آینده وب فارسی پس از بازگشایی اینترنت؛ فرصت‌ها و چالش‌های پیش رو

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

پس از ۸۷ روز قطعی و محدودیت گسترده، سرانجام اینترنت بین‌الملل در ایران بازگشایی شد. اما آیا وب فارسی به دوران پیش از دی‌ماه بازمی‌گردد؟ اینترنت به وضعیت قبل از دی‌ماه ۱۴۰۴ بازگشته است؛ یعنی کاربران می‌توانند به جیمیل، گوگل، یوتیوب (با محدودیت) و سایر سرویس‌های خارجی دسترسی داشته باشند، اما فیلترینگ اینستاگرام، واتساپ و تلگرام همچنان پابرجاست. سه ماه قطعی اینترنت، زخم‌های عمیقی بر پیکر اقتصاد دیجیتال، کسب‌وکارهای آنلاین، و اعتماد عمومی وارد کرده است. حالا سوال این است: آیا این زخم‌ها ترمیم‌پذیر هستند؟ کارشناسان معتقدند که بازگشایی اینترنت فقط «نفس‌گیری» است، نه «درمان قطعی». وب فارسی برای احیای کامل نیاز به «ثبات»، «پیش‌بینی‌پذیری» و «رفع فیلترینگ» دارد.

در این ۸۷ روز، بیش از ۵۰ درصد استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای آنلاین تعطیل شده‌اند یا با کاهش ۷۰ درصدی فروش مواجه بوده‌اند. بازگشت به شرایط قبل حداقل ۳ تا ۶ ماه زمان نیاز دارد. اما فراتر از اقتصاد، «اعتماد کاربران» بزرگ‌ترین سرمایه‌ای است که از دست رفته است. کاربران دیگر مطمئن نیستند که فردا اینترنت قطع نمی‌شود یا سرویس‌هایشان مسدود نمی‌گردد. در این گزارش، آینده وب فارسی را از پنج زاویه متفاوت بررسی می‌کنیم: فرصت‌های اقتصادی، چالش‌های فنی، الزامات حقوقی، نقش فیلترینگ، و چشم‌انداز رقابت با پلتفرم‌های خارجی. همراه ما باشید تا تصویری واقع‌بینانه از آنچه در انتظار وب فارسی است، ترسیم کنیم.

احیای اقتصاد دیجیتال؛ از صفر تا صد

اقتصاد دیجیتال ایران در ۸۷ روز قطعی اینترنت، ضربه‌ای جبران‌ناپذیر دیده است. برآوردهای غیررسمی (انجمن تجارت الکترونیک) از خسارت روزانه ۳۰ تا ۸۰ میلیون دلاری حکایت دارد. در مجموع، خسارت کل حدود ۳ تا ۷ میلیارد دلار (بسته به روش محاسبه) برآورد می‌شود. بیش از ۵۰ درصد استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای آنلاین تعطیل شده‌اند. در کسب‌وکارهای بزرگ، افت فروش بین ۴۰ تا ۵۰ درصد و در کسب‌وکارهای کوچک و متوسط بین ۵۰ تا ۷۰ درصد گزارش شده است. در برخی مقاطع بحرانی (هفته‌های اول قطعی)، فروش عملاً به صفر نزدیک شده بود. حدود ۲۰۰۰ شرکت در کشور تنها یک تا دو ماه دیگر تاب‌آوری دارند.

برای احیای اقتصاد دیجیتال، سه گام اساسی باید برداشته شود:

۱. بازسازی اعتماد کاربران

بسیاری پس از 87 روز قطعی اینترنت، به خرید سنتی بازگشته‌اند. پلتفرم‌های آنلاین باید با ارائه تخفیف‌های ویژه، تضمین بازگشت کالا، و بهبود تجربه کاربری، مشتریان را دوباره جذب کنند. این فرآیند حداقل ۳ تا ۶ ماه زمان نیاز دارد.

۲. حمایت مالی از کسب‌وکارهای آسیب‌دیده:

دولت باید با ارائه تسهیلات بانکی کم‌بهره (با دوره تنفس ۶ ماهه)، معافیت مالیاتی، و اختصاص یارانه تبلیغات، به استارتاپ‌ها کمک کند تا دوباره روی پای خود بایستند. تجربه کشورهای دیگر (مانند ترکیه و اندونزی) نشان داده است که حمایت دولتی در چنین شرایطی ضروری است.

۳. بازسازی زنجیره تأمین و ارتباط با مشتریان خارجی

بسیاری از کسب‌وکارهای صادرات محور (صنایع دستی، فرش، خوراکی‌های سنتی، و...) ارتباط خود با مشتریان خارجی را از دست داده‌اند. بازسازی این ارتباطات نیازمند زمان و هزینه بالاست. فریلنسرها (برنامه‌نویسان، طراحان گرافیک، مترجمان) نیز باید دوباره در سایت‌های بین‌المللی (Upwork، Fiverr) رتبه خود را به دست آورند.

چالش فنی؛ از وصله‌های امنیتی تا ریسک حملات سایبری

در طول ۸۷ روز قطعی اینترنت، وصله‌های امنیتی (Security Patches) برای بیش از ۱۰۰ آسیب‌پذیری جدید (CVE) منتشر شده است که کسب‌وکارهای ایرانی قادر به دریافت آنها نبوده‌اند. این آسیب‌پذیری‌ها شامل سیستم‌عامل ویندوز، لینوکس، نرم‌افزارهای تحت وب (وردپرس، جوملا)، و حتی سخت‌افزارهای شبکه (روترها، سوئیچ‌ها) بوده است. هکرها در طول این مدت می‌توانستند از این آسیب‌پذیری‌ها سوءاستفاده کنند و به سرورها و اطلاعات کاربران دسترسی پیدا کنند.

با بازگشایی اینترنت، اولین اولویت کسب‌وکارها باید «به‌روزرسانی تمام سیستم‌ها» باشد. این کار ممکن است چند روز تا چند هفته طول بکشد. همچنین کاربران عادی باید «سیستم‌عامل» و «نرم‌افزارهای خود» (مرورگر، آنتی‌ویروس، نرم‌افزارهای آفیس) را به آخرین نسخه به‌روز کنند. محمدامین کریمان، عضو انجمن تجارت الکترونیک، هشدار می‌دهد: «برخی کاربران در طول قطعی اینترنت از فیلترشکن‌های ناامن استفاده کرده‌اند که ممکن است بدافزار روی سیستم آنها نصب کرده باشد. این بدافزارها می‌توانند اطلاعات شخصی (رمز عبور، شماره کارت بانکی) را سرقت کنند.» توصیه می‌شود که کاربران «اسکن کامل آنتی‌ویروس» را اجرا کنند و رمز عبور حساب‌های مهم خود (ایمیل، شبکه‌های اجتماعی، بانکداری آنلاین) را تغییر دهند. ریسک دیگر، «حملات سایبری در روزهای اول بازگشایی» است. هکرها می‌دانند که سیستم‌ها در این مدت آسیب‌پذیر بوده‌اند و ممکن است در روزهای اول بازگشایی، حملات گسترده‌ای (مانند باج‌افزار، فیشینگ، و DDoS) را سازماندهی کنند. کسب‌وکارها باید تیم‌های واکنش سریع (Incident Response) را در حالت آماده باش قرار دهند.

فیلترینگ؛ مانع اصلی رقابت پذیری

با وجود بازگشایی اینترنت، «فیلترینگ» اینستاگرام، واتساپ، تلگرام، توییتر (X)، و فیسبوک همچنان پابرجا است. این یعنی کاربران برای دسترسی به این پلتفرم‌ها همچنان به فیلترشکن نیاز دارند. این وضعیت دو پیامد منفی دارد:

۱. کاهش رقابت‌پذیری کسب‌وکارهای آنلاین

بسیاری از کسب‌وکارهای خرد و متوسط (آنلاین شاپ‌ها) وابستگی کامل به اینستاگرام دارند. فیلتر بودن اینستاگرام باعث شده است که این کسب‌وکارها مشتریان خود را از دست بدهند و نتوانند تبلیغات مؤثر انجام دهند. پلتفرم‌های داخلی (ایتا، روبیکا، سروش و...) هنوز نتوانسته‌اند جای خالی اینستاگرام را پر کنند (به دلیل تعداد کاربر کمتر، کیفیت پایین‌تر، و نبود ابزارهای تبلیغاتی).

۲. افزایش استفاده از فیلترشکن و ناامنی سایبری

میلیون‌ کاربر ایرانی برای دسترسی به اینستاگرام و واتساپ مجبور به استفاده از فیلترشکن‌های ناشناس و ناامن هستند. این فیلترشکن‌ها می‌توانند ترافیک کاربران را ضبط کنند، اطلاعات شخصی را بدزدند، و حتی بدافزار روی سیستم نصب کنند. رضا الفت‌نسب می‌گوید: «تجربه نشان داده هرجا رقابت واقعی وجود داشته، رشد اتفاق افتاده و هرجا محدودیت جایگزین انتخاب شده، نتیجه پایدار و قابل اتکا نبوده است.»

کارشناسان معتقدند که «رفع فیلترینگ» (آزادی کامل اینترنت) گام بعدی دولت باید باشد. با این حال، با توجه به مخالفت نهادهای امنیتی، این اتفاق حداقل تا پایان سال ۱۴۰۵ محتمل نیست. در میان مدت، بهترین راهکار «ایجاد پلتفرم‌های داخلی رقابتی با کیفیت بالا» است، نه صرفاً حذف رقبای خارجی.

بازسازی اعتماد عمومی؛ سخت‌ترین مأموریت

بزرگ‌ترین سرمایه‌ای که در ۸۷ روز قطعی اینترنت از دست رفته است، «اعتماد عمومی» است. کاربران دیگر مطمئن نیستند که فردا اینترنت قطع نمی‌شود یا سرویس‌هایشان مسدود نمی‌گردد. یک نظرسنجی غیررسمی نشان می‌دهد که بیش از ۶۰ درصد کاربران «میزان استفاده از خدمات آنلاین» خود را کاهش داده‌اند (به دلیل ترس از قطعی مجدد). کسب‌وکارهای آنلاین نیز برای سرمایه‌گذاری بلندمدت (مثلاً خرید سرور، استخدام نیروی متخصص، و توسعه نرم‌افزار) تردید دارند. رضا الفت‌نسب می‌گوید: «سرمایه‌گذار به دنبال محیطی قابل پیش‌بینی است. تا زمانی که این پیش‌بینی‌پذیری در اقتصاد دیجیتال ایران ایجاد نشود، نمی‌توان انتظار رشد پایدار، جذب سرمایه و توسعه جدی در این حوزه را داشت.» برای بازسازی اعتماد عمومی، سه اقدام ضروری است:

• شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها

  محمد مهاجری، فعال رسانه‌ای اصولگرا، خواستار انتشار صورتجلسه جلسات ستاد ویژه فضای مجازی شده است تا مشخص شود چه کسانی با بازگشایی اینترنت مخالفت کرده‌اند. شفافیت می‌تواند تا حدی اعتماد را بازگرداند.

• تضمین عدم تکرار قطعی‌های طولانی‌مدت

  دولت باید اعلام کند که قطعی اینترنت (حتی در شرایط جنگی) حداکثر ۷۲ ساعت خواهد بود و پس از آن، اینترنت به حالت عادی بازمی‌گردد. این قول (اگر عملی شود) می‌تواند به کسب‌وکارها کمک کند تا برنامه‌های پشتیبان (Backup) طراحی کنند.

• جبران خسارت کسب‌وکارها (حداقل نمادین)

  دولت می‌تواند با اعطای «تخفیف مالیاتی» یا «بخشودگی جرائم بیمه و عوارض» به کسب‌وکارهای آسیب‌دیده، پیام دهد که «متوجه خسارت‌ها شده است و می‌خواهد جبران کند». هرچند جبران کامل خسارت ۷ میلیارد دلاری غیرممکن است، اما یک اقدام نمادین می‌تواند اعتماد را تا حدی بازگرداند.

چشم‌انداز رقابت پلتفرم‌های داخلی و خارجی

پس از بازگشایی اینترنت، رقابت بین پلتفرم‌های داخلی (ایتا، روبیکا، سروش، بله، گپ) و خارجی (اینستاگرام، واتساپ، تلگرام) دوباره از سر گرفته می‌شود. با این حال، این رقابت «نابرابر» است، زیرا پلتفرم‌های خارجی فیلتر هستند و کاربران برای دسترسی به آنها نیاز به فیلترشکن دارند.

1. در کوتاه‌مدت (۳ تا ۶ ماه آینده)، پلتفرم‌های داخلی می‌توانند از این فرصت استفاده کنند و کاربران جدید جذب نمایند. اما برای حفظ این کاربران، باید «کیفیت خدمات» خود را به سطح پلتفرم‌های خارجی نزدیک کنند. رضا الفت‌نسب می‌گوید: «این پلتفرم‌ها باید در فضای رقابتی و با کیفیت بالا رشد کنند تا بتوانند انتخاب اول کاربران شوند، نه اینکه صرفاً با تصمیمات دستوری جایگزین شوند.» برخی کاربران (مانند سیما و راضیه در گزارش اصلی) از مشکلات پلتفرم‌های داخلی (مانند آپلود نشدن فایل‌ها، کیفیت پایین تصاویر، و نبود مشتری) گلایه کرده‌اند.
2. در بلندمدت (یک سال آینده)، اگر فیلترینگ پلتفرم‌های خارجی ادامه یابد، پلتفرم‌های داخلی می‌توانند سهم بازار خود را افزایش دهند. اما برای رسیدن به سطح اینستاگرام (با بیش از یک میلیارد کاربر فعال ماهانه)، حداقل ۵ تا ۱۰ سال زمان نیاز است. کارشناسان معتقدند که «بهترین راهکار برای توسعه پلتفرم‌های داخلی، رقابت آزاد با پلتفرم‌های خارجی است، نه حذف آنها با فیلتر». تجربه جهانی نشان داده است که پلتفرم‌های داخلی موفق (مانند WeChat در چین، VK در روسیه، و KakaoTalk در کره جنوبی) در فضای رقابتی (و نه انحصاری) رشد کرده‌اند. وب فارسی آینده روشنی دارد، به شرطی که «ثبات» و «پیش‌بینی‌پذیری» به عنوان اصول پایه‌ای حکمرانی اینترنت پذیرفته شود.