آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در حاشیه اجلاس پر اهمیت مجمع جهانی اقتصاد در داووس، موضوع برنامه هستهای ایران بار دیگر در کانون گفتوگوهای مقامات بینالمللی قرار گرفته است. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، روز چهارشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی «ایکس» از دیدار خود با «بدر عبدالعاطی»، وزیر امور خارجه مصر، خبر داد. گروسی در این دیدار که در حاشیه اجلاس داووس ۲۰۲۶ صورت گرفت، درباره تحولات منطقهای و فعالیتهای آژانس، از جمله پرونده هستهای ایران، با مقام مصری گفتوگو کرد. نکته قابل توجه در بیانات گروسی، قدردانی صریح او از مصر به دلیل «مشارکت و نقش سازندهای» است که این کشور در حمایت از گفتوگوهای مرتبط با برنامه هستهای ایران ایفا میکند. این موضوع نشان میدهد مصر به عنوان یک قدرت مهم عربی و منطقهای، در تلاشهای دیپلماتیک حول این پرونده نقش فعالی دارد.
این دیدار، دومین ملاقات گروسی در طی دو روز با یک وزیر خارجه اروپایی در مورد ایران بود. او روز سهشنبه نیز با «هانکه اسمیت»، وزیر امور خارجه هلند، دیدار و درباره همین موضوع گفتوگو کرده بود. تکرار و تعدد این گفتوگوها در بالاترین سطح در یک مجمع اقتصادی مهم جهانی، نشان میدهد که علیرغم تمرکز بر مسائل اقتصادی، پرونده هستهای ایران همچنان به عنوان یک مسئله امنیتی و سیاسی کلیدی در دستورکار رهبران و دیپلماتها باقی مانده است. دیدار گروسی با وزیر خارجه مصر همچنین بر اهمیت نقش کشورهای عربی منطقه در فرآیندهای مرتبط با ایران تأکید دارد. مصر به عنوان کشوری با نفوذ در جهان عرب و دارای روابط تاریخی پیچیده با ایران، میتواند در ایجاد کانالهای ارتباطی یا ارائه ابتکارات دیپلماتیک مؤثر باشد. این رایزنیها در شرایطی انجام میشود که آژانس بینالمللی انرژی اتمی به طور مستمر بر لزوز دسترسی بیشتر به تاسیسات ایران و شفافیت کامل در مورد فعالیتهای هستهای آن تأکید دارد و ایران نیز بر حق مسلم خود برای توسعه برنامه هستهای صلحآمیز پافشاری میکند.
داووس به عنوان پلتفرم دیپلماسی امنیتی: چرا مسئله هستهای ایران در یک اجلاس اقتصادی مطرح شد؟
اجلاس مجمع جهانی اقتصاد در داووس، هرچند ذاتاً یک گردهمایی اقتصادی است، اما مدتهاست به محفلی برای دیپلماسی چندجانبه غیررسمی تبدیل شده است. حضور سران دولتی، وزرای خارجه و مدیران سازمانهای بینالمللی در یک مکان و زمان مشخص، فرصتی استثنایی برای گفتوگوهای دوجانبه حساس فراهم میآورد. مطرح شدن موضوع هستهای ایران در این فضا نشان میدهد که:
- اولاً، این پرونده آنقدر مهم است که حتی در حاشیه یک رویداد اقتصادی بزرگ نیز نادیده گرفته نمیشود.
- ثانیاً، ممکن است طرفها در پی یافتن راهحلها یا ابتکارات جدید در محیطی با فضای کمتر رسمی و رسانهای باشند.
- ثالثاً، این موضوع به طور مستقیم بر امنیت سرمایهگذاری و ثبات اقتصادی منطقه اثر میگذارد، پس ارتباط غیرمستقیم با مباحث داووس دارد.
نقش مصر: بازیگری منطقهای با منافع پیچیده
قدردانی گروسی از نقش «سازنده» مصر، جای تأمل دارد. مصر به دلایل مختلف میتواند یک میانجی یا تسهیلگر بالقوه در پرونده هستهای ایران باشد: موقعیت جغرافیایی و تاریخی: مصر به عنوان یک قدرت مهم عربی و غیرخلیجفارسی، میتواند کانالی متفاوت از عربستان سعودی یا امارات باشد. روابط دوگانه: قاهره روابطی همزمان هم با غرب (به ویژه آمریکا) و هم با ایران (اگرچه با فراز و نشیب) دارد. نگرانی امنیتی مشترک: هر دو کشور مصر و ایران نگران بیثباتی منطقه هستند، اگرچه دیدگاههای متفاوتی دارند. نقش مصر احتمالاً میتواند شامل انتقال پیام، فراهم آوردن بستر برای گفتوگوهای غیرمستقیم یا ارائه پیشنهادهای مصالحهجویانه باشد که هم مورد قبول ایران و هم غرب باشد.
تداوم فشار دیپلماتیک: پیام دیدار با وزیر خارجه هلند
دیدار گروسی با وزیر خارجه هلند در روز قبل، نشان از یک کارزار هماهنگ دیپلماتیک برای حفظ پرونده هستهای ایران در صدر اولویتهای جامعه بینالمللی دارد. هلند به عنوان یک کشور اروپایی فعال در سیاست خارجی و میزبان دیوان بینالمللی دادگستری، نماد رویکرد اتحادیه اروپا به این مسئله است. اروپا معمولاً موضعی مابین موضع تند آمریکا و رویکرد عملگرایانهتر روسیه و چین دارد. این گفتوگوها احتمالاً بر لزوم بازگشت ایران به پایبندی کامل بر توافق برجام (JCPOA)، همکاری بیشتر با آژانس و کاهش تنشها متمرکز بوده است. این حرکات پی در پی، فشار روانی و سیاسی بر ایران را برای افزایش شفافیت نشان میدهد.
وضعیت فعلی پرونده در آژانس: زمینه این گفتوگوها
این رایزنیها در بستر خاصی از روابط آژانس و ایران صورت میگیرد: عدم دسترسی به برخی مکانها: آژانس هنوز از دسترسی به چند مکان مورد ادعای خود محروم است و درباره وجود مواد هستهای در گذشته در این مکانها پرسش دارد. افزایش ذخایر اورانیوم غنیشده: ایران به غنیسازی در سطوح مختلف (از جمله ۶۰٪) ادامه داده و ذخایر خود را فراتر از محدودیتهای برجام افزایش داده است. کاهش همکاری: همکاری فنی ایران با آژانس در برخی زمینهها نسبت به گذشته کاهش یافته است. بنابراین، گفتوگوهای گروسی احتمالاً در جهت جلوگیری از وخامت بیشتر وضعیت، یافتن راهحلهای فنی برای پرسشهای باقیمانده و جلوگیری از ارجاع پرونده به شورای حکام یا شورای امنیت است.
چشمانداز آینده: آیا این گفتوگوها میتواند به پیشرفتی منجر شود؟
در کوتاهمدت، بعید است این دیدارهای دوجانبه به پیشرفت چشمگیر فوری در پرونده هستهای ایران منجر شود. زیرا مواضع طرفین (ایران و غرب به رهبری آمریکا) همچنان فاصله زیادی دارد. ایران خواستار رفع تحریمها به صورت قابلتوجه و تضمینهای معتبر است، در حالی که غرب بر توقف فعالیتهای غنیسازی پیشرفته و پاسخ به پرسشهای آژانس به عنوان پیششرط تأکید دارد. با این حال، این گفتوگوها میتواند در میانمدت مفید باشد:
-
جلوگیری از تشدید بحران
ارتباط، حتی بدون توافق، از سوءتفاهم و تشدید غیرعمدی وضعیت جلوگیری میکند.
-
آمادهسازی زمینه
ایجاد درک مشترک از خطوط قرمز هر طرف، میتواند بستر را برای مذاکرات جدیتر در آینده (مثلاً پس از انتخابات ریاستجمهوری آمریکا در ۲۰۲۸) فراهم کند.
-
تقویت نقش آژانس
گروسی با این اقدامات، نقش آژانس را به عنوان بازیگر اصلی فنی و بیطرف در این بحران تقویت و از حاشیهنشینی آن جلوگیری میکند.