۶۰ روز خاموشی اینترنت جهانی در ایران: از Google Play تا هوش مصنوعی

تمام ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در ایران غیرفعال شده‌اند. سرویس‌هایی مانند ChatGPT، Midjourney، Runway و Nanobanana بدون اتصال به اینترنت جهانی قابل استفاده نیستند. این در حالی است که طی ماه‌های گذشته، هوش مصنوعی به بخش لاینفک زندگی‌ها بدل شده بود؛ از وابستگی شدید پروژه‌های کاری گرفته تا نوشتن متن، ترجمه، تولید تصویر و کمک به برنامه‌نویسی. پس‌لرزه‌های خاموشی اینترنت بین‌الملل حتی در ساده‌ترین فعالیت‌های روزمره هم خود را نشان داده است. سرویس‌هایی مانند Google Translate، Google Lens و Google Maps به‌دلیل نیاز به داده‌های زنده، کارآیی خود را از دست داده‌اند. حالا نه نقشه شهر و مسیریابی در اختیار کاربران است، نه امکان ترجمه سریع دارند و نه می‌توانند به‌صورت تصویری جستجو انجام بدهند. نزدیک به دو ماه قطعی اینترنت بین‌الملل سخت‌افزارها را هم با اختلال مواجه کرده است. تلویزیون‌های هوشمند مبتنی بر Android TV بدون اتصال به اینترنت قابلیت راه‌اندازی ندارند. فعال‌سازی اولیه این مدل دستگاه‌ها، نیازمند ورود به حساب کاربری و دریافت مجوزهای نرم‌افزاری وابسته به سرورهای خارجی است. افرادی که در این مدت تلویزیون هوشمند خریده‌اند، قادر به روشن کردن آن نیستند. در نهایت، ابزارهایی مانند GitHub و دیگر سرویس‌های کاری که برای توسعه نرم‌افزار، همکاری تیمی و دریافت پروژه استفاده می‌شدند نیز کاملاً قطع هستند. این اتفاق به معنای توقف پروژه‌ها، تاخیر در تحویل کار و در بسیاری موارد، عودت دستمزد و بیکاری بود. اقتصادی که به بستر آنلاین متکی بود، در خاموشی مطلق به‌سر می‌برد.

قطع اینترنت بین‌الملل، ضربه‌ای مهلک به لایه زیرساختی وارد کرده است. Google Play Services که به عنوان یک لایه میانی بین برنامه‌ها و سیستم‌عامل اندروید عمل می‌کند، برای احراز هویت، همگام‌سازی و به‌روزرسانی به اتصال دائمی با سرورهای گوگل نیاز دارد. قطع این ارتباط، منجر به غیرفعال شدن قابلیت‌های اساسی بسیاری از برنامه‌ها شده است. دلیل از کار افتادن Google Maps و Google Lens نیز وابستگی به APIهای آنلاین و داده‌های زنده است. این برنامه‌ها بدون دریافت اطلاعات لحظه‌ای از سرورها (مثل وضعیت ترافیک، تصاویر ماهواره‌ای و داده‌های مکان‌یابی) عملاً به یک نقشه خشک و بی‌روح تبدیل می‌شوند. در مورد Google Translate، وابستگی به مدل‌های زبانی ابری باعث شده که قابلیت ترجمه تصویری (Google Lens) و ترجمه همزمان به کلی از کار بیفتد. ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT و Midjourney نیز همه پردازش‌های خود را روی سرورهای خارجی انجام می‌دهند. معماری این ابزارها به‌گونه‌ای است که اصلاً نسخه آفلاین ندارند. بنابراین، بدون اتصال اینترنت جهانی، هیچ بخشی از عملکرد آنها در دسترس نیست. قطعی ۶۰ روزه عملاً به معنای حذف کامل یک دهه پیشرفت در زمینه هوش مصنوعی از زندگی کاربران ایرانی است.

تولیدکنندگان محتوا یکی از آسیب‌پذیرترین اقشار در این بحران هستند. افرادی که از طریق اینستاگرام و یوتیوب امرار معاش می‌کردند، حالا دو ماه است درآمد صفر دارند. اما خسارت فقط به اینها محدود نمی‌شود. پیرامون هر تولیدکننده محتوا، یک اکوسیستم کامل وجود داشت: فیلم‌بردار، تدوین‌گر، ادمین، طراح گرافیک، مشاور تبلیغات. همه این زنجیره به یکباره از کار افتاده است. بیکاری فرصت‌های شغلی غیررسمی و ثبت‌نشده (که آمار رسمی آنها را ثبت نمی‌کند) در حال تبدیل شدن به یک بمب ساعتی اجتماعی است. افرادی که ماه‌هاست بدون بیمه و قرارداد کار می‌کردند، نه در لیست بیمه بیکاری قرار می‌گیرند و نه واجد شرایط دریافت کمک‌های دولتی هستند. همچنین، اختلال در ابزارهای همکاری تیمی مانند GitHub و Google Drive باعث توقف پروژه‌های فریلنسری شده است. برنامه‌نویسانی که با کارفرمایان خارجی همکاری می‌کردند، نه تنها پروژه‌های جاری را از دست داده‌اند، بلکه اعتبار حرفه‌ای خود را نیز به خطر انداخته‌اند. تاخیر در تحویل کار، عودت دستمزد و شکایت مشتریان خارجی، همه و همه بخشی از خسارت‌های اقتصادی این بحران است.

قطع اینترنت فقط به کسب‌وکار ضربه نزده است؛ زندگی روزمره مردم عادی را نیز مختل کرده است. افرادی که برای مسیریابی به Google Maps وابسته بودند، حالا در خیابان‌های ناآشنا گم می‌شوند. دانشجویانی که مقالات خود را در Google Drive ذخیره کرده بودند، به فایل‌هایشان دسترسی ندارند. کاربران نابینا که از اپلیکیشن Be My Eyes استفاده می‌کردند، حالا پشتیبانی بصری خود را از دست داده‌اند. یکی از ابعاد این بحران که کمتر به آن پرداخته شده، انزوای اجتماعی است. پیام‌رسان‌هایی مثل واتساپ و تلگرام که کانال اصلی ارتباطی بسیاری از خانواده‌ها بودند، از کار افتاده‌اند. افرادی که عزیزانشان در خارج از کشور زندگی می‌کنند، عملاً ارتباط خود را با آنها از دست داده‌اند. این انزوای ارتباطی، به ویژه برای سالمندان و کسانی که مهارت استفاده از ابزارهای جایگزین را ندارند، بسیار آسیب‌زننده است. تلویزیون‌های هوشمندی که بدون اینترنت روشن نمی‌شوند، نماد بارز این ناتوانی است. خانواده‌ای که چندین میلیون تومان برای خرید وسیله‌ای هزینه کرده، حالا نمی‌تواند از آن استفاده کند. این موضوع، علاوه بر خسارت اقتصادی، احساس درماندگی و ناامیدی را در مردم تشدید می‌کند.

در تاریخ اینترنت، قطعی‌های گسترده و طولانی مدت بی‌سابقه نیستند. در سال ۲۰۱۹، دولت هند اینترنت را در جامو و کشمیر به مدت بیش از ۶ ماه قطع کرد. در سال ۲۰۲۱، اتیوپی در جریان جنگ داخلی، اینترنت را در منطقه تیگرای به مدت بیش از یک سال قطع نمود. در سال ۲۰۲۲، روسیه پس از حمله به اوکراین، دسترسی به برخی شبکه‌های اجتماعی را محدود کرد. اما آنچه بحران ایران را منحصربه‌فرد می‌کند، «شدت» و «گستردگی» آن است. در تجربه هند یا اتیوپی، قطعی اینترنت عمدتاً منطقه‌ای بود و سایر مناطق کشور به سرویس‌های عادی دسترسی داشتند. در ایران اما قطعی سراسری بوده و از خدمات پایه مانند Google Play و Gmail تا ابزارهای پیشرفته هوش مصنوعی را در بر گرفته است. به عبارتی، سیستم عامل اندروید (که بیش از ۸۰ درصد گوشی‌های ایران را پوشش می‌دهد) عملاً نیمه‌کاره شده است. در هیچ یک از نمونه‌های مشابه، شاهد توقف کامل زیرساخت‌های حیاتی مانند احراز هویت سرویس‌های گوگل و بسته شدن دسترسی به ایمیل نبوده‌ایم. این سطح از محدودیت، ایران را در رتبه نخست شدیدترین و طولانی‌ترین قطعی اینترنت هدفمند در جهان قرار می‌دهد.

با گذشت ۶۰ روز، بازیابی اقتصاد دیجیتال ایران به یک چالش بزرگ تبدیل شده است. سه سناریو برای آینده قابل تصور است: