آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
بیش از یک سال از سرنگونی بشار اسد و به قدرت رسیدن دولت جدید در سوریه میگذرد. اکنون، رهبر جدید این کشور برای اولین بار به مسکو سفر کرده تا فصل تازهای از روابط با کرملین را رقم بزند. اما در سایه این سفر دیپلماتیک، یک موضوع حلنشده مانند شبحی سنگین بر فضای مذاکرات سایه افکنده است: بشار اسد، رئیسجمهور سابق سوریه که به روسیه پناهنده شده است. دمیتری پسکوف، سخنگوی کاخ کرملین، در آستانه این سفر مهم، موضعی را اتخاذ کرده که تحلیلگران را به تفکر واداشته است. او به وضوح اعلام کرد که روسیه قصد ندارد درباره موضوع تحویل بشار اسد اظهارنظر کند. این سکوت معنادار، در شرایطی صورت میگیرد که احمد الشرع، معروف به محمد جولانی، به عنوان رئیسجمهور قانونی سوریه توسط جامعه بینالمللی به رسمیت شناخته شده و اکنون به عنوان میهمان رسمی وارد مسکو شده است.
برای دولت جدید سوریه، بازگرداندن بشار اسد به احتمال زیاد یک اولویت سیاسی و نمادین بزرگ محسوب میشود. این اقدام نه تنها نشانهای از حاکمیت کامل دولت جدید خواهد بود، بلکه عدالتخواهی برای قربانیان سالها جنگ داخلی را ممکن میکند. اما برای روسیه، این مسئله به مراتب پیچیدهتر است. بشار اسد زمانی متحد استراتژیک مسکو بود و روسیه سالها از او در صحنه بینالمللی حمایت کرد. پناه دادن به او، تعهدی اخلاقی و سیاسی برای کرملین ایجاد کرده است. از سوی دیگر، روسیه باید روابط خود را با دولت جدید سوریه که اکنون بر این کشور حکومت میکند، تنظیم نماید. منافع اقتصادی، نظامی و سیاسی مسکو در سوریه، مستلزم همکاری با حکومت فعلی در دمشق است. این تناقض ظاهری، کرملین را در موقعیت دشواری قرار داده است. سکوت فعلی شاید بهترین راهکار برای به دست آوردن زمان و یافتن راهحلی باشد که هم تعهدات گذشته را زیر پا نگذارد و هم روابط آینده را تیره نسازد.
حقوق بینالملل در مورد پناهندگی سیاسی و درخواست استرداد
پناهندگی بشار اسد به روسیه، یک مسئله پیچیده حقوقی ایجاد کرده است. بر اساس کنوانسیون مربوط به وضع پناهندگان، کشوری که به فردی پناهندگی میدهد، معمولاً او را به کشور مبدأ مسترد نمیکند، مگر در موارد خاصی مانند ارتکاب جنایات جنگی. دولت جدید سوریه احتمالاً بر اساس جرایم علیه بشریت یا جنایات جنگی، درخواست استرداد اسد را مطرح خواهد کرد. این موضوع میتواند روسیه را در تنگنای حقوق بینالملل قرار دهد، زیرا مسکو نیز خود را متعهد به مبارزه با بیکیفری میداند. با این حال، تصمیم نهایی بیشتر سیاسی خواهد بود تا حقوقی. روسیه ممکن است با استناد به جنبههای حقوقی پناهندگی، از تحویل اسد خودداری کند، یا در ازای امتیازات سیاسی و اقتصادی بزرگ، راهحل میانی بیابد.
منافع متعارض روسیه در قبال دولت قدیم و جدید سوریه
از یک سو، روسیه سرمایه گذاری سیاسی، نظامی و اقتصادی قابل توجهی در دوران حکومت بشار اسد انجام داد. حمایت چندین ساله از رژیم سابق، بخشی از هویت سیاست خارجی روسیه در خاورمیانه شده است. تحویل اسد میتواند به معنای انکار این گذشته و زیر سؤال بردن قابلیت اعتماد روسیه به عنوان متحد باشد. از سوی دیگر، واقعیت جدید جغرافیای سیاسی نشان میدهد که قدرت فعلاً در دست دولت جدید سوریه است. برای حفظ پایگاه نظامی در طرطوس، قراردادهای اقتصادی و نفوذ در دمشق، روسیه ناچار به تعامل مثبت با الشرع است. این تعارض منافع، کرملین را مجبور به انجام محاسبات دقیق کرده است. تصمیم نهایی باید به گونهای باشد که هم آسیبهای نمادین ناشی از "خیانت به متحد سابق" را به حداقل برساند، و هم امکان همکاری سودمند با دولت جدید را فراهم کند.
تأثیر این مسئله بر مشروعیت و اقتدار دولت جدید سوریه
برای احمد الشرع و دولت جدید، ناتوانی در بازگرداندن بشار اسد میتواند به چالشی برای مشروعیت داخلی تبدیل شود. اسد نماد رژیم سابق است و محاکمه او میتواند نقطه پایانی نمادین بر جنگ داخلی سوریه باشد. اگر روسیه از تحویل اسد امتناع کند، این پیام را به مخالفان داخلی دولت جدید میفرستد که الشرع نتوانسته حاکمیت کامل خود را اعمال کند. این موضوع میتواند گروههای مخالف را تشویق به مقاومت بیشتر نماید. از طرف دیگر، اگر روسیه در ازای امتیازات عمده، موافقت خود با استرداد را اعلام کند، این پیروزی بزرگی برای دولت جدید خواهد بود و اقتدار الشرع را هم در عرصه داخلی و هم بینالمللی تقویت خواهد کرد.
بازتابهای منطقهای و بینالمللی تصمیم نهایی روسیه
تصمیم نهایی کرملین در مورد سرنوشت بشار اسد، تأثیر گستردهای بر نقش روسیه در خاورمیانه خواهد داشت. کشورهایی مانند ایران که از متحدان سابق اسد بودند، با نگرانی این روند را دنبال میکنند. اگر روسیه اسد را تحویل دهد، این سؤال برای تهران مطرح میشود که آیا مسکو در موقعیت مشابه، متحدان دیگرش را نیز حفظ خواهد کرد؟ برای غرب و کشورهای عربی حامی دولت جدید، تحویل اسد میتواند نشانهای از همسویی بیشتر روسیه با نظم جدید منطقهای تلقی شود و راه را برای همکاریهای گستردهتر بگشاید. این تصمیم همچنین بر جایگاه روسیه به عنوان یک قدرت بینالمللی تأثیر خواهد گذاشت. آیا مسکو به عنوان مدافع متحدان خود شناخته میشود، یا به عنوان بازیگری عملگرا که منافع ملی را بر وفاداریهای گذشته ترجیح میدهد؟
سناریوهای محتمل برای خروج از بنبست
- سناریوی اول: امتناع روسیه از تحویل. در این حالت، روسیه ممکن است با استناد به اصول حقوق پناهندگی یا خطر عدم محاکمه عادلانه، از تحویل اسد خودداری کند. این میتواند منجر به سردی موقت روابط با دولت جدید سوریه شود، اما روسیه ممکن است با امتیازات اقتصادی یا امنیتی دیگر، این شکاف را جبران نماید.
- سناریوی دوم: تحویل اسد در ازای امتیازات کلان. مسکو ممکن است در ازای تضمین حفظ پایگاههای نظامی، قراردادهای اقتصادی بلندمدت، و شاید مصونیت برای برخی از متحدان سابق اسد در روسیه، موافقت کند که وی را تحویل دهد. این یک معامله سیاسی پرمنفعت خواهد بود.
- سناریوی سوم: راهحل میانی. ممکن است راهحل سومی مانند تشکیل یک دادگاه بینالمللی با مشارکت طرفین، یا حبس ابد اسد در روسیه به جای تحویل او مطرح شود. این میتواند صورتبندی نمادین از عدالت را ارائه دهد، در حالی که روسیه از دشواریهای عملی تحویل اسد اجتناب کند. سکوت فعلی کرملین، فضایی برای چانهزنی بر سر هر یک از این سناریوها فراهم میآورد.