آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
جنگ اوکراین هر روز ابعاد جدیدی پیدا میکند و این بار پای ایران به میان آمده است. ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، در تماسی تلفنی با اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل، بار دیگر ادعاهای خود درباره حمایت نظامی ایران از روسیه را تکرار کرد. او با لحنی تند از "اقدامات حکومتی ایران" سخن گفت که به گفته وی، با ارسال پهپادهای شاهد، در "ایجاد وحشت علیه اوکراینیها" نقش دارند. این اظهارات در حالی مطرح میشود که پیشتر نیز کییف بارها ایران را به ارسال پهپاد و سایر تجهیزات نظامی به مسکو متهم کرده بود. زلنسکی در این تماس تأکید کرد که "تحولات مربوط به ایران" را از نزدیک دنبال میکند و خواستار تحریمهای بینالمللی علیه تهران شد. او گفت: "هیچ تروریستی در جهان نباید بدون مجازات بماند، تنها این میتواند امنیت و ثبات را بازگرداند." پهپادهای شاهد (که در رسانههای غربی به "شاهد ۱۳۶" معروف هستند) به سلاح اصلی روسیه برای حمله به زیرساختهای انرژی اوکراین تبدیل شدهاند. این پهپادهای انتحاری که ارزانقیمت و دقیق هستند، خسارات سنگینی به شبکه برق و تأسیسات حیاتی اوکراین وارد کردهاند. کییف و متحدان غربیاش ایران را مسئول تأمین این پهپادها میدانند، هرچند تهران همواره این اتهامات را رد کرده است.
تماس زلنسکی با هرتزوگ از چند جهت قابل توجه است. نخست، زمانبندی آن؛ در شرایطی که تنشهای منطقهای خاورمیانه به اوج خود رسیده، زلنسکی تلاش میکند تا مسئله ایران را به عنوان یک تهدید مشترک برای اوکراین و اسرائیل مطرح کند. دوم، انتخاب هرتزوگ به عنوان طرف گفتوگو؛ رئیسجمهور اسرائیل که جایگاه نسبتاً تشریفاتی دارد، اما میتواند به عنوان پل ارتباطی با سایر نهادهای تصمیمگیر در تلآویو عمل کند. اظهارات زلنسکی درباره "مجازات نکردن تروریستها" نیز پیام روشنی به جامعه بینالمللی دارد. او میگوید که اگر ایران بدون پاسخ باقی بماند، این به معنای تشویق سایر کشورها به نقض قوانین بینالمللی خواهد بود. این رویکرد با موضع غرب در قبال ایران همخوانی دارد و میتواند به تشدید فشارها علیه تهران منجر شود. با این حال، ایران همواره هرگونه دخالت در جنگ اوکراین را رد کرده است. مقامات ایرانی تأکید کردهاند که سیاست اصولی جمهوری اسلامی مبتنی بر بیطرفی در این درگیری است. تهران همچنین پیشنهاد داده است که برای حل مسالمتآمیز بحران میانجیگری کند. با این وجود، گزارشهای متعدد غربی و اوکراینی حاکی از ادامه همکاری نظامی ایران و روسیه است.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که روابط ایران و اسرائیل نیز در تیرهترین حالت ممکن قرار دارد. جنگ غزه و تنشهای منطقهای، آتش دشمنی میان تهران و تلآویو را شعلهورتر کرده است. همصدایی زلنسکی با هرتزوگ در قبال ایران، میتواند به اتحاد راهبردی میان اوکراین و اسرائیل علیه ایران منجر شود؛ اتحادی که میتواند پیامدهای جدی برای امنیت ملی ایران داشته باشد. هنوز مقامات ایرانی به اظهارات زلنسکی واکنش نشان ندادهاند. اما انتظار میرود که در ساعات آینده، وزارت امور خارجه یا سایر نهادهای مسئول موضع خود را اعلام کنند. تجربه نشان داده است که تهران در برابر این اتهامات، رویکردی دوگانه داشته است: از یک سو رد اتهامات و از سوی دیگر تأکید بر حق همکاری با روسیه. این بار نیز احتمالاً همان رویه تکرار خواهد شد.
اتهام "حمایت از تروریسم" و پیامدهای آن
زلنسکی در اظهارات خود از عبارت "هیچ تروریستی در جهان نباید بدون مجازات بماند" استفاده کرده است که به وضوح ایران را متهم به حمایت از تروریسم میکند. این اتهام از نظر حقوقی میتواند پیامدهای جدی داشته باشد. بر اساس قوانین بینالمللی، اگر کشوری ثابت شود که به گروههای تروریستی یا کشوری که مرتکب جنایت جنگی میشود، کمک کرده است، میتواند با تحریمها و حتی اقدامات قضایی مواجه شود. با این حال، اثبات این اتهام نیازمند ارائه اسناد و مدارک معتبر است. تاکنون اوکراین و متحدان غربیاش تصاویر و گزارشهایی از پهپادهای روسی منتشر کردهاند که به گفته آنها نمونههایی از تولید ایران است. اما ایران این ادعاها را رد کرده و خواستار ارائه مدارک معتبر شده است. آژانسهای اطلاعاتی غربی نیز گزارشهایی درباره این همکاری منتشر کردهاند، اما دسترسی عمومی به این اطلاعات محدود است. در سطح سازمان ملل، این موضوع بارها مطرح شده است. اوکراین خواستار تحقیق بینالمللی در این زمینه شده، اما به دلیل حق وتوی روسیه در شورای امنیت، امکان تصویب قطعنامهای علیه ایران وجود ندارد. این وضعیت، بنبست حقوقی جدیدی ایجاد کرده است.
چرا زلنسکی اسرائیل را انتخاب کرد؟
انتخاب اسرائیل به عنوان مخاطب این اظهارات، از هوشمندی استراتژیک زلنسکی حکایت دارد. او به خوبی میداند که اسرائیل در منطقه خاورمیانه به عنوان اصلیترین دشمن ایران شناخته میشود و از نفوذ قابل توجهی در محافل سیاسی غرب برخوردار است. با این تماس، زلنسکی تلاش میکند تا جبهه مشترکی علیه ایران تشکیل دهد. نکته مهم دیگر، نقش اسرائیل در مذاکرات هستهای و تحولات منطقهای است. اسرائیل همواره خواستار موضع سختگیرانهتر در قبال ایران بوده و با هرگونه توافقی که به ایران اجازه حفظ توانمندی هستهای بدهد، مخالفت کرده است. همصدایی زلنسکی با اسرائیل میتواند به تقویت لابی ضدایرانی در واشنگتن و سایر پایتختهای غربی منجر شود. علاوه بر این، اوکراین نیازمند حمایتهای مالی و نظامی غرب است و اسرائیل نیز از نفوذ زیادی در کنگره آمریکا برخوردار است. جلب حمایت اسرائیل میتواند به تصویب بستههای کمک بیشتر به اوکراین کمک کند. این یک معامله دوطرفه است: اوکراین در قبال ایران علیه اسرائیل موضع میگیرد و اسرائیل نیز در قبال روسیه از اوکراین حمایت میکند.
بازتاب اظهارات زلنسکی در جهان
اظهارات زلنسکی بازتاب گستردهای در رسانههای جهان داشته است. خبرگزاریهای معتبر بینالمللی مانند رویترز، آسوشیتدپرس و فرانسپرس این خبر را پوشش دادهاند و بر اتهامات علیه ایران تأکید کردهاند. رسانههای غربی نیز با توجه به جنگ اوکراین، این موضوع را در صدر اخبار خود قرار دادهاند. در رسانههای اسرائیلی، این خبر با استقبال ویژهای مواجه شده است. روزنامههای اسرائیل با تیترهای درشت، از "اتحاد جدید علیه ایران" سخن گفتهاند و آن را نشانهای از انزوای بیشتر تهران در عرصه بینالمللی دانستهاند. رسانههای عبری زبان همچنین به تحلیل پیامدهای این اظهارات بر روابط ایران و روسیه پرداختهاند. در مقابل، رسانههای روسی تلاش کردهاند این اظهارات را "بخشی از جنگ روانی غرب علیه مسکو و تهران" توصیف کنند. آنها تأکید کردهاند که همکاری روسیه و ایران در چارچوب قوانین بینالمللی است و کییف به دنبال منحرف کردن افکار عمومی از شکستهای خود در جبهههای نبرد است.
تأثیر بر روابط ایران و روسیه
اظهارات زلنسکی و همصدایی اسرائیل با او، میتواند بر روابط ایران و روسیه تأثیر بگذارد. مسکو تاکنون از اظهار نظر مستقیم درباره اتهامات علیه ایران خودداری کرده، اما به طور غیرمستقیم از همکاری با ایران دفاع کرده است. با این حال، فشارهای فزاینده بینالمللی میتواند بر روابط دو طرف تأثیر منفی بگذارد. روسیه در شرایط کنونی به شدت به حمایتهای ایران نیازمند است. پهپادهای ایرانی و احتمالاً موشکهای بالستیک، نقش مهمی در توان نظامی روسیه ایفا میکنند. از سوی دیگر، ایران نیز به حمایت سیاسی روسیه در سازمان ملل و سایر مجامع بینالمللی نیاز دارد. این وابستگی متقابل، روابط دو کشور را مستحکمتر کرده است. با این حال، اگر فشار بینالمللی به حدی برسد که روسیه مجبور به انتخاب میان ایران و غرب شود، ممکن است مسکو رویکرد خود را تعدیل کند. اما در شرایط کنونی که جنگ اوکراین به بنبست رسیده و روابط روسیه و غرب در پایینترین سطح خود قرار دارد، چنین سناریویی بعید به نظر میرسد.
سناریوهای پیش رو
با توجه به این تحولات، چند سناریو برای آینده قابل تصور است:
- سناریوی نخست، تشدید فشارهای بینالمللی علیه ایران است. اگر اوکراین و متحدان غربیاش بتوانند اجماع جهانی علیه ایران ایجاد کنند، ممکن است شاهد تحریمهای جدید و انزوای بیشتر تهران باشیم. این سناریو به ویژه با توجه به نزدیکی به مذاکرات هستهای، میتواند تأثیرگذار باشد.
- سناریوی دوم، تقویت همکاری ایران و روسیه است. در برابر فشارهای غرب، دو کشور ممکن است همکاریهای خود را در حوزههای نظامی، اقتصادی و سیاسی گسترش دهند. این همکاری میتواند به یک اتحاد استراتژیک پایدار تبدیل شود که معادلات منطقهای و بینالمللی را تغییر دهد.
- سناریوی سوم، میانجیگری بینالمللی و کاهش تنش است. برخی قدرتهای جهانی مانند چین ممکن است تلاش کنند تا با میانجیگری میان ایران و اوکراین، از گسترش تنش جلوگیری کنند. چنین میانجیگریای میتواند به توافقات محدود منجر شود، اما حل ریشهای اختلافات بعید به نظر میرسد.