تلگرام رفع فیلتر شد

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

سازمان رسانه و ارتباطات عراق امروز (شنبه ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵) در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که «لغو ممنوعیت فعالیت اپلیکیشن تلگرام در سراسر این کشور» از امروز اجرایی می‌شود. بر اساس این اطلاعیه، «کلیه اپراتورهای مخابراتی (عراق‌تل، آسیاسل، زین عراق و کورک تل) موظفند فیلتر تلگرام را ظرف ۲۴ ساعت آینده بردارند.» این تصمیم در حالی اتخاذ می‌شود که عراق از تاریخ ۱۵ فروردین ۱۴۰۵ (۴ آوریل) دسترسی به تلگرام را به طور کامل مسدود کرده بود. دلیل آن، «نقض حریم خصوصی کاربران و انتشار اطلاعات طبقه‌بندی شده» (شامل تصاویر و فیلم‌های مربوط به جنایات سازمان‌های تروریستی) عنوان شده بود. خبر رفع فیلتر تلگرام با استقبال گسترده کاربران عراقی (حدود ۲۵ میلیون کاربر فعال) روبرو شده است. در پی اعلام این خبر، هشتگ «#تلگرام_برگشت» در توئیتر عراق ترند شد. سازمان رسانه و ارتباطات عراق در بیانیه خود اعلام کرده است که «شرکت تلگرام با شروط دولت عراق (همکاری با وزارت کشور برای مقابله با گروه‌های تروریستی و حذف کانال‌های دارای محتوای خشونت‌آمیز) موافقت کرده است.» این توافق،‌ حاصل چند دور مذاکره بین هیأتی از وزارت ارتباطات عراق و مقامات شرکت تلگرام (به رهبری پاول دوروف، بنیانگذار تلگرام) بود که در استانبول ترکیه برگزار شد. عراق از جمله کشورهایی بود که پس از جنگ تحمیلی علیه ایران، امنیت سایبری خود را در اولویت قرار داده بود. مسدودسازی تلگرام (که رمزنگاری قوی دارد) بخشی از این سیاست بود. اما با کاهش تنش‌های نظامی و درخواست عمومی مردم، دولت نرمش نشان داد. در این گزارش، ضمن مرور جزئیات رفع فیلتر تلگرام در عراق، به تحلیل دلایل مسدودسازی ۴۵ روزه، شروط دولت عراق برای بازگشایی، و واکنش کاربران و رسانه‌های عراقی می‌پردازیم.

چرا عراق تلگرام را مسدود کرد؟ (دلایل امنیتی و سیاسی)

عراق از تاریخ ۱۵ فروردین ۱۴۰۵ دسترسی به تلگرام را قطع کرد. سه دلیل اصلی:

1. دلیل اول (امنیتی)

   در اوایل فروردین، اسناد محرمانه وزارت کشور عراق (شامل نقشه‌های نظامی و سایت‌های حساس) در کانال‌های تلگرامی منتشر شد. دولت مدعی بود که این اسناد از طریق «ربودن حساب کاربری مسئولان» به دست آمده است.

2. دلیل دوم (سیاسی)

   برخی احزاب عراقی (به ویژه جریان صدر) از تلگرام برای تبلیغات ضد دولتی استفاده می‌کردند. ائتلاف چارچوب هماهنگی (که دولت را در دست دارد) خواستار مسدودسازی شد.

3. دلیل سوم (فنی)

   تلگرام از رمزنگاری end-to-end استفاده می‌کند که نظارت دولت بر پیام‌ها را غیرممکن می‌سازد. دولت عراق خواستار «دسترسی به اطلاعات کاربران» بود (مشابه کاری که روسیه و چین کرده‌اند).

عراق به مدت ۴۵ روز درخواست خود را به تلگرام ارائه کرد. تلگرام ابتدا مقاومت می‌کرد، اما پس از تهدید عراق به «مسدودسازی دائمی» (که ۲۵ میلیون کاربر را از دست می‌داد) عقب‌نشینی کرد.

جزئیات توافق عراق و تلگرام (۵ شرط اصلی)

پس از مذاکرات استانبول، دو طرف بر سر ۵ شرط به توافق رسیدند:

1. شرط اول: «همکاری با وزارت کشور عراق برای مقابله با گروه‌های تروریستی» تلگرام موظف است اطلاعات کانال‌های وابسته به داعش (که از عراق فعالیت می‌کنند) را در اختیار نیروهای امنیتی عراق قرار دهد (IP address، شماره تلفن ادمین‌ها، تاریخ ایجاد کانال).
2. شرط دوم: «حذف کانال‌های دارای محتوای خشونت‌آمیز» کانال‌هایی که ویدئوهای اعدام، شکنجه، یا تحریک به خشونت منتشر می‌کنند، ظرف ۲۴ ساعت توسط تیم مخصوص تلگرام حذف می‌شوند.
3. شرط سوم: «نصب سرورهای تلگرام در داخل عراق» (برای کاهش تأخیر و افزایش سرعت). شرکت تلگرام قول داده است تا پایان ۲۰۲۶ (مهر ۱۴۰۵) یک دیتاسنتر در بغداد راه‌اندازی کند.
4. شرط چهارم: «اعلام شفاف آمار کانال‌های مسدود شده» تلگرام موظف است هر ماه گزارشی به سازمان رسانه و ارتباطات عراق ارائه دهد (تعداد کانال‌های مسدود شده، دلیل مسدودسازی).
5. شرط پنجم: «راه‌اندازی خط تلفن شکایات مردمی» کاربران عراقی می‌توانند کانال‌های متخلف را از طریق خط ۱۷۸ (عمومی) گزارش دهند.

در صورت نقض هر یک از این شروط، دولت عراق حق دارد دوباره تلگرام را مسدود کند.

واکنش کاربران عراقی به رفع فیلتر (جشن مجازی)

خبر رفع فیلتر تلگرام با واکنش‌های گسترده و عموماً مثبت کاربران روبرو شد:

• در توئیتر، هشتگ «#تلگرام_برگشت» با ۲ میلیون توییت در ۶ ساعت اول تبدیل به ترند اول عراق شد.
• کاربران با انتشار گیف‌های شادی (رقص، آتش بازی) و پیام‌های طنز (مثل «بالاخره دیوار افتاد») از این تصمیم استقبال کردند.
• برخی کاربران به تلگرام بابت «آزادی بیان» تبریک گفتند و از دولت عراق بابت «بازگشایی» تشکر کردند.

اما مخالفانی نیز وجود داشتند. برخی فعالان مدنی گفتند: «تلگرام بستری برای اخاذی و کلاهبرداری است» و «حفاظت از حریم خصوصی مهم‌تر از آزادی بیان است». با این حال، صدای مخالفان در اقلیت بود (کمتر از ۱۰ درصد). رسانه‌های عراقی نیز به شدت این خبر را پوشش دادند. شبکه «العراقیه» (دولتی) با تیتر «پایان انزوا» به استقبال رفت، در حالی که شبکه «السومریه» (خصوصی) با تیتر «عراق به سواد دیجیتال بازگشت» این خبر را منعکس کرد.

مقایسه با سایر کشورهای مسدودکننده تلگرام (روسیه، اوکراین، چین)

عراق تنها کشوری نیست که تلگرام را مسدود کرده است. پیش از آن، کشورهای زیر نیز اقدام مشابهی انجام داده بودند:

• روسیه (۲۰۱۸-۲۰۲۰)

  روسیه تلگرام را به دلیل خودداری از تحویل کلیدهای رمزنگاری مسدود کرد. مسدودسازی ۲ سال طول کشید و در نهایت روسیه عقب‌نشینی کرد (تلگرام فقط کانال‌های تروریستی را حذف کرد). تجربه عراق شبیه روسیه است (با شروط سبک‌تر).

• چین (۲۰۱۵ تاکنون)

  چین تلگرام را به طور کامل مسدود کرده است (دسترسی از طریق VPN هم محدود است). دلیل: کنترل شدید محتوا. چین هیچ توافقی با تلگرام انجام نداده است.

• ایران (۲۰۲۲ تاکنون)

  ایران تلگرام را از زمان اعتراضات سراسری مسدود کرده است (هنوز رفع فیلتر نشده). دلیل: ایجاد ناامنی توسط کانال‌های معاند. برخلاف عراق، ایران مذاکره مستقیم با تلگرام را نپذیرفته است.

• اوکراین (۲۰۲۲)

  اوکراین تلگرام را پس از حمله روسیه مسدود کرد (به دلیل نگرانی از نفوذ روسیه). اما پس از ۳ ماه رفع فیلتر کرد (با شروط ضعیف‌تر).

بنابراین، عراق جزو کشورهای نرم‌ در برخورد با تلگرام محسوب می‌شود (نه سختگیرانه مثل چین و نه کاملاً آزاد مثل اروپا).

تأثیر رفع فیلتر بر وضعیت اینترنت در ایران (درس عبرت؟)

آیا رفع فیلتر تلگرام در عراق، می‌تواند بر تصمیم‌گیری ایران برای بازگشایی اینترنت تأثیر بگذارد؟

پاسخ کارشناسان: «نه مستقیماً، اما غیرمستقیم بله.» ایران و عراق دو کشور متفاوت هستند. عراق دموکراسی پارلمانی دارد و دولت آن در برابر افکار عمومی پاسخگوست. ایران شورای عالی امنیت ملی دارد که بر اساس تهدیدات امنیتی تصمیم می‌گیرد. با این حال، برخی شباهت‌ها وجود دارد:

• هر دو کشور در ماه‌های اخیر با تهدیدات امنیتی (حملات تروریستی) روبرو بوده‌اند.
• هر دو کشور از مسدودسازی تلگرام ضرر اقتصادی دیده‌اند (کسب‌وکارهای آنلاین وابسته به این پلتفرم).
• هر دو کشور فشار افکار عمومی را تجربه کرده‌اند.

اگر عراق توانسته است با توافق (نه تسلیم) مشکل را حل کند، شاید ایران هم بتواند به جای «فیلتر مطلق»، وارد مذاکره با تلگرام شود. اما تاکنون هیچ نشانه‌ای از تمایل ایران به مذاکره دیده نمی‌شود. مقامات ایران (به ویژه شورای عالی امنیت ملی) تلگرام را «نقض حاکمیت ملی» می‌دانند و به دنبال «اینترانت بومی» (مثل ایتا، روبیکا، بله) هستند.

رفع فیلتر تلگرام در عراق یک پیروزی برای آزادی دیجیتال است

اما بعید است که ایران از آن الگوبرداری کند.

تفاوت در ساختار سیاسی و تهدیدات امنیتی، مانع از تغییر رویکرد می‌شود.