آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
ادعایی تکاندهنده از سوی یک مقام بلندپایه دولت سوریه، روابط تهران و دمشق را وارد مرحله جدید و پیچیدهای کرده است. وزیر دارایی سوریه با زبانی تند و بیسابقه، ایران را به مشارکت در ویرانی این کشور متهم کرده و خواهان دریافت غرامتهای کلان شده است. محمد یسر برنیه، در اظهاراتی که میتواند بازتاب تنشهای پنهان یا تغییر در معادلات باشد، گفت بدهی سوریه به ایران و روسیه "وحشتناک" است. اما نکته جالب، ادعای آمادهسازی "ادعاهای متقابل" علیه این دو کشور است. او با صراحت اعلام کرد که اگر ایران مبالغی را به عنوان بدهی سوریه مطالبه کند، دولت دمشق به دلیل "سهم ایران در ویرانی کشور"، چندین برابر آن مبلغ را طلب خواهد کرد. این اتهام، مستقیم و بیپرده مطرح شده است. برنیه با اشاره به شنیدن مکرر اتهام "کموفایی" سوریها از سوی برخی مسئولان ایرانی، با ذکر یک ضربالمثل سوری گفت: «آنکه خجالت میکشد مُرد». این بیان، حاکی از عزم جدی برای پیگیری این مسیر چالشبرانگیز است.
وی جزئیات بیشتری ارائه داد و گفت غرامتهای مورد ادعا، به دلیل "کشتار، ویرانی شهرها و تاسیسات سوریه و کمک به رژیم بشار اسد" از ایران گرفته خواهد شد. این ادعا میتواند اشاره به هزینههای جنگ داخلی سوریه داشته باشد. وزیر دارایی سوریه با اعتراف به پیچیده و سخت بودن این پرونده، تأکید کرد که محاسبات اولیه انجام شده و میزان غرامت، "دهها برابر" مطالبات ایران تعیین شده است. او قاطعانه گفت: «یک لیره سوریه را از دست نخواهیم داد.» این اظهارات در حالی مطرح میشود که برنیه از دستاوردهای مثبت اقتصادی داخلی سخن گفت؛ از جمله دستیابی به مازاد بودجه و بازپرداخت وامهای معوقه به بانک مرکزی. این زمینهسازی میتواند نشاندهنده اعتماد به نفس یا تلاش برای نمایش قدرت چانهزنی باشد. این موضع تهاجمی ناگهانی، پرسشهای بزرگ و بیپاسخ فراوانی را درباره آینده روابط استراتژیک دو کشور، و همچنین درباره نقش و انتظارات روسیه ایجاد کرده است. آیا این آغاز یک فصل جدید تلخ در روابط تهران و دمشق است؟
زمینهها و اهداف احتمالی این ادعای شوکبرانگیز
این موضع میتواند نشانهای از تغییر در تراز قدرت و وابستگی در رابطه تهران و دمشق باشد. پس از ثبات نسبی در سوریه، دولت اسد ممکن احساس کند نیاز کمتری به حمایت بیقید و شرط دارد و میتواند برای بازپسگیری اختیارات یا امتیازات، چانهزنی کند. هدف دیگر میتواند تلاش برای کاهش یا حذف بدهیهای سنگین سوریه به ایران باشد. با مطرح کردن ادعای غرامت چندین برابری، دولت سوریه در واقع سعی دارد دارایی بدهی خود را به یک بدهی متقابل تبدیل کند و در مذاکرات آینده، موضع قدرتمندی داشته باشد. این اقدام همچنین ممکن است بازی برای جلب نظر افکار عمومی داخلی و منطقای باشد. با نشان دادن چهرهای قوی و "غیروابسته"، دولت اسد سعی در بازسازی وجهه خود دارد و میخواهد بگوید در برابر همه طرفها، حتی متحدانش، ایستادگی میکند.
ماهیت "بدهیهای وحشتناک" و ادعای "سهم در ویرانی"
بدهی سوریه به ایران عمدتاً ناشی از کمکهای مالی، اعتبارات نفتی، تسلیحات و حمایتهای لجستیکی در طول جنگ داخلی است. این کمکها اغلب در قالب وام یا اعتبار ثبت شده و حجم آن میلیاردها دلار برآورد میشود. ادعای "سهم در ویرانی" از نظر حقوق بینالملل بسیار پیچیده است. دولت سوریه احتمالاً استدلال میکند که حضور نیروهای حامی (از جمله ایران) اگرچه برای حفظ حکومت بود، اما خود عاملی در تداوم جنگ و افزایش خسارتها شد. این استدلالی بحثبرانگیز و قابل مناقشه است. محاسبه "غرامت چندین برابری" فاقد شفافیت و اساس حقوقی روشن است. این بیشتر شبیه یک تاکتیک چانهزنی فشار حداکثری است تا یک ادعای حقوقی مستند. معیار سنجش ویرانی و نسبت دادن آن به یک طرف خاص، عملاً غیرممکن به نظر میرسد.
واکنش احتمالی ایران و سناریوهای پیشرو
واکنش رسمی ایران به احتمال قوی، تکذیب شدید اتهامات و تأکید بر روابط برادرانه و هزینههای گزاف خود برای کمک به حفظ حاکمیت سوریه خواهد بود. ایران میتواند این ادعا را "ناسپاسی" و تحت تأثیر بازی قدرتهای ثالث تفسیر کند. سناریوی محتمل، ادامه تنش لفظی و سپس ورود به مذاکرات پنهان برای حل و فصل موضوع بدهیها و تعیین خطقرمزهای جدید در روابط است. هیچ یک از طرفین به جدایی کامل و خصومت آشکار علاقهای ندارند. سناریوی دیگر، استفاده روسیه به عنوان واسطه برای کاهش تنش است. روسیه که خود نیز توسط وزیر سوری مورد خطاب قرار گرفته، میتواند برای حفظ ثبات ائتلاف خود، میانجیگری کند. این اظهارات ممکن است سیگنالی به مسکو نیز باشد.
تأثیر این اظهارات بر روابط سهگانه ایران، سوریه و روسیه
این موضعگیری میتواند اعتماد در مثلث تهران-دمشق-مسکو را خدشهدار کند. نشان میدهد منافع ملی هر کشور در نهایت اولویت دارد و اتحاد دوران جنگ ممکن است در دوران پساجنگ دچار بازتعریف شود. برای روسیه، این اظهارات هم هشدار و هم فرصت است. هشدار از این جهت که متحدانش ممکن است درصدد کاهش وابستگی باشند، و فرصت از این جهت که میتواند نقش واسطه قدرتمندتری بین ایران و سوریه ایفا کند. در کل، این صحبتها نشان میدهد که در دوران بازسازی سوریه پسااسد، رقابت برای نفوذ اقتصادی و گرفتن سهم از غنایم بازسازی، میتواند حتی میان متحدان سابق را نیز به رقبایی تبدیل کند که بر سر هزینههای گذشته چانه میزنند.
پیامدهای اقتصادی و امنیتی برای منطقه
اگر این تنشها عمیقتر شود، میتواند محاسبات امنیتی ایران در غرب آسیا را تحت تأثیر قرار دهد. سوریه پایگاه مهمی برای نفوذ منطقهای ایران محسوب میشود و تیرگی روابط، هزینههای امنیتی ایران را افزایش میدهد. از نظر اقتصادی، درخواست غرامت چند ده برابری (هرچند غیرواقعبینانه) فضای سرمایهگذاری و مشارکت ایران در بازسازی سوریه را با ابهام مواجه میکند. شرکتهای ایرانی ممکن است در ورود به پروژههای سوریه احتیاط کنند. برای خود سوریه نیز این رویکرد ریسکهای بزرگی دارد. میتواند منجر به کاهش یا توقف کمکهای حیاتی ایران شود و روند بازسازی را که شدیداً به کمک خارجی نیاز دارد، با مشکل مواجه سازد. این یک بازی خطرناک با آتش برای دمشق است.