آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
روزنامه واشینگتن پست در گزارشی تحقیقی امروز (دوشنبه ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵) فاش کرد که با وجود محاصره دریایی آمریکا علیه ایران، صادرات نفت ایران به صورت «کشتی به کشتی» در اقیانوسهای هند و آرام همچنان ادامه دارد. این گزارش میگوید: «کارشناسان میگویند انتقالهای مخفیانه در دریا برای پنهان کردن منشأ نفتی استفاده میشود که پیش از اعمال محاصره، بنادر ایران و خلیج عمان را ترک کرده است.» واشینگتن پست به نقل از تحلیلگران نفتی و منابع اطلاعاتی غرب نوشت: «شبکهای گسترده از نفتکشها با استفاده از روشهای پیچیده نظیر خاموشکردن سیستمهای ردیابی و انتقال کشتیبهکشتی در آبهای دوردست، موفق شدهاند نظارتهای دقیق دریایی را دور بزنند.» این روزنامه آمریکایی تأکید کرده است که «تصاویر ماهوارهای و دادههای ردیابی نشان میدهند که دهها فروند شناور در اقیانوسهای هند و آرام در حال جابهجایی محمولههای سوخت هستند تا شناسایی مبدأ اصلی بار غیرممکن شود.»
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از تاریخ ۱۳ آوریل (۲۴ فروردین) محاصره دریایی بنادر ایران را اعمال کرد و اعلام کرده بود که «هیچ نفتکش حامل نفت ایران اجازه عبور از تنگه هرمز را نخواهد داشت.» اما به نظر میرسد که ایران قبل از شروع محاصره، حجم عظیمی از نفت خود را با نفتکشهای خود به آبهای بینالمللی منتقل کرده است. تاکتیک «انتقال کشتی به کشتی» (Ship-to-Ship Transfer) یک روش قدیمی در صنعت نفت است که در آن، یک نفتکش بزرگ (مادر) محموله خود را به چندین نفتکش کوچکتر (فرزند) در میانه دریا منتقل میکند. این کار باعث میشود که ردیابی مسیر نفت تقریباً غیرممکن شود. ایران در سالهای گذشته (به ویژه پس از خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸) از این تاکتیک برای دور زدن تحریمها استفاده کرده بود. اما اکنون با محاصره کامل دریایی، این تاکتیک به یک «هنر عملیاتی» تبدیل شده است. در این گزارش، ضمن مرور جزئیات روشهای دور زدن محاصره توسط ایران، به تحلیل تأثیر آن بر بازار نفت، واکنش آمریکا و آینده صادرات نفت ایران میپردازیم.
جزئیات تاکتیک «انتقال کشتیبهکشتی» (STS) و مراحل اجرا
تاکتیک انتقال کشتی به کشتی (STS) یک فرآیند لجستیکی پیچیده است که نیاز به هماهنگی دقیق دارد. مراحل آن به شرح زیر است:
-
مرحله اول (خروج از بنادر ایران قبل از محاصره)
در تاریخ ۱۰ تا ۲۰ فروردین (حدود ۲ هفته قبل از اعمال محاصره)، حدود ۵۰ نفتکش بزرگ (کلاس VLCC) از بنادر خارک، بندرعباس و چابهار خارج شدند. این نفتکشها عمدتاً حامل نفت خام صادراتی ایران بودند. آنها به جای عبور از تنگه هرمز، به سمت شرق (اقیانوس هند) حرکت کردند.
-
مرحله دوم (خاموش کردن ترانسپوندر (AIS)
پس از خروج از آبهای ایران، نفتکشها سیستم ردیابی خود (AIS) را خاموش کردند. سیستم ردیابی، موقعیت کشتی را هر چند ثانیه یک بار به ماهوارهها ارسال میکند. با خاموش کردن آن، نفتکشها عملاً «ناپدید» میشوند. آمریکا برای ردیابی آنها مجبور است از تصاویر ماهوارهای نوری (با وضوح بالا) استفاده کند که زمانبر و پرهزینه است.
-
مرحله سوم (انتقال در آبهای بینالمللی)
نفتکشهای بزرگ (با ظرفیت ۲ میلیون بشکه) در نقطه ای از اقیانوس هند (معمولاً در فاصله ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ کیلومتری سواحل عمان یا پاکستان) لنگر میاندازند. سپس نفتکشهای کوچکتر (با ظرفیت ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه) از کشورهای ثالث (مانند چین، امارات، عمان) به آنها ملحق میشوند و بار را دریافت میکنند. این عملیات معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت طول میکشد.
-
مرحله چهارم (پخش شدن در بازارهای جهانی)
نفتکشهای کوچکتر با پاسپورتهای جعلی (مثلاً ثبت شده در پاناما، لیبریا، یا مالتی) به سمت چین، هند، سوریه، یا ونزوئلا حرکت میکنند. تا زمانی که نفت به پالایشگاه برسد، دیگر هیچ اثری از منشأ ایرانی آن باقی نمیماند.
نقش چین و روسیه در دور زدن محاصره
واشینگتن پست در گزارش خود به نقش کلیدی چین و روسیه در این فرآیند اشاره کرده است. چین به عنوان بزرگترین خریدار نفت ایران (حدود ۷۰ درصد صادرات) نه تنها واردات را متوقف نکرده، بلکه زیرساختهای مالی و لجستیکی را نیز فراهم کرده است:
-
تأمین نفتکشهای کوچک
شرکتهای کشتیرانی چینی (مانند COSCO) نفتکشهای خود را در اختیار ایران قرار میدهند. این نفتکشها تحت پرچم کشورهای ثالث (مثلاً تانزانیا، کیریباتی) ثبت شدهاند تا ردیابی آنها دشوارتر شود.
-
سیستم پرداخت جایگزین (تهاتر)
چین به جای دلار، نفت ایران را با «یوان» (واحد پول چین) یا از طریق تهاتر کالا (کالا در مقابل کالا) خریداری میکند. ایران در مقابل، کالاهای اساسی (برنج، سویا، تجهیزات پزشکی) و قطعات صنعتی از چین وارد میکند. این سیستم نیازی به تراکنشهای بانکی جهانی (سوئیفت) ندارد.
روسیه نیز نقش میانجی و تأمین کننده «نفتکشهای ابرسانکشن» را ایفا میکند. برخی از نفتکشهای روسی (که تحریم هستند) توانایی حمل نفت ایران را نیز دارند. همچنین روسیه نفت خریداری شده از ایران را با نام خود به کشورهای اروپایی میفروشد (پولشویی ژئوپلیتیک).
اختلاف نظر در درون دولت آمریکا (بر سر محاصره و شکست آن)
واشینگتن پست به نقل از منابع آگاه در کاخ سفید نوشته است که «محاصره دریایی ترامپ تا حد زیادی شکست خورده است.» دلیل اصلی، «نبود اجماع بینالمللی» است. چین و روسیه (دو عضو دائم شورای امنیت) از محاصره حمایت نمیکنند و حتی به طور فعال در دور زدن آن مشارکت دارند. همچنین در درون دولت آمریکا، اختلاف نظر جدی وجود دارد. برخی مقامات پنتاگون (وزارت دفاع) و سیا معتقدند که «محاصره دریایی بدون بازرسی کشتیها در دریای آزاد، بیفایده است.» بازرسی کشتیهای تجاری در آبهای بینالمللی نیازمند قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل است که آمریکا توانایی اخذ آن را ندارد (به دلیل وتوی روسیه و چین).
در مقابل، مشاوران امنیت ملی ترامپ اصرار دارند که «محاصره کامل» شود و نیروی دریایی آمریکا مجوز توقیف نفتکشهای ایرانی را در هر نقطه از جهان داشته باشد. اما پنتاگون هشدار میدهد که این اقدام (توقیف در دریای آزاد) میتواند منجر به «جنگ تمام عیار» با ایران شود. فعلاً ترامپ گزینه «فشار حداکثری» را حفظ کرده، اما به نظر میرسد که محاصره نفوذپذیر است.
تصاویر ماهوارهای و شواهد غیرقابل انکار
واشینگتن پست به تصاویر ماهوارهای شرکتهای تجاری (مانند Planet Labs و Maxar Technologies) استناد کرده است. این تصاویر در تاریخ ۵ تا ۱۰ مه (۱۵ تا ۲۰ اردیبهشت) گرفته شدهاند و موارد زیر را نشان میدهند: تجمع ۱۲ نفتکش در نقطهای در اقیانوس هند، در فاصله ۴۰۰ کیلومتری سواحل عمان. این نفتکشها در حال انجام عملیات کشتی به کشتی هستند (تصاویر ویدئویی نیز وجود دارد). نفتکشهای بزرگ با ترانسپوندر خاموش در حال حرکت به سمت شرق. رد آن ها با استفاده از تصاویر راداری (SAR) ردیابی شده است. ورود نفتکشهای کوچکتر به بنادر چین (به ویژه بندر ژیجیائو و بندر چینگدائو). تحلیلگران تخمین میزنند که در ماه آوریل (فروردین-اردیبهشت) حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت ایران (ارزش حدود ۳ میلیارد دلار) با موفقیت به چین تحویل داده شده است. آمریکا این تصاویر را در اختیار متحدان خود (مثل عربستان و اسرائیل) قرار داده، اما تاکنون اقدام عملی برای توقف محمولهها انجام نداده است.
آینده صادرات نفت ایران (سناریوهای پیش رو)
سه سناریو برای آینده صادرات نفت ایران قابل تصور است:
-
سناریوی نخست (ادامه وضع موجود – ۵۰٪ احتمال)
ایران به استفاده از تاکتیک STS ادامه میدهد. آمریکا نیز به دلیل هزینه بالا (نظارت هوایی و دریایی) نمیتواند جلوی همه محمولهها را بگیرد. صادرات نفت ایران به حدود ۵۰۰ هزار بشکه در روز (کاهش ۸۰ درصدی نسبت به قبل از جنگ) خواهد رسید. این میزان برای تأمین هزینههای جنگی ایران کافی است، اما نمیتواند اقتصاد ایران را نجات دهد.
-
سناریوی دوم (تشدید محاصره – ۳۰٪ احتمال)
آمریکا با متحدان خود (انگلیس و استرالیا) عملیات بازرسی دریایی را در اقیانوس هند آغاز میکند. در این صورت، احتمال درگیری نظامی با ایران افزایش مییابد (ممکن است ایران به سمت ناوهای آمریکایی موشک شلیک کند). این سناریو بازار نفت را به شدت مختل میکند (قیمت نفت تا ۱۵۰ دلار سقوط میکند).
-
سناریوی سوم (مذاکره و توافق – ۲۰٪ احتمال)
ترامپ از موضع خود عقبنشینی میکند و به ایران پیشنهاد توافق میدهد (مثلاً اجازه صادرات یک میلیون بشکه در روز در ازای توقف برنامه هستهای). این سناریو کمترین احتمال را دارد (به دلیل نزدیکی به انتخابات مجلس آمریکا). واشینگتن پست در پایان گزارش خود نوشت: «ایران ثابت کرده است که قادر است حتی در بدترین شرایط، راهی برای فروش نفت خود پیدا کند. محاصره کامل یک بنادر، یک توهم است. این درس مهمی برای سیاستگذاران آمریکایی است.»