آسیانیوز ایران / یزد ؛
یزد در آستانه ورود به مرحلهای تازه از توسعه صنایعدستی، بازآفرینی بافت تاریخی و تقویت پیوند میان هنر، بازار و گردشگری قرار گرفته است؛ مرحلهای که به گفته مسئولان میراث فرهنگی استان، با مجموعهای از اقدامات ساختاری، آموزشی، پژوهشی و سرمایهگذاری همراه خواهد بود و میتواند جایگاه این استان را در نقشه صنایعدستی ایران بیش از گذشته تثبیت کند.
در نشست خبری به مناسبت هفته صنایعدستی، عبد المجید عربی، معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان یزد، با اشاره به ثبت جهانی زیورآلات سنتی یزد و ثبت ملی شهرهای بفروئیه و اردکان، تأکید کرد که امسال تمرکز اصلی این حوزه بر حرفهایسازی صنایعدستی، توانمندسازی هنرمندان، تقویت بازار و ارتقای بهرهوری تولید خواهد بود.
او گفت از این پس، آموزشهای تخصصی برای هنرمندان صنایعدستی الزامی میشود و این آموزشها شرط بهرهمندی از خدمات دولتی در این بخش خواهد بود.
عربی توضیح داد که در سال گذشته، بیش از دو هزار نفر از شاغلان صنایعدستی، سه هزار نفر در حوزه عمومی و مددجویان زندانها، و نیز ۴۵۰ نفر از فعالان زیورآلات سنتی در دورههایی با حضور کارشناسان شورای جهانی صنایعدستی آموزش دیدهاند. به گفته او، رویکرد جدید معاونت صنایعدستی یزد این است که آموزش به صورت ترکیبی از روشهای حضوری و مجازی دنبال شود تا هم دسترسی هنرمندان در شهرستانها افزایش یابد و هم سطح مهارتها به شکل یکنواخت ارتقا پیدا کند.
وی با اشاره به اینکه یزد یکی از استانهای دارای مجوز برگزاری نمایشگاههای سراسری صنایعدستی است، گفت امسال نمایشگاه صنایعدستی استان که هر سال در اردیبهشت برگزار میشد، به دلیل شرایط کشور به اوایل نیمه دوم سال و ماه مهر موکول شده است. او همچنین از برگزاری نمایشگاه هدایای بستهبندیشده با محوریت صنایعدستی فاخر یزد خبر داد و یادآور شد که این رویداد در دوره قبل با ۳۰ غرفه و فروش حدود ۲۰ میلیارد تومان در قالب دادوستد میان تولیدکننده و خریدار تخصصی برگزار شد.
یکی از محورهای مهم این نشست، اعلام آمار تسهیلاتدهی به هنرمندان بود. عربی گفت یزد در سال جاری تاکنون ۷۵ میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان تسهیلات در بخش صنایعدستی به ۲۶۶ متقاضی پرداخت کرده و استان از این نظر در رتبه نخست کشور قرار دارد. او این موضوع را نشانهای از تغییر جدی در نگاه حمایتی به این حوزه دانست و گفت امسال ساماندهی کارگاههای صنایعدستی با جدیت بیشتری دنبال خواهد شد تا تعداد کارگاهها، رشتههای فعال، سطح تولید و نوع محصولات بهصورت دقیق شناسایی و برای اتصال بهتر به بازار، مدیریت شود.
در ادامه، عربی از آغاز جدیتر پروژه تدوین اطلس صنایعدستی استان یزد خبر داد؛ طرحی پژوهشی که پس از برگزاری جلسات متعدد با دانشگاه، قرار است در قالب مجموعهای ۱۲ جلدی طی بازهای سه تا پنج ساله تهیه شود.
او گفت گردآوری اطلاعات از بخش پیشکسوتان آغاز شده و این مرحله، پایهای برای ثبت دقیقتر تاریخ، ظرفیتها و روندهای صنایعدستی استان خواهد بود.
وی همچنین اعلام کرد که یزد حدود پنج هزار هنرمند صنایعدستی دارد که نزدیک به یک پنجم آنان تحت پوشش بیمه هستند.
عربی با اشاره به ابلاغ دستورالعمل تشکیل انجمنهای صنفی صنایعدستی، گفت استان در نظر دارد این انجمنها را ابتدا در رشتههای زیورآلات سنتی، نساجی، سفال و سرامیک راهاندازی کند و سپس آن را به سایر رشتهها گسترش دهد.
در هفته صنایعدستی امسال نیز، به گفته او، برنامههای متعددی در استان اجرا شده است؛ از جمله افتتاح یک آموزشگاه زیورآلات سنتی، چند فروشگاه صنایعدستی، برگزاری کارگاههای آموزشی و همچنین برپایی نمایشگاههای مختلف در شهرستانهای ابرکوه، بافق، تفت، اردکان و میبد. عربی با بیان اینکه یزد موفق به دریافت ۶۵ گواهی مهر اصالت شده و از این حیث در میان سه استان برتر کشور قرار دارد، افزود گواهیهای جدید نیز در نشستی با حضور استاندار به هنرمندان استان اعطا خواهد شد.
او همچنین به برنامههای خاص شهرستان بافق اشاره کرد و گفت بیش از ۵۰ هزار بادبزن حصیری در این شهرستان تولید شده که قرار است در ایام اربعین از طریق موکبها بهصورت رایگان میان زائران عتبات عالیات توزیع شود؛ اقدامی که هم به معرفی صنایعدستی بافق کمک میکند و هم پیوندی میان تولید بومی و مناسبتهای مذهبی ایجاد میکند.
در بخش دیگری از این نشست، سید محمد رستگاری، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان یزد، با تأکید بر لزوم ایجاد بازارچههای دائمی صنایعدستی در سراسر استان گفت که بازارهای موقت نمیتوانند پاسخگوی نیاز هنرمندان و خریداران باشند و مردم باید بدانند برای تهیه هر نوع صنایعدستی به کجا مراجعه کنند.
او افزود سیاستگذاریهای جدیدی با همکاری اتاق اصناف، شهرداری، فرمانداری و دیگر دستگاهها در حال تدوین است تا در بافت تاریخی یزد، کاربریهای نامتناسب جای خود را به کاربریهای مرتبط با صنایعدستی بدهند.
رستگاری همچنین از همکاری با پارک علم و فناوری یزد برای استقرار هنرمندان خلاق و نوآور در فضاهای مناسب خبر داد و گفت مجموعههایی که قابلیت پیوند با فناوری و نوآوری دارند، در این قالب حمایت خواهند شد.
او توضیح داد که برخی خانهها و مجموعههای تاریخی که پیشتر بلااستفاده مانده بودند، اکنون با این رویکرد در حال احیا هستند تا به فضای هنری و کارگاهی تبدیل شوند.
او در ادامه به موضوع فرش یزد پرداخت و با اشاره به اینکه فرش دستباف یزد از اصیلترین و هنریترین دستبافتههای کشور است، گفت این ظرفیت با وجود جایگاه تاریخی خود، آنطور که باید در بازار و تبلیغات معرفی نشده است.
به گفته او، بخشی از این مشکل به کمتوجهی به سلایق روز و نوآوری در طراحی بازمیگردد.
رستگاری تأکید کرد که حفظ اصالت به معنای توقف در گذشته نیست و فرش یزد نیز باید ضمن حفظ ریشههای هویتی، با ذائقه امروز هماهنگ شود.
او از توافق برای همکاری مشترک میان اداره میراث، اداره صمت، اتحادیه فرش دستباف و اتاق بازرگانی برای احیای جایگاه این هنر-صنعت خبر داد.
مدیرکل میراث فرهنگی یزد همچنین به تحول در نظام تأمین مالی صنایعدستی اشاره کرد و گفت این بخش تا سال گذشته در فهرست بهرهمندان از تسهیلات تبصره ۱۵ قرار نداشت، اما با پیگیری وزارت میراث فرهنگی، از سال گذشته اعتبارات ملی این تبصره برای صنایعدستی لحاظ شده و امسال نیز برای نخستین بار سهم مناسبی از اعتبارات استانی به این بخش اختصاص یافته است. او این تغییر را نقطه عطفی در حمایت مالی از هنرمندان دانست.
رستگاری در بخش پایانی سخنان خود از یک خبر مهم در حوزه گردشگری نیز پرده برداشت و گفت سرمایهگذاری جدیدی برای ساخت یک هتل پنجستاره در یزد آغاز شده است. به گفته او، این پروژه با همکاری منسجم دستگاههای مختلف از جمله استانداری، اداره راه و شهرسازی، وزارتخانههای مرتبط، شهرداری یزد و مجموعه میراث فرهنگی پیش میرود و در صورت تداوم شرایط فعلی، اسفند ۱۴۰۶ به بهرهبرداری خواهد رسید.
او تأکید کرد این طرح میتواند یکی از مهمترین زیرساختهای گردشگری یزد باشد و با ایجاد ظرفیت میزبانی از مهمانان عالیرتبه و رویدادهای بزرگ، به رونق همزمان گردشگری و صنایعدستی کمک کند.
مجموع این برنامهها نشان میدهد یزد در حال حرکت از مرحله معرفی ظرفیتها به مرحله ساماندهی، برندسازی، بازارسازی و سرمایهگذاری هدفمند در صنایعدستی است؛ مسیری که اگر با استمرار آموزش، احیای بافت تاریخی، حمایت مالی و حضور فعال بخش خصوصی همراه شود، میتواند یزد را به الگویی ملی در پیوند میان میراث، هنر، اقتصاد و گردشگری تبدیل کند.
واکاوی و تحلیل فنی نشست :
اول: گذار از صنایعدستی سنتی به صنایعدستی حرفهای
یزد در این نشست فقط از یک حوزه هنری سخن نگفت، بلکه از یک تغییر پارادایم صحبت کرد؛ گذار از صنایعدستی بهعنوان فعالیتی صرفاً سنتی و پراکنده، به صنعتی حرفهای، آموزشمحور و بازارمحور. الزام آموزش تخصصی برای بهرهمندی از خدمات دولتی، نشان میدهد که نگاه مدیریت استان به این بخش از حالت حمایتی صرف به سمت مشروطسازی رشد و ارتقای کیفیت رفته است.
این رویکرد برای استانی مثل یزد بسیار مهم است، زیرا صنایعدستی در این استان فقط میراث گذشته نیست؛ بخشی از هویت اقتصادی و اجتماعی امروز هم هست. وقتی آموزش به یک پیششرط تبدیل میشود، هنرمند ناچار است با فناوری، بازاریابی، طراحی و سلیقه روز هماهنگ شود. این دقیقاً همان نقطهای است که صنایعدستی را از حالت دکوراتیو و نمایشی خارج میکند.
در واقع، یزد دارد از «حفظ صرف» به «حفظ همراه با افزایش بهرهوری» حرکت میکند. چنین تغییرى اگر درست اجرا شود، میتواند باعث افزایش کیفیت تولید، کاهش فاصله میان هنرمند و بازار و بالا رفتن قدرت رقابت محصولات یزدی در بازارهای ملی و فراملی شود.
دوم: بازارچههای دائمی و مسئله دسترسی به عرضه
یکی از مهمترین ضعفهای صنایعدستی در بسیاری از استانها، نبود شبکه فروش پایدار و مشخص است. در این خبر، بازارچههای دائمی بهعنوان یک نیاز اصلی مطرح شد؛ یعنی جایی که مردم بدانند برای خرید صنایعدستی باید به آن مراجعه کنند و هنرمند هم بداند برای عرضه محصول خود چه مسیر ثابتی دارد.
بازارچه دائمی فقط محل فروش نیست. این فضا محل دیدهشدن، تعامل مستقیم با خریدار، سنجش سلیقه بازار و حتی آموزش غیرمستقیم به جامعه است. در صورتی که بازارچه بهدرستی طراحی شود، میتواند همزمان به گردشگری شهری، اقتصاد محلی و هویت فرهنگی کمک کند. در شهری مثل یزد که بافت تاریخی و گردشگرپذیر دارد، این مزیت چند برابر میشود.
از زاویه اقتصادی، بازارچه دائمی ابزار کاهش واسطهگری نیز هست. اگر هنرمند بتواند محصول خود را در یک بستر ثابت، معتبر و گردشگرمحور عرضه کند، هم سهم بیشتری از ارزش نهایی را دریافت میکند و هم امکان برندسازی شخصی و صنفی برای او فراهم میشود. بنابراین بازارچه دائمی در اینجا یک پروژه عمرانی نیست؛ یک زیرساخت اقتصادی است.
سوم: احیای کاربریهای صنایعدستی در بافت تاریخی
یکی از هوشمندانهترین بخشهای این نشست، تبدیل بافت تاریخی از فضای صرفاً دیدنی به فضای زنده و تولیدی بود. وقتی گفته میشود کاربریهای نامتناسب باید جای خود را به کاربریهای صنایعدستی بدهند، یعنی بافت تاریخی دیگر فقط برای تماشا نیست، بلکه قرار است دوباره در زندگی روزمره شهر تنفس کند.
این رویکرد از نظر مرمتی و شهری بسیار مهم است. بسیاری از بافتهای تاریخی زمانی زنده میمانند که در آنها فعالیت واقعی جریان داشته باشد. اگر خانهها، سراها و فضاهای تاریخی به کارگاه، فروشگاه یا فضای هنری تبدیل شوند، هم از فرسودگی نجات پیدا میکنند و هم به جریان اقتصادی شهر متصل میشوند.
افزون بر این، پیوند صنایعدستی با بافت تاریخی به هویت شهر معنا میدهد. یزد خود شهری است که در حافظه گردشگران با بادگیر، خشت، کاهگل و هنرهای اصیل شناخته میشود. وقتی کارگاههای صنایعدستی در چنین بافتی مستقر شوند، تجربه گردشگر از «بازدید» به «درک زنده فرهنگ» ارتقا پیدا میکند.
چهارم: آموزش، نوآوری و شرط بقا در بازار امروز
در این مجموعه سخنان، آموزش فقط یک برنامه جانبی نبود؛ ستون اصلی توسعه بهشمار میرفت. الزام آموزش تخصصی، برگزاری دورههای مجازی و حضوری، و اتصال آموزش به بهرهمندی از خدمات دولتی، نشان میدهد که مدیریت استان بهدرستی فهمیده که بدون مهارتافزایی مستمر، صنایعدستی در بازار امروز دوام نمیآورد.
بازار امروز به محصولی پاسخ میدهد که علاوه بر اصالت، از زیباییشناسی، بستهبندی، کارکرد و قیمتگذاری مناسب نیز برخوردار باشد. هنرمند اگر صرفاً تولیدکننده سنتی باقی بماند، ممکن است در سطح محلی موفق باشد، اما برای توسعه ملی و صادراتی نیاز به آموزش دارد. این آموزشها باید از مهارت فنی تا شناخت بازار و سلیقه مصرفکننده را دربر بگیرد.
نکته مهم این است که یزد بهجای آموزش صوری، در حال حرکت به سمت آموزش اثرگذار و مبتنی بر نتیجه است. مثالهایی مانند افزایش شاگردان، ارتقای کارگاهها و بهبود ظرفیت تولید نشان میدهد که آموزش، اگر درست طراحی شود، مستقیماً بر توسعه کسبوکار هنرمند اثر میگذارد. این همان آموزش کاربردی است که امروز در مدیریت فرهنگی و اقتصادی اصل محسوب میشود.
پنجم: اطلس ۱۲ جلدی صنایعدستی؛ از حافظه تاریخی تا برنامهریزی آینده
تدوین اطلس ۱۲ جلدی صنایعدستی یزد، یکی از جدیترین پروژههای دانشی این حوزه است. این اطلس فقط یک کتاب یا مجموعه تصویری نیست؛ در واقع نقشه راه شناخت، مستندسازی و سیاستگذاری برای آینده صنایعدستی استان است. وقتی اطلاعات مربوط به پیشکسوتان، رشتهها، مناطق، تولیدات و تحولات جمعآوری شود، امکان تصمیمگیری دقیقتری برای مدیریت این حوزه فراهم میشود.
اهمیت چنین اطلسهایی در آن است که از حافظه شفاهی به حافظه مکتوب و قابل استناد عبور میکنند. بسیاری از رشتههای صنایعدستی در معرض فراموشی، تغییر یا کمرنگ شدناند. اگر این اطلاعات در قالب پژوهش منسجم ثبت نشود، بخشی از هویت فرهنگی استان بهتدریج از دست میرود. اطلس میتواند از این خطر جلوگیری کند.
از منظر آیندهپژوهی هم اطلس، ابزار مهمی برای توسعه است. با داشتن دادههای منظم، میتوان برای آموزش، بازاریابی، گردشگری، بیمه، تسهیلات و حتی صادرات برنامهریزی دقیقتری انجام داد. به همین دلیل، این پروژه را باید یکی از جدیترین سرمایهگذاریهای فرهنگی یزد دانست.
ششم: فرش یزد؛ میان اصالت، فراموشی بازار و ضرورت بازتعریف برند
فرش یزد در این نشست بهدرستی بهعنوان یک مسئله راهبردی مطرح شد. فرشی که اصیل، هنری و دارای سابقه تاریخی است، اما بنا بر گفته مسئولان، در بازار امروز آنگونه که باید دیده نمیشود. این یعنی مسئله فقط تولید نیست، بلکه برندسازی، بازاریابی و نوسازی سلیقهای نیز اهمیت دارد.
اشاره به ضرورت حفظ اصالت در کنار نوآوری، دقیقاً همان نقطهای است که فرش یزد را میتواند دوباره به میدان رقابت بازگرداند. اگر طرحها، رنگها و کاربردها با ذائقه روز هماهنگ شود و در عین حال هویت یزدی حفظ گردد، این هنر-صنعت دوباره میتواند به جایگاه شایستهاش برسد. بازار امروز محصولی را میخواهد که هم اصیل باشد و هم کاربردی.
همکاری میان اداره میراث، اداره صمت، اتحادیه فرش و اتاق بازرگانی نیز نشان میدهد که راهحل، تکدستگاهی نیست. احیای فرش یزد نیازمند یک زنجیره کامل است؛ از طراحی و تولید تا تبلیغ، فروش و صادرات. این همافزایی اگر تداوم یابد، میتواند فرش یزد را از یک نماد تاریخی به یک برند اقتصادی زنده تبدیل کند.
هفتم: تسهیلات تبصره ۱۵ و تحول در حمایت مالی
دریافت سهم مناسب از تسهیلات تبصره ۱۵ برای صنایعدستی، یک تحول مهم در سیاست حمایتی استان محسوب میشود. بسیاری از هنرمندان، بهویژه در استانهای دارای ظرفیت بالا، در عمل به سرمایه در گردش، وامهای کوچک و حمایتهای مالی هدفمند نیاز دارند. وقتی این منابع بهدرستی توزیع شوند، بسیاری از کارگاهها از وضعیت معیشتی به وضعیت توسعهای میرسند.
نکته مهم در این بخش، تغییر جایگاه صنایعدستی در نگاه بودجهای دولت است. اینکه این بخش تا سال گذشته در جمع دریافتکنندگان اصلی چنین تسهیلاتی قرار نداشت، نشان میدهد که پیگیری مدیریتی میتواند ساختارهای مالی را تغییر دهد. این تغییر برای هنرمند، فقط یک عدد نیست؛ به معنای امکان خرید مواد اولیه، توسعه تولید و ایجاد اشتغال است.
از سوی دیگر، اینکه بخشی از این منابع به صورت استانی تخصیص یافته، نشان میدهد که مدیریت محلی در حال کسب قدرت بیشتری برای تصمیمگیری درباره اولویتهای واقعی هنرمندان است. اگر این روند ادامه پیدا کند، میتوان انتظار داشت که صنایعدستی از یک حوزه کمسرمایه به حوزهای برخوردار از گردش مالی بهتر تبدیل شود.
هشتم: سرمایهگذاری بزرگ گردشگری و اثر آن بر صنایعدستی
خبر آغاز ساخت هتل پنجستاره در یزد، فقط یک خبر گردشگری نیست؛ این موضوع مستقیماً بر صنایعدستی اثر میگذارد. هرچه زیرساخت اقامت و میزبانی در استان قویتر باشد، ماندگاری گردشگر بیشتر میشود و در نتیجه، بازار خرید صنایعدستی نیز رونق میگیرد. به همین دلیل، این پروژه را باید بخشی از زنجیره اقتصاد فرهنگ دانست.
افزون بر این، وجود هتلی با چنین سطحی میتواند یزد را برای برگزاری همایشها، نشستها و میزبانی از مهمانان رسمی آمادهتر کند. این یعنی افزایش تقاضا برای هدایا، آثار هنری، بستهبندی فاخر و کالاهای فرهنگی. صنایعدستی در چنین شرایطی از حاشیه به متن میآید و به یکی از اجزای اصلی تجربه گردشگر تبدیل میشود.
زمانبندی بهرهبرداری در اسفند ۱۴۰۶، اگرچه هنوز آیندهنگر است، اما نشان میدهد که برنامهریزی در حال عبور از شعار به مرحله عملیات اجرایی است. وقتی بخش خصوصی، دستگاههای دولتی و مدیریت شهری همراستا شوند، نتیجه آن فقط یک ساختمان جدید نیست، بلکه شکلگیری یک اکوسیستم تازه برای گردشگری و صنایعدستی است.
جمعبندی نهایی
آنچه از مجموع سخنان مسئولان استان یزد برمیآید، این است که صنایعدستی در یزد وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن آموزش، بازار، زیرساخت، پژوهش، بیمه، حمایت مالی، هویت تاریخی و سرمایهگذاری گردشگری همزمان در حال پیوند خوردن با یکدیگرند. یزد تلاش میکند از استانی با صرف ظرفیتهای فرهنگی، به استانی با مدیریت یکپارچه زنجیره صنایعدستی تبدیل شود.
اگر این برنامهها با استمرار و دقت اجرا شود، یزد نهتنها جایگاه خود را در ثبتهای ملی و جهانی تثبیت خواهد کرد، بلکه میتواند به الگوی ملی در توسعه صنایعدستی مبتنی بر دانش، بازار و گردشگری بدل شود. این همان نقطهای است که میراث، اقتصاد و آینده در یک مسیر مشترک قرار میگیرند.