آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
در حالی که وزارت صمت از تأمین ورق فولادی مورد نیاز خودروسازان خبر میدهد و سخنگوی این وزارتخانه وعده «تعدیل قیمتها و سقوط قیمت فولاد» را میدهد، بازار خودرو مسیری کاملاً متفاوت را در پیش گرفته است؛ جهشی جنونآمیز که هیچ تناسبی با نرخ ارز تثبیتشده ندارد. پژو ۲۰۷ اتوماتیک که تا همین چند وقت پیش خودرویی میانرده محسوب میشد، اکنون با عبور از مرز خیالی ۳ میلیارد تومان، به یک کالای فوقلوکس تبدیل شده است. دنا پلاس اتوماتیک نیز با جهش ۲۴۰ میلیاردی (۲۴۰ میلیونی؟)، عدد ۲ میلیارد و ۶۹۰ میلیون تومان را ثبت کرده است. این سونامی قیمتی حتی به خودروهای اقتصادیتر مثل کوییک S نیز سرایت کرده و آن را به بالای ۱.۱ میلیارد تومان کشانده است. خودرویی که تا همین اسفندماه سال گذشته حوالی ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیون تومان معامله میشد، حالا تا یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان قیمت پیدا کرده است. در سوی دیگر، سخنگوی وزارت صمت اعلام کرده که ورق مورد نیاز خودروسازان تأمین شده است. روز دوشنبه هفتم اردیبهشت، ۱۶۰ هزار تن ورق فولادی در بورس کالا عرضه شد که از این میزان ۹۰ هزار تن فروخته رفت. زارعی با تأکید بر برخورد با گرانفروشی به بهانه کمبود ورقهای فولادی گفته است: «اگر تولیدکنندهای به بهانه اینکه در جنگ تحمیلی، فولاد مبارکه آسیب دیده و ورق تولید نمیشود اقدام به گرانفروشی کند، با او برخورد قانونی میشود.»
اما سوال اصلی اینجاست: اگر ورق تأمین شده و دلالان کارهای نیستند، چرا ایرانخودرو به عنوان بازوی اجرایی دولت، با عرضه انبوه، بازار را به زانو در نمیآورد؟ چرا خودروساز بزرگ کشور به جای تنظیم بازار، ترجیح داده در میان آشفتگیهای پس از جنگ، با عرضه قطرهچکانی تماشاگر موجسواری دلالان و پرواز قیمتها باشد؟ نقد اصلی اینجاست که خودروسازان معمولاً در مدیریت موجودی کالا ضعیف عمل میکنند یا متهم میشوند که برای بالا بردن قیمت، عرضه محصول نهایی را قطرهچکانی میکنند. ایرانخودرو به عنوان بزرگترین تولیدکننده، شفافیت کافی در مورد هزینههای تمامشده و میزان ذخایر خود ندارد.در این گزارش، به بررسی علت عدم تناسب میان تأمین ورق فولادی و عرضه خودرو، نقد عملکرد ایرانخودرو در شرایط بحران، و تحلیل جهش قیمتها در بازار میپردازیم.
جهش جنونآمیز قیمتها؛ از پژو ۲۰۷ تا کوییک
بازار خودرو در روزهای اخیر شاهد رشد شتابان قیمتها بوده است. پژو ۲۰۷ اتوماتیک با جهش ۲۸۰ میلیون تومانی در یک روز، به قیمت خیرهکننده ۳ میلیارد تومان رسید. این در حالی است که همین خودرو تا اسفند ماه سال گذشته حدود ۱.۵ تا ۱.۸ میلیارد تومان معامله میشد. یعنی طی کمتر از دو ماه، قیمت آن تقریباً دو برابر شده است. دنا پلاس اتوماتیک نیز با جهش ۲۴۰ میلیون تومانی، عدد ۲ میلیارد و ۶۹۰ میلیون تومان را ثبت کرد. تارا اتوماتیک V۴ با افزایش ۲۲۰ میلیون تومانی به ۲ میلیارد و ۶۵۰ میلیون تومان صعود کرد. ساینا اتوماتیک نیز با افزایش ۱۳۰ میلیون تومانی به یک میلیارد و ۵۳۰ میلیون تومان رسید. حتی خودروهای به اصطلاح اقتصادی مانند کوییک S و کوییک RS نیز هر کدام بیش از ۱۰۰ میلیون تومان گران شده و به کانال یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومانی وارد شدهاند. نکته قابل تأمل، بیتناسبی این جهش قیمتی با نرخ ارز است. دلار در هفته گذشته تقریباً ثابت ماند و تنها امروز جهش قیمتی را تجربه کرد. اما انتظارات تورمی ناشی از دوران پس از جنگ، مردم را به سمت تبدیل ریال به کالاهای سرمایهای (از جمله خودرو) سوق داده است. نتیجه این رفتار، ایجاد یک «حباب مطلق» در بازار خودرو است.
ورق فولادی تأمین شده، چرا خودرو در ویترین نیست؟
سخنگوی وزارت صمت روز دوشنبه هفتم اردیبهشت اعلام کرد که ۱۶۰ هزار تن ورق فولادی در بورس کالا عرضه شده و از این میزان ۹۰ هزار تن فروخته رفته است. او تأکید کرد که با این عرضه، شاهد تعدیل قیمتها و در ادامه سقوط قیمت فولاد خواهیم بود و جای نگرانی نیست. اما آنچه در عمل میبینیم، نه تعدیل قیمت، که جهش بیسابقه قیمت خودرو در بازار است. منتقدان میگویند خودروسازان (به ویژه ایرانخودرو) به جای تنظیم بازار با عرضه انبوه، ترجیح دادهاند در میان آشفتگیهای پس از جنگ، با عرضه قطرهچکانی تماشاگر موجسواری دلالان باشند. این رویکرد، بیش از آنکه به فکر آرامش بازار باشد، درگیر معادلات سودآوری در زمان بحران است. اما یک نکته فنی نیز وجود دارد: فرآیند تبدیل ورق فولادی به قطعه و سپس به خودروی نهایی، زمانبر است. عرضه ورق در بورس کالا به معنای رسیدن فوری آن به خط تولید نیست. مسائل لجستیکی، فرآیند ساخت قطعات، و سپس مونتاژ خودرو ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد. بنابراین، وعده «ثبات قیمت در دو هفته» با واقعیتهای فنی تولید همخوانی چندانی ندارد.
اتهام بهانهجویی در مقابل شفافیت درباره آسیبهای جنگی
سخنگوی وزارت صمت در اظهارات خود تأکید کرده که اگر تولیدکنندهای به بهانه «آسیب دیدن فولاد مبارکه در جنگ» اقدام به گرانفروشی کند، با او برخورد قانونی میشود. اما منتقدان میگویند اگر واقعاً در تهاجم اخیر آسیبی به زیرساختهای صنعتی وارد شده است، سخنگو نباید آن را صرفاً یک «توجیه دلالان» بداند. شفافیت در مورد میزان آسیب و زمان بازسازی، بسیار مؤثرتر از متهم کردن دیگران به گرانفروشی است. مردم و فعالان بازار حق دارند بدانند که آیا واقعاً تولید در فولاد مبارکه مختل شده یا نه. اگر مختل شده، این اختلال تا کی ادامه دارد؟ و چه برنامهای برای جبران آن وجود دارد؟ به نظر میرسد خودروسازان از فضای پس از جنگ برای توجیه هزینههای سربار خود استفاده میکنند. افزایش ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومانی قیمت خودرو در یک هفته، حتی با فرض گرانی مواد اولیه، با هیچ منطق تولیدی سازگار نیست. یا هزینه لجستیک و قطعات به شدت بالا رفته (که باید شفاف شود)، یا خودروسازان در حال مهندسی عرضه برای رسیدن به قیمتهای جدید و جبران زیانهای دوران جنگ هستند.
نقد رویکرد برخورد تعزیراتی؛ درمان یا مسکن موقت؟
سخنگوی وزارت صمت تأکید کرده است که سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان بازار را به صورت مستمر رصد میکند تا با همکاری سازمان تعزیرات با متخلفان برخورد شود. اما تجربه نشان داده است که تا زمانی که ناترازی عرضه و تقاضا و همچنین انتظارات تورمی ناشی از جنگ وجود دارد، برخوردهای تعزیراتی تنها باعث زیرزمینی شدن معاملات میشود. دلالان و واسطهها به جای اینکه از بازار بیرون بروند، معاملات خود را پنهانیتر انجام میدهند و عملاً نظارت بر آنها سختتر میشود. در عین حال، خریداران واقعی خودرو نیز مجبور میشوند با قیمتهای بالاتری (به دلیل ریسک معامله غیررسمی) خودرو بخرند. بنابراین، برخورد تعزیراتی یک «مسکن موقت» است، نه یک «درمان قطعی». درمان اصلی، «افزایش عرضه» و «باز کردن مرزها به روی واردات واقعی و انبوه» است. تا زمانی که خودروسازان در انحصار باشند و مرزها به روی رقبا بسته باشد، هرگونه برخورد تعزیراتی محکوم به شکست است. رسیدن پژو ۲۰۷ به قیمت ۳ میلیارد تومان، یک نقطه عطف تاریخی و تلخ است؛ خودرویی که در بازارهای جهانی یک خودروی ارزان و دانشجویی محسوب میشود، در ایران با قیمت یک خودروی لوکس اروپایی (به نرخ جهانی) معامله میشود.
راهکارهای خروج از بحران؛ شفافیت و عرضه انبوه
اگر طبق گفته سخنگوی وزارت صمت، ورق فولادی تأمین شده است، ایرانخودرو و سایپا باید با قدرت عرضه خود، جلوی موجسواری دلالان را بگیرند. عرضه قطرهچکانی و نگهداری خودرو در پارکینگها، نه تنها کمکی به بازار نمیکند، بلکه تشدیدکننده بحران است. خودروسازان باید برای مدتی تمام خودروهای تولیدی خود را مستقیماً و بدون واسطه در اختیار مصرفکنندگان نهایی قرار دهند.
در کنار افزایش عرضه، «واردات خودرو» نیز باید جدی گرفته شود. در حالی که قیمت یک پژو ۲۰۷ در بازارهای جهانی حدود ۱۵ تا ۲۰ هزار دلار است (حدود ۲.۵ تا ۳.۵ میلیارد تومان به نرخ دلار ۱۷۰ هزار تومانی)، اما این خودرو در ایران کیفیت پایینتری دارد و با قیمت بالاتری فروخته میشود. واردات خودروهای با کیفیت و قیمت مناسب، میتواند هم رقابت ایجاد کند و هم قیمتها را کاهش دهد.
سوم، «شفافیت اطلاعات» است. وزارت صمت و خودروسازان باید شفاف اعلام کنند که دقیقاً چه میزان ورق فولادی تأمین شده، چه میزان قطعه در انبارها موجود است، و برنامه تولید ماهانه آنها چیست. عدم شفافیت، بستر مناسبی برای شایعهپراکنی و دلالی است. بازار خودرو در اردیبهشت ۱۴۰۵ دیگر تابع فرمولهای اقتصادی نیست و بیشتر تحت تأثیر «ترس از آینده» و «کمبود فیزیکی کالا» حرکت میکند. تا زمانی که عرضه به صورت واقعی و نه صرفاً بر روی کاغذ جهش پیدا نکند و سایه سنگین سوءمدیریت از جاده مخصوص کنار نرود، وضعیت به همین منوال باقی خواهد ماند.