آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
منابع پاکستانی در گفتگو با روزنامه آبزرور از احتمال امضای توافق صلح میان ایالات متحده و ایران در روز یکشنبه (۲۴ خرداد ۱۴۰۵) خبر دادند. بر اساس این گزارش، هیئتی از پاکستان برای حضور در مراسم امضای این توافق به سوئیس سفر خواهد کرد. وبسایت آکسیوس نیز با استناد به منابع آگاه ادعا کرده است که ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان و قطر، روز یکشنبه یک نشست مجازی برگزار خواهند کرد تا به صورت الکترونیکی تفاهمنامهای را امضا کنند.
بر اساس این گزارش، تفاهمنامه پیشبینی شده شامل سه بند اصلی است:
۱) تمدید آتشبس به مدت ۶۰ روز
۲) بازگشایی تنگه هرمز
۳) آغاز مذاکرات در مورد برنامه هستهای ایران پس از پایان ۶۰ روز.
تمدید آتشبس به مدت ۶۰ روز (حدود ۲ ماه) فرصتی برای مذاکرهکنندگان فراهم میکند تا بر سر جزئیات توافق نهایی (رفع تحریمها، محدودیتهای هستهای و...) به توافق برسند. این مشابه همان مدلی است که در مذاکرات هستهای سال ۲۰۱۵ (برجام) نیز استفاده شد. بازگشایی تنگه هرمز یکی از خواستههای اصلی آمریکا و متحدانش (عربستان، امارات، بحرین و کویت) بوده است. تنگه هرمز از زمان تشدید تنشها (آوریل ۲۰۲۶) عملاً توسط ایران بسته شده بود و کشتیهای تجاری و نفتکشها با خطر توقیف مواجه بودند.
آغاز مذاکرات در مورد برنامه هستهای ایران پس از ۶۰ روز، به این معناست که موضوع هستهای (میزان غنیسازی، تعداد سانتریفیوژها، بازرسیهای آژانس و...) به مرحله دوم موکول شده است. این همان چیزی است که عباس عراقچی (وزیر امور خارجه ایران) در نشست خبری چند روز پیش نیز به آن اشاره کرده بود. خبر امضای توافق در ژنو (سوئیس) در حالی منتشر میشود که در طول تاریخ مذاکرات هستهای، ژنو و وین (اتریش) دو شهر اصلی برای برگزاری مذاکرات ایران و ۱+۵ بودهاند. انتخاب ژنو نشان از بیطرفی سوئیس و همچنین نزدیکی به مقر سازمان ملل (دفتر اروپایی) دارد. مقامات ایران و آمریکا تا لحظه تنظیم این خبر، این ادعاها را تأیید یا تکذیب نکردهاند. با این حال، انتشار چنین اخباری از رسانههای معتبر (آبزرور و آکسیوس) نشان میدهد که احتمال امضای توافق در روزهای آینده بسیار بالاست.
تحلیل محتوای تفاهمنامه؛ آتشبس، تنگه هرمز و هستهای
تفاهمنامهای که قرار است به صورت الکترونیکی امضا شود، یک «سند سیاسی» است (نه حقوقی الزامآور). اما امضای آن، گامی بزرگ به سوی عادیسازی روابط و پایان دادن به بحران چند ماهه اخیر است. سه بند اصلی این تفاهمنامه عبارتند از:
- ۱) تمدید آتشبس به مدت ۶۰ روز: این آتشبس شامل توقف حملات موشکی و پهپادی ایران به اسرائیل، توقف حملات اسرائیل به ایران، و توقف حملات نیروهای نیابتی ایران (حزبالله لبنان، حوثیهای یمن، و گروههای مقاومت عراق) به اهداف آمریکایی و اسرائیلی است. ۶۰ روز زمان مناسبی برای مذاکره بر سر جزئیات توافق نهایی است.
- ۲) بازگشایی تنگه هرمز: از ابتدای بحران (اسفند ۱۴۰۴)، ایران تنگه هرمز را به روی کشتیهای تجاری و نفتکشهای مرتبط با آمریکا و اسرائیل بسته بود. این اقدام باعث شده بود قیمت نفت به بالای ۱۵۰ دلار در هر بشکه برسد و اقتصاد جهانی با شوک مواجه شود. بازگشایی تنگه هرمز، هم به نفع آمریکا (کاهش قیمت نفت و کنترل تورم) و هم به نفع ایران (دریافت حقالعبور و عوارض) است.
- ۳) آغاز مذاکرات هستهای پس از ۶۰ روز: مهمترین بخش تفاهمنامه. ایران تأکید کرده است که ابتدا باید تحریمها لغو شود و سپس درباره برنامه هستهای مذاکره خواهد شد. آمریکا اما خواهان محدودیتهای هستهای (مانند کاهش غنیسازی به زیر ۳.۶۷ درصد، کاهش ذخایر اورانیوم غنیشده، و بازرسیهای آژانس) پیش از لغو تحریمهاست. این اختلاف، همچنان پابرجاست و احتمالاً در مذاکرات ۶۰ روزه حل و فصل خواهد شد.
نقش پاکستان و قطر به عنوان میانجی
پاکستان و قطر در طول بحران اخیر، نقش «میانجی صادق» را ایفا کردهاند. این دو کشور به دلایل زیر برای این نقش انتخاب شدهاند:
- پاکستان: تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای است که روابط دیپلماتیک با هر دو طرف (ایران و آمریکا) دارد. پاکستان همچنین در طول مذاکرات برجام نیز نقش تسهیلگر را ایفا کرده بود. اسلامآباد از این فرصت برای بهبود روابط خود با واشنگتن (که در سالهای اخیر تیره شده بود) استفاده میکند.
- قطر: میزبان بزرگترین پایگاه هوایی آمریکا در منطقه (العدید) است و در عین حال روابط نزدیکی با ایران (به دلیل اشتراک در میدان گازی پارس جنوبی) دارد. دوحه پیش از این نیز در مذاکرات بین طالبان و آمریکا (۲۰۲۰) و همچنین مذاکرات آتشبس در غزه (۲۰۲۵) نقش میانجی داشته است. قطر همچنین منابع مالی هنگفتی دارد که میتواند برای جبران خسارتهای مالی ایران (در صورت توافق) استفاده کند.
نکته جالب: هیئتی از پاکستان به سوئیس سفر خواهد کرد تا در مراسم امضای توافق (در ژنو) حضور یابد. این نشان میدهد که پاکستان قصد دارد نقش خود را به عنوان «ضامن» توافق نیز ایفا کند. یعنی اگر یکی از طرفین تعهدات خود را نقض کند، پاکستان به عنوان میانجی وارد عمل خواهد شد.
امضای الکترونیکی؛ نشانه عجله برای پایان بحران
امضای الکترونیکی (یا همان امضای دیجیتال از راه دور) نشان میدهد که هر دو طرف برای پایان دادن به بحران عجله دارند. دلایل این عجله:
برای آمریکا
انتخابات میان دوره ای مجلس ۲۰۲۶ در پیش است. ترامپ نمیخواهد با یک بحران نظامی دیگر (پس از افغانستان و عراق) وارد کارزار انتخاباتی شود.
قیمت بالای نفت نیز باعث تورم بیسابقه در آمریکا (بیش از ۱۲ درصد) شده است. بازگشایی تنگه هرمز میتواند قیمت نفت را به ۶۰ تا ۷۰ دلار کاهش دهد.
برای ایران
- اقتصاد ایران در آستانه فروپاشی است. نرخ دلار آزاد به بالای ۱۸۰,۰۰۰ تومان رسیده و تورم ماهانه بیش از ۱۰ درصد است.
- کمبود دارو و تجهیزات پزشکی (به دلیل تحریمها) زندگی میلیونها بیمار را تهدید میکند.
- اعتراضات اجتماعی در استانهای مختلف (خوزستان، سیستان و بلوچستان، کرمانشاه) در حال افزایش است و دولت برای فرونشاندن آن ها به منابع مالی نیاز دارد.
- امضای الکترونیکی (بدون نیاز به سفر فیزیکی) نشان میدهد که حتی تشریفات دیپلماتیک نیز فدای سرعت شده است. انتظار میرود که متن تفاهمنامه در یک کنفرانس ویدئویی (احتمالاً با حضور وزیران امور خارجه ایران و آمریکا و میانجیگران قطری و پاکستانی) به صورت زنده امضا شود.
واکنش احتمالی اسرائیل و کشورهای عربی
اسرائیل مهمترین مخالف هرگونه توافق با ایران است. نخستوزیر اسرائیل (بنیامین نتانیاهو) پیش از این اعلام کرده بود که «هر توافقی با ایران، تکرار اشتباه برجام است». انتظار میرود اسرائیل در واکنش به امضای تفاهمنامه، دست به اقدامات زیر بزند:
- لابی در کنگره آمریکا برای جلوگیری از لغو تحریمها.
- افزایش تنشها در کرانه باختری (برای منحرف کردن افکار عمومی از توافق).
- تشدید حملات سایبری علیه زیرساختهای ایران (به عنوان اخطار).
کشورهای عربی (عربستان، امارات، بحرین، کویت، قطر و عمان) اما از توافق استقبال خواهند کرد. دلیل اصلی، «بازگشایی تنگه هرمز» است. این کشورها برای صادرات نفت خود به شدت به تنگه هرمز وابسته هستند. دو ماه بسته بودن تنگه هرمز، به اقتصاد این کشورها لطمه شدیدی زده است. همچنین کاهش قیمت نفت (به دنبال بازگشایی تنگه) به نفع اقتصاد جهانی است، هرچند به ضرر درآمدهای نفتی این کشورها.
عربستان سعودی که خود درگیر جنگ فرسایشی در یمن است، نمیخواهد جبهه تازهای علیه ایران باز کند. از این رو، ریاض از هرگونه تلاش برای کاهش تنش در منطقه حمایت خواهد کرد. خبر سفر هیئت پاکستانی به سوئیس (که با حمایت مالی عربستان انجام میشود) نیز نشان از پشتیبانی عربستان از این توافق دارد.
چشمانداز آینده و سناریوهای پیش رو
با فرض اینکه تفاهمنامه روز یکشنبه امضا شود، سه سناریو محتمل است:
-
سناریوی اول (موفقیت مذاکرات ۶۰ روزه – احتمال ۴۰ درصد)
ایران و آمریکا بر سر لغو تحریمها و محدودیتهای هستهای به توافق میرسند. توافق نهایی (احتمالاً در وین) امضا میشود و تحریمها طی ۶ ماه لغو میگردد. دلار آزاد به ۱۰۰,۰۰۰ تومان کاهش مییابد و اقتصاد ایران جان تازهای میگیرد.
-
سناریوی دوم (شکست مذاکرات ۶۰ روزه – احتمال ۴۰ درصد)
طرفین به دلیل اختلاف بر سر لغو تحریمها (ایران خواهان لغو یکباره، آمریکا خواهان لغو پلکانی) به توافق نمیرسند. اما آتشبس تمدید میشود (۶۰ روز دیگر) و تنگه هرمز نیز باز میماند. وضعیت «نه جنگ، نه صلح» ادامه مییابد. این سناریو محتملترین است، زیرا اختلافات هسته ای عمیق است.
-
سناریوی سوم (شکست کامل و بازگشت تنش – احتمال ۲۰ درصد)
مذاکرات ۶۰ روزه به نتیجه نمیرسد و طرفین به اتهامزنی علیه یکدیگر بازمیگردند. ایران دوباره تنگه هرمز را میبندد و اسرائیل حملات سایبری و موشکی خود را علیه ایران تشدید میکند. این سناریو کماحتمال اما بسیار خطرناک است، زیرا میتواند منجر به یک جنگ تمام عیار شود. در هر صورت، روزهای آینده سرنوشتساز خواهد بود. جهان چشم به ژنو دوخته است تا ببیند آیا «صلح» بالاخره پس از ماهها جنگ و خونریزی، فرا میرسد یا خیر.