آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
دولت گام نهایی برای تحول در سیستم توزیع سوخت کشور را برداشته است. پس از ماهها بحث و بررسی، انتقال سهمیه بنزین از کارت سوخت به کارت بانکی به طور رسمی در دستور کار قرار گرفته و آییننامه اجرایی آن ابلاغ شده است. محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، آییننامه اجرایی جزء ۲ بند «ت» تبصره ۳ قانون بودجه ۱۴۰۴ را به وزارتخانههای نفت، اقتصاد و ارتباطات، سازمان برنامه و بودجه و مرکز مدیریت راهبردی امنیت فضای تولید و تبادل اطلاعات ریاست جمهوری (افتا) ابلاغ کرده است. این آییننامه که بر اساس پیشنهاد وزارت اقتصاد (خزانهداری کل کشور) تهیه شده بود، در جلسه ۱۶ آذر هیأت وزیران به تصویب رسید و حالا برای اجرا به دستگاههای مربوطه ابلاغ شده است. این اقدام، تحولی بزرگ در نظام توزیع سوخت کشور محسوب میشود. بر اساس قانون بودجه سال جاری، وزارت نفت از طریق شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی مکلف است ظرف ۴ ماه از لازمالاجرا شدن قانون، با همکاری بانک مرکزی، امکان انتقال سهمیه سوخت از کارت سوخت به کارت بانکی صاحبان خودرو را فراهم کند.
در مرحله اول این طرح، سهمیه بنزین از کارت سوخت به کارت بانکی منتقل خواهد شد. برای اجرای ایمن و دقیق این طرح، دوره آزمایشی ۳ ماههای با همکاری وزارت اقتصاد و وزارت ارتباطات در نظر گرفته شده است. یکی از نکات مهم این طرح، تأکید بر امنیت سایبری است. اجرای طرح سوئیچ سهمیه سوخت از کارت سوخت به کارت بانکی باید قبل از اجرا به تأیید مرکز مدیریت راهبردی امنیت فضای تولید و تبادل اطلاعات ریاست جمهوری (افتا) برسد تا از هرگونه آسیبپذیری احتمالی جلوگیری شود. وزارت اقتصاد نیز مکلف شده امکان ثبت کارت بانکی مورد نظر مالک خودرو را از طریق پنجره ملی خدمات دولت برای استفاده از سهمیه سوخت فراهم کند. این کار باعث سهولت در ثبتنام و کاهش مراجعات حضوری خواهد شد. این تغییر سیستم میتواند تأثیرات گستردهای بر مدیریت مصرف سوخت، کاهش قاچاق و سوءاستفاده از سهمیهها، و همچنین افزایش شفافیت در فروش سوخت داشته باشد. با این حال، موفقیت آن به اجرای دقیق و رفع چالشهای فنی و امنیتی بستگی دارد.
تحلیل اهداف و مزایای انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی
انتقال سهمیه بنزین از کارت سوخت به کارت بانکی چند هدف عمده را دنبال میکند:
- اولاً، این طرح میتواند به کاهش قاچاق و سوءاستفاده از سهمیههای سوخت کمک کند. در سیستم فعلی، کارتهای سوخت گاهی به صورت غیرقانونی خرید و فروش میشوند یا از آنها برای سوخترسانی به خودروهای فاقد سهمیه استفاده میشود.
- ثانیاً، این تغییر سیستم میتواند شفافیت در فروش سوخت را افزایش دهد. با انتقال به کارت بانکی، کلیه تراکنشها به صورت الکترونیکی ثبت و رهگیری میشوند که امکان نظارت دقیقتر بر مصرف و فروش سوخت را فراهم میکند.
- ثالثاً، این طرح میتواند به مدیریت هدفمندتر یارانه سوخت کمک کند. دولت با دسترسی به دادههای دقیقتر مصرف، میتواند سیاستهای بهتری برای تخصیص یارانه طراحی کند. همچنین، امکان هدفمندی بهتر یارانه برای گروههای خاص فراهم میشود.
- رابعاً، کاهش هزینههای چاپ و توزیع کارت سوخت فیزیکی و نیز کاهش مراجعات حضوری مردم برای دریافت یا تعویض کارت از دیگر مزایای این سیستم است. این موضوع به ویژه در شرایط تحریم که تهیه کارت هوشمند با چالش همراه است، اهمیت دارد.
محور دوم: بررسی چالشهای فنی و اجرایی طرح
اجرای این طرح با چالشهای فنی و اجرایی متعددی روبروست:
- اولین چالش، یکپارچهسازی سیستمهای بانکی با سیستم توزیع سوخت است. بانکها و شرکت ملی پالایش و پخش باید سیستمهای خود را به گونهای هماهنگ کنند که انتقال سهمیه و کسر آن از حساب به درستی انجام شود.
- چالش دوم، مسئله امنیت سایبری است. همانطور که در آییننامه تأکید شده، اجرای طرح باید به تأیید مرکز افتا برسد. سیستم جدید در معرض حملات سایبری، کلاهبرداری الکترونیکی و اختلال در سرویس خواهد بود که نیازمند ضمانتهای امنیتی قوی است.
- چالش سوم، پوشش اینترنت و خدمات بانکی در سراسر کشور است. در مناطق دورافتاده یا روستاهایی که دسترسی به اینترنت یا خدمات بانکی محدود است، اجرای این طرح با مشکل مواجه خواهد شد. همچنین، سالمندان یا افرادی که با فناوریهای بانکی آشنا نیستند، ممکن است در استفاده از سیستم جدید دچار مشکل شوند.
- چالش چهارم، مدیریت خودروهای با چند مالک یا خودروهای سازمانی است. در صورتی که کارت بانکی متعلق به چند خودرو باشد، سهمیه به صورت مساوی از همه خودروها کاسته میشود که ممکن است برای برخی کاربرها عادلانه نباشد و نیازمند مکانیزمهای دقیقتری است.
تأثیر طرح بر مصرفکنندگان و جایگاهداران سوخت
برای مصرفکنندگان، این طرح هم مزایا و هم چالشهایی دارد. از مزایا میتوان به حذف کارت فیزیکی و کاهش احتمال گم شدن یا سوختن آن، امکان مدیریت بهتر سهمیه از طریق اپلیکیشنهای بانکی، و کاهش نیاز به مراجعه حضوری برای دریافت کارت جدید اشاره کرد. اما چالشهایی نیز وجود دارد: نیاز به آشنایی با سیستمهای بانکی الکترونیکی، وابستگی به اینترنت و دستگاههای کارتخوان، و نگرانی از مسائل امنیتی در تراکنشهای بانکی. همچنین، افرادی که حساب بانکی ندارند یا دسترسی محدودی به خدمات بانکی دارند، با مشکل مواجه خواهند شد. برای جایگاهداران سوخت نیز تغییرات قابل توجهی ایجاد میشود. از یک سو، سیستم الکترونیکی میتواند پرداختها را سریعتر و دقیقتر کند و از مشکلات پرداخت نقدی بکاهد. از سوی دیگر، جایگاهداران باید سیستمهای خود را به روز کنند و کارمندان را آموزش دهند. صورت وضعیت جایگاهها نیز به صورت الکترونیکی تسویه میشود که شفافیت را افزایش میدهد. در صورت وجود مغایرت، شرکت ملی پخش باید کسری میان صورت وضعیت الکترونیک با میزان فروش جایگاه را به نرخ خرید سوخت از پالایشگاه با جایگاهدار تسویه کند که میتواند به نفع جایگاهداران باشد.
نقش دستگاههای مختلف در اجرای طرح و هماهنگی بینسازمانی
اجرای موفق این طرح نیازمند هماهنگی دقیق بین چندین دستگاه است. وزارت نفت به عنوان مجری اصلی، وزارت اقتصاد به عنوان مسئول بخش بانکی، وزارت ارتباطات برای پشتیبانی فنی و ارتباطی، سازمان برنامه و بودجه برای تأمین منابع، و مرکز افتا برای امنیت سایبری باید به طور هماهنگ عمل کنند. وزارت اقتصاد مکلف است امکان ثبت کارت بانکی مورد نظر مالک خودرو را از طریق پنجره ملی خدمات دولت فراهم کند. این کار نیازمند یکپارچهسازی سامانههای مختلف دولتی است. پنجره ملی خدمات دولت باید با سامانههای وزارت نفت و بانکها ارتباط برقرار کند. بانک مرکزی نیز نقش کلیدی در هماهنگی بین بانکهای تجاری دارد. تمام بانکها باید سیستمهای خود را به گونهای تنظیم کنند که امکان کسر سهمیه سوخت از حسابهای مشتریان فراهم شود و این اطلاعات به صورت لحظهای به سامانه وزارت نفت منتقل شود. مرکز افتا نیز باید استانداردهای امنیتی دقیقی تعریف کند و بر رعایت آن توسط همه طرفها نظارت داشته باشد. بدون تضمین امنیت سایبری، اجرای طرح میتواند به فاجعهای امنیتی تبدیل شود.
چشمانداز آینده و امکان گسترش به سایر فرآوردهها
اگر اجرای آزمایشی انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی موفقیتآمیز باشد، میتوان انتظار داشت که این سیستم به سایر فرآوردههای سوختی مانند گازوئیل و نفت کوره نیز گسترش یابد. این موضوع میتواند شفافیت کامل در توزیع سوخت را ایجاد کند. در بلندمدت، این سیستم میتواند مبنایی برای هدفمندی دقیقتر یارانه سوخت قرار گیرد. دولت میتواند بر اساس دادههای دقیق مصرف، یارانه را به صورت تفکیکی به گروههای مختلف جامعه تخصیص دهد. برای مثال، به خودروهای ضروری یا مناطق محروم یارانه بیشتری اختصاص دهد. همچنین، این سیستم میتواند با سایر سیستمهای حمل و نقل مانند عوارض الکترونیکی، بیمه و معاینه فنی یکپارچه شود. این یکپارچگی میتواند مدیریت حمل و نقل کشور را متحول کند و دادههای ارزشمندی برای برنامهریزیهای کلان فراهم آورد. اما موفقیت این چشمانداز به اجرای دقیق مرحله اول وابسته است. اگر در مرحله آزمایشی مشکلات فنی، امنیتی یا اجرایی جدی وجود داشته باشد، ممکن است کل طرح با شکست مواجه شود یا مدتها به تأخیر بیفتد. بنابراین، اجرای محتاطانه و مرحلهبهمرحله با نظارت دقیق ضروری است. در نهایت، انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی اگر به درستی اجرا شود، میتواند تحولی اساسی در نظام توزیع سوخت ایران ایجاد کند. اما این تحول نیازمند برنامهریزی دقیق، هماهنگی بینسازمانی قوی، تضمین امنیت سایبری و آموزش گسترده به شهروندان است. تجربه نشان داده که تغییر سیستمهای کلان در ایران همواره با چالشهایی همراه بوده و موفقیت این طرح نیز به مدیریت صحیح این چالشها بستگی دارد.