آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
از امروز، پنج خودروی خاص با رنگ سبز و نشان E+۹۵، چهره خیابانهای شمال تهران را تغییر دادهاند. این خودروها، نه تاکسی هستند و نه وانت بار؛ آنها ایستگاههای سوخت سیاری هستند که بنزین سوپر وارداتی را مستقیماً به مصرفکنندگان میفروشند. این حرکت، بخشی از طرح جدید شرکت پالایش و پخش فرآوردههای نفتی برای عرضه مستقیم و کنترلشده بنزین با اکتان بالا است. طرحی که شاید نخستین گام جدی برای ایجاد یک کانال توزیع موازی و شفاف در کنار جایگاههای سنتی باشد. قیمت، قلب تپنده این خبر است. قیمت پایه این بنزین در بورس انرژی، لیتری ۶۵ هزار و ۸۰۰ تومان تعیین شده بود، اما با افزودن هزینههای جانبی، رقم نهایی به ۸۳ هزار و ۷۰۰ تومان برای هر لیتر رسیده است. این یعنی هزینه حمل، حقالعمل و مالیات ارزش افزوده، سهم قابل توجهی از قیمت نهایی را تشکیل میدهد. جالب اینجاست که تنها چند روز پیش، قیمت عرضه این بنزین لیتری ۸۰ هزار تومان بود. استقبال مردم باعث شد تا قیمت به شکل ناگهانی و از امروز، ۳۷۰۰ تومان دیگر افزایش یابد. این افزایش، نشان از تقاضای بالا و احتمالاً کمبود نسبی عرضه در این مرحله آزمایشی دارد.اما کیفیت سوخت عرضهشده، نگرانی همیشگی رانندگان است. مسئولان تأکید کردهاند که کنترلهای کمی و کیفی دقیق، با نظارت شرکتهای مورد تأیید سازمان ملی استاندارد، بر فرآیند عرضه حاکم است. این یعنی سوخت، استانداردهای لازم را دارد.
این خودروهای سیار، در پنج نقطه شاخص شمال تهران مستقر شدهاند: از فرمانیه و میدان الف تا شهرک غرب، لواسان و سعادت آباد. انتخاب این مناطق احتمالاً بر اساس تراکم جمعیت و دسترسی آسان صورت گرفته است. سوال اصلی این است: آیا این طرح، آزمایشی موقت است یا الگویی برای توسعه در کل شهر؟ مسئولان وعده دادهاند در صورت افزایش توزیعکنندگان، اطلاعرسانی خواهند کرد. این نشان میدهد امکان گسترش آن وجود دارد. در نهایت، این حرکت میتواند آغاز تحولی در سیستم توزیع سوخت باشد؛ تحولی که شاید به شفافیت بیشتر، رقابت در کیفیت و حتی تنوع بخشی به کانالهای عرضه بینجامد. نتیجه را باید در عملکرد همین پنج خودروی سبزرنگ جستجو کرد.
خودروهای سوخترسان سیار آماده عرضه بنزین سوپر وارداتی در تهران
- ردیف ۱:شماره پلاک خودرو: ۶۹۱ ع ۵۵-۵۵محل استقرار: فرمانیه، نبش خیابان فربین
- ردیف ۲:شماره پلاک خودرو: ۶۶۸ ع ۵۵-۵۵محل استقرار: ضلع شمالی میدان الف
- ردیف ۳:شماره پلاک خودرو: ۸۸۴ ع ۵۵-۵۵ محل استقرار: شهرک غرب، بلوار ایوانک
- ردیف ۴:شماره پلاک خودرو: ۷۱۶ ع ۵۵-۵۵ محل استقرار: میدان امام خمینی لواسان / بوکان
- ردیف ۵:شماره پلاک خودرو: ۷۱۷ ع ۵۵-۵۵ محل استقرار: سعادت آباد، میدان فرهنگ (دو راهی مرجان)
تحلیل اقتصادی و مکانیسم قیمتگذاری
قیمت نهایی بنزین سوپر در این طرح، نمونهای بارز از شکاف بین قیمت پایه بورسی و قیمت مصرفکننده است. قیمت پایه در بورس انرژی ۶۵,۸۰۰ تومان است، اما با افزودن هزینههای میانی مانند حمل و نقل از بنادر، حقالعمل عملیاتی جایگاه (سیار) و مالیات ارزش افزوده ۱۳ درصد، رقم به ۸۳,۷۰۰ تومان رسیده است. این افزایش حدود ۲۷ درصدی نسبت به قیمت پایه، ساختار هزینهای پنهان در زنجیره توزیع سوخت را آشکار میکند. نکته قابل تأمل، افزایش ناگهانی ۳۷۰۰ تومانی قیمت نسبت به روزهای اول است که نشاندهنده تأثیرپذیری سریع از فشار تقاضا و احتمالاً محاسبه نادرست اولیه هزینههای تمامشده است. این مکانیسم، الگویی آزمایشی برای قیمتگذاری مبتنی بر بازار در بخشی از سوخت است. موفقیت یا شکست آن میتواند بر سیاستهای آتی قیمتگذاری حاملهای انرژی تأثیر بگذارد و بحثهای قدیمی درباره هدفمندی یارانهها را دوباره داغ کند.
اهداف استراتژیک و مدیریت عرضه
اجرای این طرح با خودروهای سیار، چند هدف استراتژیک را دنبال میکند:
- نخست، آزمایش بازار و سنجش تقاضای واقعی برای بنزین سوپر با قیمت آزاد است.
- دوم، کاهش فشار بر شبکه جایگاههای سنتی و ارائه یک گزینه جایگزین برای قشر خاصی از مصرفکنندگان.
- هدف سوم، ایجاد یک کانال توزیع شفاف و قابل ردیابی است.
با محدود بودن نقطههای عرضه و مشخص بودن خودروها، کنترل کیفیت و کمیت بسیار سادهتر از شبکه گسترده جایگاهها خواهد بود. این امر میتواند از قاچاق و اختلاط غیراستاندارد سوخت جلوگیری کند. در بلندمدت، این طرح میتواند پایهای برای تفکیک بازار سوخت باشد؛ به این معنا که مصرفکنندگان بر اساس نیاز و توان مالی، بین بنزین یارانهای معمولی و بنزین سوپر آزاد دست به انتخاب بزنند. این اولین گام به سوی یک سیستم چندنرخی هدفمندتر است.
مسائل فنی و کنترل کیفیت
کنترل کیفیت بنزین سوپر عرضهشده، مهمترین چالش فنی این طرح است. ادعای نظارت شرکتهای مورد تأیید سازمان ملی استاندارد، گامی مثبت است، اما پایش مستمر و انتشار عمومی نتایج آزمونهای کیفیت (مانند عدد اکتان و میزان مواد افزودنی) برای جلب اعتماد عمومی ضروری است. خودروهای سوخترسان سیار نیز باید از تجهیزات فنی مناسب برخوردار باشند تا از آلودگی سوخت، تبخیر و خطا در میزانسنجی جلوگیری کنند. رنگآمیزی یکسان و نشانه E+۹۵، اقدام خوبی برای شناسایی و ایجاد اعتماد بصری است. نکته فنی دیگر، امکان ردیابی و تضمین اصالت منشأ سوخت است. آیا میتوان از طریق شماره پلاک خودروهای سیار، تاریخ و محل تخلیه محموله را ردیابی کرد؟ ایجاد یک سیستم شفاف ردیابی از پالایشگاه یا بندر تا مصرفکننده نهایی، اعتبار طرح را افزایش میدهد.
تأثیرات اجتماعی و رفتار مصرفکننده
استقرار جایگاههای سیار در مناطق شمال تهران (به عنوان مناطق با میانگین درآمدی بالاتر)، نشاندهنده هدفگیری قشر خاصی از مصرفکنندگان است. این میتواند هم انتقاداتی درباره عدالت توزیعی به همراه داشته باشد و هم تأییدی بر این فرضیه باشد که تقاضای اصلی برای سوخت آزاد در این مناطق متمرکز است. واکنش مصرفکنندگان به قیمت ۸۳,۷۰۰ تومانی، معیار خوبی برای سنجش کشش قیمتی تقاضا برای بنزین با کیفیت بالاتر خواهد بود. اگر تقاضا با وجود این قیمت بالا ادامه یابد، نشان میدهد که بخشی از بازار به وضوح خواهان سوخت بهتر و آماده پرداخت هزینه آن است. این طرح همچنین ذهنیت جامعه درباره یارانه انرژی را میآزماید. مواجهه مستقیم با قیمت واقعیتر یک فرآورده نفتی، میتواند درک عمومی از ارزش واقعی سوخت را افزایش دهد و گفتمان مصرف بهینه را تقویت کند.
چشمانداز آینده و امکان توسعه طرح
آینده این طرح به سه عامل بستگی دارد: پاسخ بازار (میزان استقبال)، کارایی عملیاتی (نبود مشکل فنی و امنیتی) و سیاست کلان دولت.
در صورت موفقیت، پیشبینی میشود تعداد نقاط عرضه و حتی جغرافیای آن به مناطق دیگر تهران و کلانشهرها گسترش یابد. احتمال توسعه به سمت ثابتشدن این نقاط یا ایجاد جایگاههای اختصاصی سوپر نیز وجود دارد. حتی میتوان تصور کرد که در آینده، شرکتهای رقیب نیز وارد عرصه عرضه سوخت با کیفیت و قیمت آزاد شوند که به رقابت و افزایش کیفیت خدمات منجر شود. چالش اصلی، مدیریت تعارض با شبکه سنتی توزیع است. جایگاهداران فعلی ممکن است نسبت به این رقابت مستقیم واکنش نشان دهند. بنابراین، طراحی مدلی که همزمان به توسعه بازار جدید و حفظ تعادل در شبکه موجود کمک کند، نیازمند برنامهریزی دقیق است.