آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
دادههای بینالمللی حکایت از افت شدید ترافیک اینترنت در ایران دارد. شرکت نتبلاکس که یکی از مراجع معتبر جهانی در زمینه پایش قطعی و اختلالات اینترنت است، اعلام کرده که ترافیک اینترنت ایران ۲۵ درصد کاهش یافته است. این کاهش محسوس، همزمان با گزارشهای کاربران داخلی از اختلالات گسترده در دسترسی به شبکههای اجتماعی خارجی، پیامرسانها و وبسایتهای بینالمللی همراه شده است. بسیاری از کاربران از کندی شدید و قطعیهای مکرر اینترنت گلایه دارند. نتبلاکس در تازهترین تحلیل خود اعلام کرده که الگوی اختلالات مشاهدهشده در ایران نشاندهنده «اعمال محدودیتهای فنی گسترده» است و صرفاً قطعی عادی یا نقص فنی نیست. بر اساس دادههای این شرکت، ترافیک اینترنت ایران از ساعتهای ابتدایی امروز (یکشنبه) با شیب تندی کاهش یافته و به پایینترین سطح خود در چند ماه اخیر رسیده است.
کاربران در شبکههای اجتماعی از جمله توییتر و تلگرام، گزارشهای متعددی از قطعی اینترنت همراه (۴G) و خانگی (ADSL و فیبر نوری) در شهرهای مختلف از جمله تهران، اصفهان، شیراز، مشهد و تبریز منتشر کردهاند. این اختلالات در حالی رخ میدهد که در ساعات گذشته تحولات نظامی و امنیتی مهمی در منطقه رخ داده است. هر چند هنوز ارتباط مستقیمی بین این دو رویداد تأیید نشده، اما همزمانی آنها قابل توجه است. کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات معتقدند که کاهش ۲۵ درصدی ترافیک یک رقم بسیار بالاست که نشان میدهد حجم زیادی از کاربران یا به اینترنت دسترسی ندارند و یا شبکه به طور عمدی محدود شده است. سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی و وزارت ارتباطات تا لحظه تنظیم این خبر، پاسخی به گزارش نتبلاکس و گلایه کاربران ندادهاند. فعالان مدنی و حقوق دیجیتال خواستار شفافسازی فوری در این خصوص شدهاند.
نتبلاکس چیست و دادههای آن چگونه جمعآوری میشود؟
نتبلاکس یک شرکت آمریکایی متخصص در پایش و اندازهگیری اینترنت در سطح جهان است. این شرکت با استفاده از هزاران حسگر (سنسور) نصبشده در شبکههای اینترنتی مختلف و همچنین دادههای داوطلبانه کاربران (از طریق نصب نرمافزارهای مخصوص)، ترافیک اینترنت کشورهای مختلف را به طور مداوم رصد میکند. روش کار نتبلاکس مبتنی بر ارسال درخواستهای متعدد به پروتکلهای مختلف (HTTP، HTTPS، DNS و...) و اندازهگیری میزان پاسخگویی سرورهاست. اگر در یک منطقه جغرافیایی، درصد بالایی از این درخواستها با شکست مواجه شود یا زمان پاسخدهی به طور غیرعادی افزایش یابد، نتبلاکس وضعیت «اختلال» یا «قطع» را ثبت میکند.
اعتبار نتبلاکس در سطح جهانی بسیار بالاست. رسانههای معتبر، سازمانهای حقوق بشری و حتی دولتها برای تأیید یا رد ادعاهای قطعی اینترنت، به دادههای نتبلاکس استناد میکنند. البته این شرکت گاهی متهم به سوگیری سیاسی (به دلیل مستقر بودن در آمریکا) میشود، اما روش علمی و شفاف آن (انتشار دادههای خام و کدهای متنباز) تا حد زیادی این اتهامات را رد میکند. در مورد ایران، نتبلاکس سابقه طولانی در ثبت قطعیهای گسترده اینترنت (مانند آبان ۱۳۹۸ و دی ۱۴۰۴) دارد و دادههای آن معمولاً با گزارشهای کاربران داخلی همخوانی دارد. محدودیت نتبلاکس این است که نمیتواند تشخیص دهد که علت دقیق اختلال چیست. یعنی نمیتواند بگوید که آیا این اختلال به دلیل قطع فیزیکی کابلها، حمله سایبری، تنظیم نادرست روترها و یا اعمال عمدی فیلترینگ و محدودیت از سوی مقامات صورت گرفته است. برای تشخیص علت، به دادههای تکمیلی از داخل کشور نیاز است. با این حال، الگوی اختلال (کاهش ۲۵ درصدی یکباره و متمرکز) به شدت به «اعمال محدودیت عمدی» شباهت دارد تا خرابی فنی تصادفی.
تحلیل کاهش ۲۵ درصدی ترافیک؛ یک شوک بزرگ به زیرساخت
کاهش ۲۵ درصدی ترافیک اینترنت، یک رقم بسیار سنگین است. برای درک بزرگی این رقم، بدانید که در قطعی معروف اینترنت در آبان ۱۳۹۸ (که چند روز کامل طول کشید)، ترافیک اینترنت ایران تقریباً به صفر رسید و بلافاصله پس از رفع محدودیت، به سطح قبل بازگشت. کاهش ۲۵ درصدی به این معناست که از هر چهار کاربر اینترنت در ایران، یک نفر (یا به طور میانگین، یک چهارم از زمان اتصال هر کاربر) از دسترسی به اینترنت محروم شده است. این یعنی میلیونها کاربر نمیتوانند از خدمات بانکی آنلاین، آموزش مجازی، کسبوکارهای اینترنتی و ارتباطات روزمره خود استفاده کنند. چند سناریو میتواند این کاهش را توجیه کند:
-
سناریوی اول
قطعی گسترده در یکی از اپراتورهای اصلی تلفن همراه (همراه اول یا ایرانسل) یا یکی از ارائهدهندگان خدمات اینترنت ثابت (مانند آسیاتک یا شاتل). اگر یک اپراتور بزرگ به طور کامل دچار اختلال شود، ترافیک کل کشور میتواند حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش یابد. اما برای رسیدن به ۲۵ درصد، احتمالاً دو اپراتور به طور همزمان اختلال داشتهاند و یا اپراتور اصلی با شدت بالا (مثلاً بیش از ۵۰ درصد ظرفیت) دچار قطعی شده است. گزارشهای کاربران از اختلال در هر دو اپراتور اصلی (همراه اول و ایرانسل) در شهرهای مختلف، این سناریو را تقویت میکند.
-
سناریوی دوم
اختلال در زیرساختهای بینالمللی و یا خاموشی عمدی برخی پروتکلها. گاهی دولتها به جای قطع کامل اینترنت، دسترسی به پروتکلهای خاصی (مثلاً VPN، وایرگارد و حتی HTTPS) را مسدود میکنند. این کار میتواند باعث شود بسیاری از کاربران تصور کنند اینترنت قطع است، در حالی که از نظر فنی، هنوز پینگ (اتصال پایه) برقرار است.
-
سناریوی سوم
تأثیر مستقیم تحولات نظامی. اگر حملات سایبری یا فیزیکی به تأسیسات زیرساختی اینترنت ایران رخ داده باشد، میتواند منجر به کاهش ترافیک شود. هنوز مدرکی برای این سناریو وجود ندارد، اما همزمانی با تحولات نظامی، آن را غیرممکن نمیکند. به هر حال، کاهش ۲۵ درصدی یک هشدار جدی است و نیازمند پاسخ فوری از سوی مسئولان است.
تأثیر اختلالات بر کسبوکارها و زندگی روزمره مردم
قطع اینترنت و کاهش ۲۵ درصدی ترافیک، فقط یک عدد آماری نیست. پشت این آمار، میلیونها انسان با مشکلات روزمره دست و پنجه نرم میکنند. کسبوکارهای آنلاین و استارتاپها که ستون فقرات اقتصاد دیجیتال ایران هستند، آسیبپذیرترین گروه هستند. فروشگاههای اینترنتی که بخش عمده فروش خود را به صورت آنلاین انجام میدهند، با کاهش شدید مشتری مواجه میشوند. سفارشهای ثبتشده به دلیل قطعی در درگاههای پرداخت، تکمیل نمیشوند. پلتفرمهای آموزش آنلاین (شاد و سایر سامانههای دانشگاهی) عملاً غیرقابل استفاده میشوند و هزاران دانشآموز و دانشجو از تحصیل بازمیمانند.
بانکداری آنلاین و اپلیکیشنهای پرداخت (که در سالهای اخیر به بخش جداییناپذیر زندگی ایرانیان تبدیل شدهاند)، در زمان قطعی اینترنت با اختلال مواجه میشوند. مردم نمیتوانند قبوض خود را پرداخت کنند، وجه انتقال دهند و یا از خودپردازهایی که نیاز به اتصال آنلاین دارند، استفاده کنند. این موضوع باعث ایجاد صفهای طولانی در مقابل شعب بانکها و خودپردازهای محدود آفلاین میشود. همچنین کسبوکارهای مبتنی بر اینترنت اشیاء (مانند دوربینهای مداربسته ابری، قفلهای هوشمند و سیستمهای اعلام حریق متصل به شبکه) با اختلال مواجه میشوند. شاید مهمترین آسیب، به آزادی ارتباطات و دسترسی به اطلاعات وارد میشود.
در شرایطی که کل جامعه در تنش و انتظار به سر میبرد (همزمان با تحولات نظامی)، دسترسی به اطلاعات دقیق و بهروز یک ضرورت است. قطع اینترنت عملاً مردم را از منابع خبری مستقل و بینالمللی محروم میکند و آنها را به سمت شایعات و اطلاعات نادرست در شبکههای اجتماعی داخلی (که ممکن است خودشان نیز دچار اختلال باشند) سوق میدهد. این تاریکخانه اطلاعاتی، خود میتواند منشأ بحرانهای اجتماعی و اقتصادی بزرگتری در روزهای آینده شود.
همزمانی با تحولات نظامی؛ ارتباط مستقیم یا تصادفی؟
در کمتر از یک روز گذشته، منطقه خاورمیانه شاهد تشدید بیسابقه تنشهای نظامی بوده است. حملات موشکی ایران به اسرائیل، پاسخ اسرائیل به ضاحیه بیروت، و آمادهباش ارتش آمریکا در منطقه، همگی نشان از یک بحران امنیتی چندلایه دارد. در چنین شرایطی، کاهش ۲۵ درصدی ترافیک اینترنت ایران، نمیتواند صرفاً یک «تصادف» یا «نقص فنی» باشد. کارشناسان سه احتمال را مطرح میکنند.
- احتمال اول: قطع اینترنت به عنوان «اقدام دفاعی سایبری» از سوی ایران. ممکن است ایران برای جلوگیری از نفوذ هکرها و بدافزارهای احتمالی که از سوی اسرائیل یا آمریکا به زیرساختهای حیاتی (از جمله شبکه برق، گاز و مخابرات) ارسال شدهاند، بخشی از ترافیک اینترنت را به صورت پیشگیرانه محدود کرده باشد. این اقدام مانند «قطع برق یک منطقه برای جلوگیری از اتصال کوتاه» است. اگر چنین باشد، کاهش ترافیک یک اقدام موقتی و کنترلشده است.
- احتمال دوم: حملات سایبری موفق علیه زیرساختهای اینترنت ایران. اسرائیل و آمریکا به قابلیتهای پیشرفته سایبری خود معروف هستند. آنها در گذشته حملات موفقی علیه تأسیسات هستهای ایران (استاکس نت)، بنادر و راهآهن انجام دادهاند. ممکن است یکی از اهداف حملات سایبری شب گذشته، تأسیسات مخابراتی یا دیتاسنترهای ایران بوده باشد. در این صورت، کاهش ترافیک نتیجه مستقیم حمله سایبری است و نیازمند تیمهای واکنش سریع برای ترمیم آسیبهاست. طولانی شدن اختلال (بیش از ۴۸ ساعت) میتواند مؤید این سناریو باشد.
- احتمال سوم: قطعی عمدی برای «مدیریت فضای مجازی در بحران». دولتها در شرایط بحرانهای امنیتی، گاهی به صورت موقت اینترنت را محدود میکنند تا از انتشار اطلاعات محرمانه، هماهنگی معترضان و یا فعالیت سلولهای جاسوسی و خرابکارانه جلوگیری کنند. این یک اقدام متداول در بسیاری از کشورها نیست، اما در ایران سابقه دارد. اگر مسئولان احساس کنند که فضای مجازی شایعات بیاساس و هراس عمومی را تشدید میکند، ممکن است تصمیم به اعمال محدودیت بگیرند. با این حال، حتی در این سناریو، کاهش ۲۵ درصدی یک اقدام سنگین و قابل انتقاد است، زیرا در کنار محدود کردن عوامل مخرب، میلیونها کاربر عادی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
چشمانداز آینده و توصیههایی به کاربران
وضعیت فعلی اینترنت ایران مبهم و ناپایدار است. پیشبینی دقیق زمان رفع اختلالات دشوار است، زیرا به ماهیت علت اصلی بستگی دارد. اگر علت «نقص فنی ساده» باشد (مانند پارگی کابل یا خرابی تجهیزات یک اپراتور)، معمولاً طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت رفع میشود. اگر علت «حملات سایبری پیچیده» باشد، رفع آن ممکن است چند روز تا چند هفته طول بکشد و نیاز به همکاری بینالمللی داشته باشد. اگر علت «اقدام عمدی و دفاعی» باشد، به محض کاهش سطح تهدید نظامی، محدودیتها برداشته خواهد شد. توصیه میشود کاربران اخبار را از منابع رسمی و معتبر (با استفاده از خطوط ثابت یا اینترنت همراه در صورت قطعی ناقص) پیگیری کنند.
به کاربران توصیه میشود:
- اول، از مصرف بیش از حد داده (دیتا) و باز کردن ویدیوهای سنگین خودداری کنید تا به کاهش ترافیک شبکه دامن نزنید.
- دوم، از انجام تراکنشهای مالی حساس و مهم در ساعات اختلال خودداری کنید، زیرا احتمال قطع شدن نیمهکاره تراکنش و دوبار برداشت وجه وجود دارد. حتماً فیش واریزی و رسیدهای خود را ذخیره کنید.
- سوم، اطلاعات خود را از طریق کانالهای جایگزین (مانند پیامک، تماس صوتی یا رادیو و تلویزیون) نیز هماهنگ کنید. وابستگی صد در صدی به پیامرسانهای مبتنی بر اینترنت در شرایط بحران، ریسک بالایی دارد.
به مسئولان و سیاستگذاران توصیه میشود:
شفافیت در مورد علت اختلالات را در اولویت قرار دهند. سکوت و عدم اطلاعرسانی، باعث گسترش شایعات و کاهش اعتماد عمومی میشود. حتی اگر علت اختلال، امنیتی و محرمانه باشد، میتوان یک اطلاعیه کلی منتشر کرد (مثلاً «به دلیل حملات سایبری، اختلالاتی در شبکه ایجاد شده که تیمهای فنی در حال رفع آن هستند»). همچنین لازم است اپراتورهای مخابراتی و وزارت ارتباطات، یک «طرح پشتیبان اضطراری» برای تأمین حداقل اینترنت حیاتی (مانند دسترسی به سامانههای بانکی، اورژانس و پیامرسانهای پایه) طراحی کنند. قطع کامل اینترنت در قرن بیست و یکم، دیگر یک «تابآوری» نیست، یک «عقبماندگی» است. مردم ایران حق دارند بدانند که در ازای پرداخت قبض اینترنت، چه خدمتی دریافت میکنند.