داده است.
پیامدهای اجتماعی و روانی حادثه و لزوم حمایت از بازماندگان
مرگ ناگهانی سه عضو یک خانواده، ضربهای سنگین به بازماندگان وارد میکند. این حادثه نه تنها یک تراژدی خانوادگی، که یک آسیب اجتماعی است. بازماندگان ممکن است دچار احساس گناه، افسردگی شدید و اختلال استرس پس از سانحه شوند. حمایت روانی و اجتماعی از این بازماندگان توسط نهادهایی مانند بهزیستی، هلال احمر و سازمانهای مردمنهاد ضروری است. همچنین، اگر خانواده از نظر اقتصادی در تنگنا باشند، نیازمند کمکهای مالی فوری هستند. از سوی دیگر، انتشار خبر چنین حوادثی، اگرچه تلخ است، اما میتواند اثر هشداردهنده برای جامعه داشته باشد و افراد بیشتری را ترغیب به رعایت نکات ایمنی کند. رسانهها باید ضمن پوشش خبری حساس و محترمانه، بر جنبه آموزشی و پیشگیرانه ماجرا تأکید کنند تا از تکرار آن جلوگیری شود. جامعه باید از این فاجعه بیاموزد و فرهنگ ایمنی را نهادینه کند، در غیر این صورت، زمستان سال آینده نیز شاهد تکرار این قصههای غمانگیز خواهیم بود.