آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
ناصر غلامی هوجقان - در قلب تبریز، استخری بزرگ و کهن وجود دارد که قرنهاست انعکاسدهنده تاریخ، فرهنگ و طبیعت این شهر است. "ائلگولی" یا "استخر شاه" تنها یک تفرجگاه نیست؛ بلکه نگینی است که خاطرات نسلهای مختلف تبریزی را در خود جای داده است. امروز، این میراث گرانقدر در آستانه گام نهادن به عرصه جهانی قرار گرفته است. شهرداری تبریز با همکاری نهادهای دیپلماتیک، تلاش میکند تا ائلگولی را در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کند. حرکتی که میتواند آینده این اثر تاریخی را متحول سازد. در همین راستا، یعقوب هوشیار، شهردار تبریز، با محمد ابراهیمی، رئیس نمایندگی وزارت امور خارجه در تبریز، دیدار کرد و بر ضرورت تسریع اقدامات دیپلماتیک برای ثبت جهانی این تفرجگاه تأکید نمود. این دیدار نشاندهنده عزم جدی مسئولان برای پیشبرد این پرونده است.
هوشیار در این نشست اعلام کرد که مناسبسازی فضای ائلگولی بر اساس ضوابط سختگیرانه یونسکو انجام شده است. این بدان معناست که تبریز از نظر فنی و زیرساختی خود را برای میزبانی یک اثر جهانی آماده کرده است. اما ثبت جهانی تنها به مناسبسازی فضا محدود نمیشود. شهردار تبریز از تشکیل "کمیته راهبری نظارت بر بازآفرینی ائلگولی" خبر داد. این کمیته مسئولیت مطالعه و اجرای پروژههای بازآفرینی این مجموعه تاریخی، فرهنگی و تفریحی را بر عهده دارد. ائلگولی برای تبریز فقط یک جاذبه گردشگری نیست؛ یک ظرفیت بزرگ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است. ثبت جهانی آن میتواند گردشگران خارجی بیشتری را به سمت تبریز جذب کند، اشتغال ایجاد نماید و جایگاه این شهر را در نقشه گردشگری جهان ارتقا بخشد.
اما راه ثبت جهانی هموار نیست. رقابت شدید بین کشورها برای ثبت آثارشان در یونسکو، نیازمند دیپلماسی قوی، مستندات محکم و تعهد به حفاظت از اثر است. آیا تبریز میتواند از این آزمون سربلند بیرون آید؟ پاسخ این پرسش به همکاری نهادهای داخلی، پیگیریهای دیپلماتیک و البته حمایت مردم تبریز بستگی دارد. اگر ائلگولی موفق به ثبت جهانی شود، نه تنها تبریز، که کل ایران یک اثر جهانی جدید را در کارنامه خود خواهد داشت.
تحلیل فرآیند ثبت جهانی یونسکو و مراحل پیش روی ائلگولی
ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو فرآیندی پیچیده و چندمرحلهای است. نخست، اثر باید در "فهرست موقت" کشور قرار گیرد. سپس پرونده کامل شامل مطالعات تاریخی، معماری، محیط زیستی و برنامه حفاظتی تهیه و به مرکز میراث جهانی یونسکو ارسال میشود. ارزیابی پرونده توسط ارگانهای مشورتی مانند ایکوموس (شورای بینالمللی بناها و محوطهها) انجام میشود که کارشناسان آن از محل بازدید میکنند. در نهایت، در نشست سالانه کمیته میراث جهانی یونسکو تصمیم نهایی گرفته میشود. برای ائلگولی، "مناسبسازی فضای بر اساس ضوابط یونسکو" که شهردار به آن اشاره کرد، احتمالاً مربوط به رعایت معیارهای یکپارچگی، اصالت و داشتن سیستم مدیریت حفاظتی است. چالش اصلی، ارائه مستنداتی است که نشان دهد ائلگولی دارای "ارزش جهانی استثنایی" است. این یعنی اثبات اینکه این اثر نه فقط برای تبریز یا ایران، بلکه برای همه بشریت حائز اهمیت است. ترکیب عناصر تاریخی (عمارت کلاهفرنگی)، طبیعی (دریاچه و باغ) و فرهنگی (نقش اجتماعی به عنوان تفرجگاه عمومی) میتواند پایه این استدلال باشد.
تأثیر ثبت جهانی بر گردشگری، اقتصاد و هویت شهری تبریز
ثبت ائلگولی در یونسکو میتواند تحولی بزرگ در گردشگری تبریز ایجاد کند. تجربه سایر شهرهای دارای آثار جهانی نشان میدهد که این عنوان میتواند تا ۳۰-۵۰ درصد بازدیدکنندگان خارجی را افزایش دهد. این افزایش، به نوبه خود، باعث رونق هتلها، رستورانها، صنایع دستی و خدمات مرتبط میشود. از نظر هویتی، ثبت جهانی، ائلگولی را از یک پارک محلی به یک نماد بینالمللی تبدیل میکند. این امر موجب افتخار شهری و تقویت حس تعلق خاطر شهروندان میشود. همچنین، توجه نهادهای بینالمللی به حفاظت از اثر جلب شده و میتواند منجر به جذب کمکهای فنی و مالی برای مرمت و نگهداری شود. اما این ثبت، مسئولیتهای سنگینی نیز به همراه دارد. شهر متعهد میشود که شرایط یکپارچگی و اصالت اثر را تحت هر توسعه شهری حفظ کند. هرگونه ساختوساز در حریم اثر، با نظارت سختگیرانه بینالمللی مواجه خواهد بود.
بررسی پروژه بازآفرینی و نقش کمیته راهبری در موفقیت پرونده
تشکیل "کمیته راهبری نظارت بر بازآفرینی ائلگولی" نشاندهنده نگاه جامع و برنامهریزی شده شهرداری است. بازآفرینی در این مورد به معنای نوسازی کالبدی صرف نیست، بلکه احیای کارکردهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مجموعه در قالبی پایدار و هماهنگ با ارزشهای تاریخی آن است. این کمیته احتمالاً متشکل از نمایندگان شهرداری، میراث فرهنگی، دانشگاهها و جامعه مدنی است. وظیفه آن نظارت بر مطالعاتی است که باید به سوالات کلیدی پاسخ دهد: چگونه میتوان ائلگولی را برای نسلهای آینده حفظ کرد؟ چگونه میتوان گردشگری را مدیریت کرد تا به اثر آسیب نزند؟ چگونه میتوان زندگی شهری مدرن را با این میراث تاریخی تلفیق کرد؟ خروجی این مطالعات، نه تنها برای بازآفرینی، بلکه برای پرونده یونسکو نیز حیاتی است. یونسکو به داشتن یک "طرح مدیریت یکپارچه" که نحوه حفاظت، نمایش و مدیریت اثر را مشخص کند، بسیار اهمیت میدهد.
چالشهای پیش رو: از توسعه شهری تا فشارهای گردشگری
مسیر ثبت جهانی با موانعی همراه است. چالش توسعه شهری: تبریز مانند هر کلانشهر دیگر در حال گسترش است. تعیین حریم دقیق برای ائلگولی و کنترل ساختوسازها و آلودگیهای بصری و صوتی در اطراف آن، نیازمند قوانین محکم و اجرای بدون تبعیض است.
-
چالش گردشگری انبوه
موفقیت در ثبت جهانی، خود میتواند به یک تهدید تبدیل شود. هجوم گردشگران اگر به درستی مدیریت نشود، میتواند باعث فرسایش فیزیکی، تولید زباله و تغییر روحیه مکان شود. ایجاد سیستمهای پیشرفته مدیریت بازدیدکننده ضروری است.
-
چالش حفظ اصالت
هرگونه مرمت یا اضافهسازی جدید باید با دقت و بر اساس اصول علمی انجام شود تا "اصالت" اثر خدشهدار نشود. استفاده از مصالح و تکنیکهای نامناسب میتواند به رد شدن پرونده بینجامد.
-
چالش دیپلماتیک
در فضای بینالمللی کنونی، اقدامات دیپلماتیک قوی برای رایآوری و دفاع از پرونده در نشست یونسکو ضروری است. اینجاست که نقش وزارت امور خارجه و نمایندگی آن در تبریز پررنگ میشود.
سناریوهای آینده و راهکارهای تضمین موفقیت
-
سناریوی موفقیت (ثبت در فهرست جهانی)
در این حالت، با تکمیل مطالعات، تهیه پروندهای قوی و پیگیری دیپلماتیک مؤثر، ائلگولی در فهرست یونسکو ثبت میشود. تبریز تبدیل به مقصدی بینالمللی میشود و منابع جدیدی برای حفاظت و معرفی اثر جذب میکند.
-
سناریوی تأخیر (ارجاع پرونده برای تکمیل)
ممکن است یونسکو پرونده را قوی اما ناقص تشخیص دهد و درخواست اطلاعات یا تضمینهای بیشتری کند. این به معنی شکست نیست، بلکه فرصتی برای تقویت بیشتر پرونده است.
راهکارهای کلیدی برای موفقیت
۱. مشارکت ذینفعان: درگیر کردن جامعه محلی، سمنها، دانشگاهیان و کسبه در فرآیند ثبت و مدیریت.
۲. مستندسازی علمی: تهیه بانک اطلاعاتی جامع از تاریخ، معماری، اکوسیستم و جامعهشناسی ائلگولی با کمک متخصصان بینالمللی.
۳. تبلیغات هوشمند: معرفی ائلگولی در محافل بینالمللی حتی پیش از ثبت، از طریق مستندسازی، حضور در نمایشگاهها و شبکههای اجتماعی.
۴. تعیین حریمهای قانونی قوی: تصویب قوانین شهری برای کنترل توسعه در حریم اثر و تضمین حفاظت درازمدت.
ثبت جهانی ائلگولی آرزویی دور نیست، اما نیازمند عزمی ملی، کاری حرفهای و پیگیریای مستمر است. اگر این اتفاق بیفتد، نه تنها تبریز، که کل ایران گامی بلند در معرفی تمدن و طبیعت خود به جهان برداشته است.