آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
در جهانی که اینترنت شریان اصلی ارتباط، کسبوکار و زندگی روزمره است، هر اختلالی میتواند همچون زلزلهای خاموش، زیرساختهای حیاتی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد. امروز، اینترنت ایران نیز چنین لرزهای را تجربه کرد. دادههای منتشر شده از سوی سامانههای نظارتی بینالمللی، حکایت از افت ناگهانی و قابل توجه ترافیک اینترنت در کشور دارد. این کاهش، تنها یک نوسان ساده نیست، بلکه نشانهای از اختلالی گسترده در شبکه ارتباطی ملی محسوب میشود. بر اساس گزارش رادار کلودفلر — یکی از معتبرترین پلتفرمهای پایش اینترنت جهان — حجم ترافیک ایران در ساعات اوج امروز، حدود ۲۵ درصد نسبت به حالت عادی افت کرده است. این رقم، بیانگر تاثیر قابل ملاحظهای بر دسترسی میلیونها کاربر است. این اختلال تنها به یک منطقه محدود نشده و به نظر میرسد گسترهای ملی دارد. کاربران در سراسر کشور از کندی غیرعادی سرعت، قطعیهای مکرر و عدم دسترسی به سرویسهای آنلاین خبر میدهند. پیامدهای چنین اختلالی میتواند گسترده باشد: از اختلال در خدمات بانکی و خریدهای اینترنتی گرفته تا مختل شدن کلاسهای مجازی، دورکاری و حتی خدمات اورژانسی که به ارتباط آنلاین وابسته هستند. فضای کسبوکار دیجیتال نیز بیشک تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.
هنوز دلیل رسمی و دقیقی از سوی مقامات مسئول برای این افت ناگهانی اعلام نشده است. در چنین شرایطی، گمانهزنیها میتواند دامنه نگرانیها را گستردهتر کند. شفافیت و اطلاعرسانی به موقع، کلید مدیریت این بحران ارتباطی است. این رویداد، بار دیگر اهمیت زیرساختهای ارتباطی مستقل، مقاوم و با قابلیت اطمینان بالا را به ما یادآوری میکند. در عصری که دادهها همانند نفت، مادهای استراتژیک محسوب میشوند، امنیت و پایداری شبکههای ملی یک امر حیاتی است. اکنون سؤال اینجاست: این اختلال تا چه زمانی ادامه خواهد داشت؟ اقدامات فنی برای بازگرداندن وضعیت به حالت عادی چیست؟ و چه تضمینی برای عدم تکرار چنین مشکلاتی در آینده وجود دارد؟ پاسخ به این پرسشها، دغدغه اصلی جامعه کاربران اینترنت کشور است.
تحلیل دادههای پایش بینالمللی و دقت آنها
سامانههایی مانند رادار کلودفلر با رصد ترافیک شبکههای تحویل محتوا و سرویسهای جهانی، تصویری کلی از وضعیت دسترسی اینترنت در کشورها ارائه میدهند. افت ۲۵ درصدی ترافیک از دید چنین سامانههایی، معمولاً نشاندهنده اختلالی ساختاری — و نه صرفاً موضعی — در زیرساختهای اصلی اتصال کشور است. این دادهها اگرچه دقیقاً میزان قطعی داخلی یا کیفیت سرویسهای محلی را نشان نمیدهند، اما شاخصی معتبر از کاهش کلی «اتصال به جهان خارج» محسوب میشوند. زمانی که ترافیک خروجی یک کشور به شکل ناگهانی افت میکند، میتوان به بروز مشکل در مسیرهای اصلی ارتباطی بینالمللی، سیستمهای روتینگ ملی یا حتی اعمال محدودیتهای گسترده مشکوک شد. مقایسه این داده با گزارشهای داخلی از سامانههای نظارتی داخل کشور میتواند تصویر کاملتری ارائه دهد. اگر گزارش داخلی نیز همخوانی داشته باشد، نشان از عمق و گستردگی مشکل دارد. در غیر این صورت، ممکن است اختلال متمرکز بر برخی مسیرهای خاص بینالمللی باشد.
بررسی دلایل احتمالی فنی ایجاد چنین اختلالی
کاهش ناگهانی ۲۵ درصدی ترافیک میتواند ناشی از چند علت فنی اصلی باشد:
- اول، مشکل در زیرساختهای حیاتی مانند فیبرهای نوری بینالمللی، نقاط تبادل ترافیک اصلی یا مراکز داده کلیدی که ترافیک کشور را مدیریت میکنند. حوادثی مانند قطعی فیبر نوری — چه بر اثر حادثه طبیعی یا فعالیتهای عمراتی — از دلایل متداول است.
- دوم، اختلال در سیستمهای نامگذاری دامنه یا سرویسهای توزیع کلیدی در داخل کشور. اگر سرویسهای دیاناس اصلی با مشکل مواجه شوند، دسترسی به طیف وسیعی از سایتهای داخلی و خارجی مختل خواهد شد، هرچند که اتصال فیزیکی برقرار باشد.
- سوم، ممکن است این کاهش ناشی از اعمال فیلترینگ گستردهتر یا تغییرات در زیرساخت فیلترینگ کشور باشد که به طور ناخواسته بر ترایک عمومی تأثیر گذاشته است. بهروزرسانی سامانههای نظارتی یا خطا در پیکربندی آنها گاه باعث ایجاد اختلالات موقتی گسترده میشود.
تحلیل تأثیرات اقتصادی و اجتماعی اختلال گسترده اینترنت
یک اختلال ملی در اینترنت، تنها یک مشکل فنی نیست؛ یک شوک اقتصادی و اجتماعی محسوب میشود. کسبوکارهای آنلاین، بازارهای مالی، سیستمهای پرداخت الکترونیک و پلتفرمهای تجارت الکترونیک بلافاصله تحت تأثیر قرار میگیرند. معاملات متوقف میشوند، خدمات مشتریان مختل میشود و اعتماد مصرفکننده آسیب میبیند. از نظر اجتماعی، اختلال در پیامرسانها و شبکههای اجتماعی میتواند بر ارتباطات شخصی، انتشار اطلاعات و حتی هماهنگیهای روزمره تأثیر بگذارد. در شرایطی که بخش قابل توجهی از آموزش، دورکاری و حتی خدمات درمانی نیز به اینترنت وابسته است، این اختلال هزینههای ملموس و ناملموس زیادی بر جامعه تحمیل میکند. این رویداد همچنین بر اعتبار دیجیتال کشور در فضای بینالمللی تأثیر منفی میگذارد. ثبات دسترسی به اینترنت، امروزه یکی از شاخصهای محیط کسبوکار و قابلیت زندگی در کشورها محسوب میشود. تکرار چنین اختلالاتی میتواند برای سرمایهگذاران و شرکای بینالمللی علامت خطر باشد.
بررسی پاسخگویی و شفافیت نهادهای مسئول
در زمان بروز چنین اختلالات گستردهای، انتظار عمومی بر شفافیت و اطلاعرسانی سریع و دقیق از سوی نهادهای متولی است. توضیح علت مشکل، حوزه جغرافیایی تحت تأثیر، برآورد زمان رفع اختلال و راهکارهای جایگزین موقت، حداقل اطلاعاتی است که باید در اسرع وقت به اطلاع مردم و کسبوکارها برسد. سکوت یا تأخیر در اطلاعرسانی، فضایی مناسب برای شایعات و گمانهزنیهای بیاساس ایجاد میکند که خود میتواند موجب تشدید نگرانیها و تصمیمگیریهای نامناسب توسط کاربران و فعالان اقتصادی شود. داشتن پروتکل ارتباطی مشخص برای بحرانهای سایبری و ارتباطی، از وظایف ضروری هر نهاد مسئول است. پاسخگویی مؤثر همچنین شامل ارائه گزارش پس از رفع مشکل است. تحلیل ریشهیابی علت، اقدامات انجام شده برای جلوگیری از تکرار و جبران خسارتهای وارد شده به بخشهای حیاتی، از جمله انتظارات منطقی از مدیریت این بحران است.
درسهایی برای تابآوری و آینده زیرساخت ارتباطی کشور
این رویداد، لزوم بازنگری در سطح تابآوری زیرساخت اینترنت ملی را پررنگ میکند. داشتن مسیرهای ارتباطی بینالمللی متنوع و مستقل، مراکز داده توزیعشده و محلیسازی بخشی از سرویسهای حیاتی میتواند اثرپذیری از چنین اختلالاتی را کاهش دهد. سرمایهگذاری بر روی شبکههای نسل جدید با قابلیت اطمینان بالا و ایجاد مکانیزمهای سوئیچینگ خودکار در صورت بروز مشکل در یک مسیر، از جمله راهکارهای فنی است. علاوه بر آن، تقویت اینترنت ملی و توسعه سرویسهای داخلی که وابستگی کمتری به اتصالات برونمرزی دارند، میتواند در زمان بحرانهای ارتباطی، حداقل خدمات ضروری را فعال نگه دارد. در نهایت، این اتفاق اهمیت وجود یک نهاد هماهنگکننده قدرتمند و پاسخگو برای مدیریت زیرساخت ارتباطی کشور را یادآوری میکند. نهادی که بتواند علاوه بر توسعه، در زمان بحران نیز به سرعت و با شفافیت عمل کند و اعتماد عمومی را حفظ نماید.