آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
دکتر حسین چناری - مدرس دانشگاه و مشاور امور آموزشی - در زمان جنگ دانشجو با چالشهای جدی روبهرو است: از تعطیل شدن کلاسها و دانشگاه، دسترسی محدود به اینترنت و منابع، و فشار روانی و اضطراب، تا مشکلات مالی و خانوادگی. در عین حال، توقف کامل یادگیری میتواند در بلندمدت به آیندهی تحصیلی و شغلی دانشجو آسیب بزند. بنابراین سؤال اساسی این است: چطور در زمان جنگ درس بخوانیم، اطلاعاتمان را بهروز نگه داریم و از درس جا نمانیم. این یادداشت تلاش دارد با تکنیکهای کاملا کاربردی در این شرایط به یاری دانشآموزان و دانشجویان بیاید.
۱. واقعیت جنگ را بپذیریم؛ هدف را از نو تعریف کنیم
در شرایط جنگ، نمیشود مثل زمان عادی از خودت انتظار صددرصدی داشته باشی.
دو نکتهی مهم:
۱.۱. پذیرش شرایط
- الف- قبول کن که برنامههایت تغییر کرده؛ این شکست نیست، تطبیق است.
- ب- ممکن است معدل، سرعت یادگیری یا تمرکزت پایین بیاید؛ این طبیعی است.
۱.۲.تعریف دوبارهی هدفها
بهجای اینکه بگویی: «باید همهی سرفصلهای ترم را کامل و عالی بخوانم»، بگو:
- الف- «در این شرایط، میخواهم حداقل مباحث اصلی درسهام را بلد باشم.»
- ب- «نمیگذارم این بحران باعث قطع کامل یادگیریام شود.»
هدفهای کوچک، واقعی و قابلدستیابی، هم حس شکست را کم میکنند، هم باعث میشوند بتوانی بهصورت پیوسته ادامه بدهی.
۲. مدیریت زمان در شرایط بیثبات
در جنگ، برنامهریزی ساعتیِ دقیق معمولاً عملکردنی نیست، چون هر لحظه ممکن است اتفاقی بیفتد. بهتر است:
۲.۱. برنامهریزی انعطافپذیر داشته باش
الف - بهجای اینکه بگویی: «هر روز ۸ تا ۱۰ صبح میخوانم»، بگو:
«امروز ۲ ساعت برای درس X وقت میگذارم؛ زمان دقیقش را با توجه به شرایط روز پیدا میکنم.»
ب - از مدل برنامهریزی روزانه/هفتگی «بر اساس حجم» استفاده کن، نه بر اساس ساعت دقیق.
۲.۲- از زمانهای کوتاه و پراکنده استفاده کن
الف- ۱۵–۲۰ دقیقه زمان آزاد = یک واحد مطالعهی کوچک (مثلاً مرور فلشکارت، خواندن ۲–۳ صفحه جزوه، دیدن یک ویدئوی کوتاه آموزشی).
ب- تکنیک پومودورو در قالب ساده: ۲۰ دقیقه مطالعه + ۵ دقیقه استراحت؛ اگر شرایط اجازه دهد، دو یا سه دور پشت سر هم.
۲.۳- اولویتبندی درسها
- الف- مهمترین و بنیادیترین درسها و سرفصلها را مشخص کن.
- ب- روی مفاهیم پایهای تمرکز کن؛ در شرایط بحران، عمق حداقلی در اصول، بهتر از سطحیخوانیِ گسترده است.
۳. سازگاری با محدودیت اینترنت و منابع
در جنگ، ممکن است اینترنت ضعیف، محدود یا قطع باشد. برای همین باید:
۳.۱. تا وقتی اینترنت هست، منابع را «ذخیره» کن
هر وقت دسترسی خوب به اینترنت داشتی:
- الف- جزوهها، اسلایدهای اساتید، مقالات مهم، فصلهای کتاب الکترونیکی را دانلود کنید.
- ب- ویدئوهای آموزشی مهم را با کیفیت پایینتر ولی قابلقبول دانلود کن تا حجم کمتر مصرف شود.
- ج- لینکها و فایلها را در پوشههای منظم طبقهبندی کن:
- یک- درس ۱ → فصلها
- دو- درس ۲ → تمرینها، نمونهسؤالها
- سه- ویدئوهای آموزشی کوتاه → بر اساس موضوع
۳.۲. ایجاد «کتابخانه آفلاین»
- الف- نسخهی PDF منابع اصلی را نگه دار.
- ب- اگر میتوانی پرینت بگیری، برای مهمترین جزوهها این کار را انجام بده تا وابستگیات به برق و گوشی کمتر شود.
- ج- از اپلیکیشنهایی که اجازهی مطالعهی آفلاین میدهند، استفاده کن (PDF Reader، اپهای فلشکارت آفلاین و …).
۳.۳. استفاده از منابع جایگزین
اگر به کتاب یا جزوه اصلی دسترسی نداری:
- الف- از خلاصهنویسی کلاسهای قبلی یا نوتهای همکلاسیها استفاده کن.
- ب- از کتابهای سادهتر یا حتی منابع عمومی (مثل مقالات آموزشی عمومی) برای فهم مفاهیم پایه بهره ببر؛ لازم نیست حتماً منبع «رسمی» درس باشد.
- ج- اگر اینترنت محدود است، بهجای ویدئوهای طولانی، دنبال متن یا ویدئوهای کوتاه و فشرده باش.
۴. تکنیکهای مطالعه در شرایط استرس و ناامنی
اضطراب، صدای انفجار، جابهجاییهای ناگهانی، خبرهای بد… همگی تمرکز را نابود میکنند. با اینحال چند نکته کمک میکند:
۴.۱. مطالعهی «ماژولار» (قطعهقطعه)
یک- درس را به تکههای کوچک تقسیم کن:
- الف - مثلاً: «تعریفها»، «مثالها»، «یک نوع تمرین خاص»، «یک مبحث از یک فصل».
- ب- هر بار فقط روی یک قطعهی کوچک تمرکز کن.
- ج- پایان هر قطعه، یک علامت تیک بزن (روی کاغذ یا اپ) تا حس پیشرفت داشته باشی.
۴.2. استفاده از روشهای حافظهی فعال (Active Recall)
در شرایطی که زمان و تمرکز کم است، بهتر است بهجای «خواندنِ زیاد»، «یادآوریِ فعال» انجام دهی:
- الف- بعد از خواندن یک بخش کوچک، کتاب را ببند و روی کاغذ بنویس: چه چیزهایی یادم ماند؟
- ب- چند سؤال از خودت بپرس: «این مفهوم را چطور برای یک دوست توضیح میدهم؟»
- ج- از فلشکارت (کاغذی یا آفلاین) استفاده کن:
- یک- جلو: سؤال، فرمول، واژه.
- دو- پشت: تعریف، توضیح، مثال.
- د- مرور فاصلهدار (اگر با Anki یا برنامههای مشابه آفلاین آشنا هستی، عالی است؛ وگرنه با کارت و تاریخ دستی هم میشود).
۴.۳. انتخاب مکان و زمان مطالعه با «کمترین مزاحمت»
- الف- اگر صدای بیرون زیاد است، از گوشگیر ساده یا هدفون با موزیک بیکلام آرام استفاده کن (اگر داری).
- ب- اگر در خانه/پناهگاه شلوغ است، گوشهای ثابت برای مطالعه انتخاب کن؛ حتی اگر فقط یک صندلی یا گوشهی اتاق باشد. ذهن به مرور آن را با «حالت درس خواندن» تداعی میکند.
- ج- از زمانهای نسبی آرامش (مثلاً صبح زود، یا ساعاتی که آژیر هشدار کمتر است) برای مباحث سخت بهره ببر.
۵. بهروز نگه داشتن اطلاعات دانشگاهی و علمی
۵.۱. ارتباط با اساتید و دانشگاه
حتی اگر دانشگاه تعطیل یا نیمهفعال است:
الف- اگر دسترسی داری، از طریق ایمیل، گروه واتساپ/تلگرام (در صورت وجود)، پلتفرمهای آموزشی، از اساتید بپرس:
- یک - اولویت سرفصلهای درس چیست؟
- دو - اگر بخواهیم خودخوان جلو برویم، از کجا شروع کنیم؟
- سه- گاهی اساتید جزوه یا منابع خلاصهتر و سادهتر میفرستند که مخصوص شرایط بحران طراحی شده است.
۵.۲. ارتباط با همکلاسیها و گروههای درسی کوچک
اگر امکانش هست، یک گروه کوچک (حتی ۲–۳ نفره) برای مطالعهی مشترک تشکیل دهید:
- الف - تقسیم مباحث: هر کس بخشی را بخواند و برای بقیه خلاصه کند.
- ب- رفع اشکال متقابل از طریق پیام یا تماسهای گاهبهگاه.
- ج- این کار هم از نظر علمی کمک میکند، هم از نظر روحی احساس تنهایی را کمتر میکند.
۵.۳. دنبال کردن تغییرات آموزشی
- الف- دانشگاهها در شرایط اضطراری گاهی:
- ب - سرفصلها را کوتاه میکنند.
- ج - شیوهی ارزشیابی را تغییر میدهند (پروژه بهجای امتحان، تحقیق کوتاه بهجای آزمون جامع).
- د- هر وقت توانستی، اخبار رسمی دانشگاه (سایت، کانال، صفحهی رسمی) را بررسی کن تا «طبق برنامهی جدید» مطالعه کنی و از چیزی جا نمانی که بعداً قرار است ملاک ارزیابی باشد.
۶. مراقبت از سلامت روان و جسم؛ پیشنیاز یادگیری
یادگیری در ذهنی که مدام در حالت وحشت است، بسیار سخت میشود. نمیتوان اضطراب را حذف کرد، اما میتوان آن را کمی مدیریت کرد:
۶.۱. محدود کردن مصرف خبر
الف- پیگیری مداوم اخبار، مخصوصاً از کانالهای غیررسمی و احساسی، اضطراب را چند برابر میکند.
- یک- برای خودت قانون بگذار:
مثلاً: روزی دوبار، هر بار حداکثر ۱۵–۲۰ دقیقه خبر میخوانم.
- دو- بخشهایی از روز را «بدون خبر» نگه دار و آنها را برای مطالعه یا استراحت روانی استفاده کن.
۶.۲. روتینهای کوچک آرامکننده
هر روز چند کار بسیار ساده ولی ثابت انجام بده:
- الف- چند نفس عمیق (۴ ثانیه دم، ۴ ثانیه نگه داشتن، ۶ ثانیه بازدم) برای چند دقیقه.
- ب- کمی کشش بدنی/حرکات ساده برای جلوگیری از خشکی بدن و کاهش تنش.
- ج- نوشیدن آب کافی، حتی اگر اشتها کم باشد.
هدف «حال خوبِ کامل» نیست؛ هدف این است که اضطراب آنقدر بالا نرود که یادگیری را فلج کند.
۶.۳. پذیرش نوسان کارایی
- الف- روزهایی خواهی داشت که تقریباً نمیتوانی درس بخوانی؛ روزهایی هم که کمی بهتر است.
- ب- در روزهای بسیار سخت، هدف را خیلی کوچک کن:
- مثلاً فقط مرور فلشکارتها،
- یا خواندن ۲–۳ صفحه از یک مبحث سادهتر.
- خودت را بابت «کمخواندن» سرزنش نکن؛ در چنین شرایطی، همین اندک هم ارزشمند است.
۷. طراحی مسیر بلندمدت
برای جلوگیری از «بریده شدن کامل» از یادگیری باید توجه داشت، جنگ ممکن است کوتاه یا طولانی باشد؛ اما:
1. سعی کن ارتباطت با رشتهات هرگز کاملاً قطع نشود.
- الف- حتی اگر نمیتوانی مثل قبل بخوانی، حداقل هفتهای چند ساعت با مباحث رشتهات در تماس بمان.
- ب - این کار مانع از آن میشود که بعد از پایان بحران، احساس کنی باید از صفر شروع کنی.
2. بیشتر روی مفاهیم پایهای سرمایهگذاری کن.
- الف - دروس و مباحثی که ستونهای اصلی رشتهات هستند را انتخاب کن.
- ب - اگر این پایهها را در این دوران حفظ کنی، بعداً میتوانی بقیهی جزئیات را راحتتر جبران کنی.
3. مدارک و مستندات را نگه دار.
- ایمیلهای دانشگاه، اطلاعیهها، هرگونه مدرکی که نشان دهد در شرایط جنگی بودهای، میتواند بعداً برای تخفیف در مقررات آموزشی، مرخصی تحصیلی، تطبیق واحد و… به کارت بیاید.
جمعبندی
برای جمعبندی، این چند نکته را بهصورت لیستی میآورم:
1. هدفت را واقعبینانه تنظیم کن: «قطع نشدن از یادگیری» مهمتر از «کمالگرایی» است.
2. برنامهریزی انعطافپذیر: حجم کار روزانه/هفتگی، نه ساعات دقیق.
3. استفاده از زمانهای کوتاه: مطالعهی ۱۵–۲۰ دقیقهای، فلشکارت، مرور نکات کلیدی.
4. ذخیرهی آفلاین منابع در فرصتهای دسترسی به اینترنت.
5. مطالعهی قطعهقطعه و استفاده از یادآوریفعال بهجای خواندنِ طولانی و منفعل.
6. حفظ ارتباط حداقلی با اساتید و همکلاسیها (برای اطلاع از سرفصلها و تغییرات آموزشی).
7. مراقبت نسبی از سلامت روان و جسم؛ حتی با روتینهای خیلی کوچک.
8. پذیرفتن نوسان کارایی و خودداری از سرزنش افراطی خود.