همه چیز درباره توافق 14 بندی جمهوری اسلامی و آمریکا از زبان عراقچی

آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:

ساعاتی پیش، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، مهم‌ترین اظهارات خود را درباره آخرین وضعیت مذاکرات با آمریکا و توافق احتمالی بیان کرد. او تأکید کرد که هنوز تفاهمی امضا نشده و ممکن است برخی موضوعات بالا و پایین شود. عراقچی با اشاره به انتشار متون مختلف در رسانه‌ها و ادعاهای متفاوت گفت: «هم آمریکایی‌ها گفته‌اند و هم ما گفته‌ایم که فعلاً هیچکدام از این متون اعتباری ندارد و ما آنها را تأیید نمی‌کنیم.» وزیر امور خارجه ایران تصریح کرد که نتیجه مذاکرات یک «یادداشت تفاهم ۱۴ بندی» است که هنوز امضا نشده و وقتی نهایی شد، جزئیات آن برای مردم تشریح خواهد شد.

عراقچی درباره ساختار مذاکرات گفت: «در مذاکرات ۲ مرحله پیش‌بینی شده؛ اولی یادداشت تفاهم است و بعد آغاز مذاکره.» موضوع هسته‌ای و رفع تحریم‌های ایران به مرحله دوم موکول شده و ۶۰ روز زمان مذاکره برای این موضوعات پیش‌بینی شده است. او تأکید کرد که در یادداشت تفاهم، «خاتمه جنگ از جمله در لبنان اعلام خواهد شد» و افزود: «هرگز لبنان را تنها نخواهیم گذاشت.» عراقچی در واکنش به اظهارات مقامات آمریکایی (از جمله ترامپ و معاونش) گفت: «ترامپ هرچیز دلش می‌خواهد را از زبان دیگران توییت می‌کند. اگر قرار بود چیزهایی که آنها می‌گویند را بپذیریم در گذشته می‌پذیرفتیم.»

وزیر امور خارجه ایران با اشاره به تنگه هرمز تصریح کرد: «شمشیر ما تا همیشه بالای سر تنگه هرمز حضور خواهد داشت. طبق قوانین بین‌الملل گرفتن عوارض از تنگه هرمز امکان‌پذیر نیست اما هزینه خدمات دریافت خواهد شد و این در مذاکرات تثبیت خواهد شد.» عراقچی در پایان گفت: «احتمال امضای تفاهم در چند روز آینده به صورت دیجیتالی (از راه دور) انجام می‌شود. به محض اینکه آخرین مراحل مذاکرات انجام شود، توافق امضا و اعلام می‌شود.»

ساختار دو مرحله‌ای مذاکرات و یادداشت تفاهم ۱۴ بندی

سید عباس عراقچی با شفاف‌سازی بی‌سابقه خود، ساختار مذاکرات را تشریح کرد. بر اساس اظهارات وی، مذاکرات به دو مرحله تقسیم شده است:

1. مرحله اول (که در حال حاضر در جریان است) به «یادداشت تفاهم ۱۴ بندی» ختم می‌شود. این یادداشت یک سند سیاسی (نه حقوقی) است که چارچوب کلی توافق و اصول حاکم بر مذاکرات بعدی را تعیین می‌کند. یادداشت تفاهم کمتر از ۲ صفحه است و کلمه به کلمه آن بارها بالا و پایین شده است.
2. مرحله دوم (پس از امضای یادداشت تفاهم) به مسائل اصلی (برنامه هسته‌ای ایران و رفع تحریم‌ها) اختصاص دارد. برای این مرحله ۶۰ روز زمان پیش‌بینی شده است. در این ۶۰ روز، دو طرف باید بر سر جزئیات فنی (میزان غنی‌سازی، تعداد سانتریفیوژها، بازرسی‌های آژانس و...) و اقتصادی (فهرست تحریم‌ها، ترتیب آزادسازی دارایی‌ها و...) به توافق برسند. اگر مذاکرات خوب پیش برود، مهلت ۶۰ روزه تمدید می‌شود. اگر به نتیجه نرسد، مذاکرات متوقف می‌شود.

نکته مهم: عراقچی تأکید کرد که «یادداشت تفاهم شامل تعیین تکلیف غنی‌سازی نیست». این موضوع به مرحله دوم موکول شده است. در مرحله دوم، موضع ایران این است که «اگر بخواهد تعیین تکلیف شود، تنها شیوه رقیق‌سازی در داخل ایران است» (نه انتقال به خارج). این یک خط قرمز مهم برای ایران است و نشان می‌دهد که ایران مخالف انتقال اورانیوم غنی‌شده به روسیه یا کشور سوم است.

خاتمه جنگ در لبنان و تعهدات ایران

یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات عراقچی، اشاره به «خاتمه جنگ از جمله در لبنان» در یادداشت تفاهم بود. او تأکید کرد: «هرگز لبنان را تنها نخواهیم گذاشت.» این دو جمله، پیچیدگی روابط ایران و حزب‌الله لبنان را نشان می‌دهد. از یک سو، ایران در یادداشت تفاهم با آمریکا موافقت کرده است که جنگ در لبنان پایان یابد. از سوی دیگر، او می‌گوید لبنان را تنها نمی‌گذارد. این یک تناقض ظاهری است که در عمل به چه معناست؟ به نظر می‌رسد «خاتمه جنگ» به معنای «توقف حملات حزب‌الله به اسرائیل و توقف حملات اسرائیل به لبنان» است. اما این به معنای خلع سلاح حزب‌الله یا خروج نیروهای ایران از لبنان نیست. ایران به حمایت مالی، تسلیحاتی و آموزشی از حزب‌الله ادامه خواهد داد، اما از حزب‌الله می‌خواهد که وارد درگیری مستقیم با اسرائیل نشود (مگر در صورت دفاع از خود). این شبیه به وضعیت «آتش‌بس» است، نه «صلح دائمی». اسرائیل نیز احتمالاً با این آتش‌بس موافقت کرده است، زیرا جنگ با حزب‌الله هزینه بسیار سنگینی برای آنها داشته است. عراقچی همچنین گفت: «اولین چیزی که در توافق اشاره شده این است که محاصره دریایی رفع شود.» محاصره دریایی احتمالاً اشاره به محاصره دریایی لبنان توسط اسرائیل و آمریکا است. با رفع این محاصره، کشتی‌های حامل سوخت، غذا و تجهیزات پزشکی (و همچنین کمک‌های ایران) می‌توانند وارد بنادر لبنان شوند.

تنگه هرمز؛ هزینه خدمات در مقابل عوارض

عراقچی در اظهارات خود درباره تنگه هرمز، یک تمایز ظریف اما مهم ایجاد کرد. او گفت: «طبق قوانین بین‌الملل گرفتن عوارض از تنگه هرمز امکان‌پذیر نیست اما هزینه خدمات دریافت خواهد شد و این در مذاکرات تثبیت خواهد شد.» عوارض (Toll) یک هزینه دولتی است که برای استفاده از یک مسیر یا زیرساخت دریافت می‌شود. هزینه خدمات (Service fee) هزینه واقعی خدماتی است که یک کشور ارائه می‌دهد (مانند هدایت کشتی، فراهم کردن ایمنی ناوبری، پاسخگویی به حوادث، و...).

ایران با تغییر نام «عوارض» به «هزینه خدمات»، سعی دارد موضع خود را با قوانین بین‌المللی تطبیق دهد. کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها (UNCLOS) به کشورهای ساحلی اجازه نمی‌دهد برای عبور از تنگه‌های بین‌المللی (از جمله تنگه هرمز) عوارض دریافت کنند. اما آنها می‌توانند «هزینه خدمات ضروری» (مانند خدمات یدک‌کشی، تعمیر لنگر، و...) را دریافت کنند. ایران با اتکا به این استدلال، تلاش می‌کند تا هزینه عبور از تنگه هرمز را افزایش دهد (البته نه به اندازه‌ای که تجارت جهانی را فلج کند). عراقچی تأکید کرد که «شمشیر ما تا همیشه بالای سر تنگه هرمز حضور خواهد داشت». این یک پیام بازدارندگی به آمریکا و متحدانش است: ایران توانایی بستن تنگه هرمز را دارد و اگر توافق نقض شود، از این توانایی استفاده خواهد کرد. اما در حال حاضر، با دریافت «هزینه خدمات»، از بستن تنگه خودداری می‌کند.

آزادسازی دارایی‌های مسدود شده و طرح بازسازی

عراقچی در پاسخ به ادعای معاون ترامپ مبنی بر آزاد نشدن پول‌های بلوکه شده ایران، گفت: «بعد از نهایی شدن تفاهم، در عمل همه خواهند دید.» او تأکید کرد که دارایی‌های مسدود شده ایران (که بر اساس برخی برآوردها به بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار می‌رسد) طبق یادداشت تفاهم آزاد خواهد شد و هیچکدام از دارایی‌ها نمی‌تواند مجدداً مسدود بماند. نکته جدید دیگری که عراقچی مطرح کرد، «طرح بازسازی» بود. او گفت: «برای جبران خسارت ایران، طرح بازسازی در نظر گرفته شده است.» خسارت ناشی از چیست؟ احتمالاً خسارت ناشی از جنگ (حملات اسرائیل به زیرساخت‌های ایران)، تحریم‌های طولانی مدت، و یا خسارت ناشی از توقیف نفتکش‌های ایرانی توسط آمریکا. جزئیات این طرح (منابع مالی، اولویت‌های بازسازی و...) هنوز مشخص نیست، اما اشاره به آن نشان می‌دهد که ایران در مذاکرات به دنبال غرامت مالی نیز بوده است.

عراقچی همچنین هشدار داد: «اگر دشمن بخواهد ادعای دریافت غرامتش را عملی کند ما برخورد خواهیم کرد.» این اشاره به ادعای غرامت آمریکا (و برخی کشورهای عربی) از ایران بابت حملات به تأسیسات نفتی و کشتی‌های تجاری در خلیج فارس است. ایران می‌گوید که این حملات یا توسط گروه‌های نیابتی انجام شده است و یا اینکه ایران حق پاسخگویی به تجاوزات را داشته است. به هر حال، ایران هیچ غرامتی به آمریکا نخواهد پرداخت.

نظارت شورایعالی امنیت ملی و چشم‌انداز آینده

عراقچی تأکید کرد که «شورای عالی امنیت ملی بر مذاکرات و یادداشت تفاهم نظارت کامل دارد». این یک پیام مهم داخلی است: تیم مذاکره‌کننده با هماهنگی کامل بالاترین نهاد امنیتی کشور عمل می‌کند و هیچ امتیاز غیرمجازی به دشمن داده نمی‌شود. این می‌تواند به کاهش انتقادات داخلی (به ویژه از سوی اصولگرایان تندرو) کمک کند.

چشم‌انداز آینده

اگر یادداشت تفاهم در روزهای آینده امضا شود و مرحله دوم مذاکرات (۶۰ روزه) با موفقیت به پایان برسد، تحولی بزرگ در روابط ایران و آمریکا رخ خواهد داد. تحریم‌های اقتصادی لغو می‌شود و ایران می‌تواند به طور قانونی نفت صادر کند، به سیستم مالی بین‌المللی (سوئیفت) دسترسی پیدا کند، و سرمایه‌گذاری خارجی جذب کند. اما اگر مذاکرات ۶۰ روزه به نتیجه نرسد یا اگر یکی از طرفین تعهدات خود را نقض کند، تنش‌ها بازمی‌گردد و ممکن است شدیدتر از قبل شود.

سه سناریو محتمل است:

• ۱) سناریوی موفقیت (احتمال ۴۰ درصد)

  هر دو مرحله با موفقیت طی می‌شود و توافق جامع هسته‌ای و رفع تحریم‌ها حاصل می‌گردد.

• ۲) سناریوی تمدید (احتمال ۴۰ درصد)

  یادداشت تفاهم امضا می‌شود، اما مذاکرات ۶۰ روزه به نتیجه نمی‌رسد و مهلت تمدید می‌گردد. تنش‌ها کاهش می‌یابد اما به طور کامل از بین نمی‌رود.

• ۳) سناریوی شکست (احتمال ۲۰ درصد)

  حتی یادداشت تفاهم امضا نمی‌شود (یا به دلیل کارشکنی‌های داخلی در آمریکا یا ایران). تنش‌ها تشدید می‌شود و ممکن است شاهد رویارویی نظامی جدیدی باشیم.