آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
شاید خیلیها هنوز باورشان نمیشود. جنگی که ماهها جهان را در تعلیق نگه داشته بود، حالا دارد به یک توافقنامه ختم میشود. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، امروز خبر داد که جمعه این هفته، در سوئیس، رؤسای هیئتهای دو طرف ایران و آمریکا با هم دیدار میکنند و یک یادداشت تفاهم را امضا خواهند کرد. و بلافاصله بعد از آن، اولین دور مذاکرات بعدی شروع میشود. عراقچی این خبر را بعد از جلسه با اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی اعلام کرد. او گفت که احتمال دارد روز جمعه در سوئیس، دیداری بین رؤسای هیئتهای دو طرف انجام شود و تفاهمنامه بین ایران و آمریکا امضا شود و سپس اولین دور مذاکرات بعدی برگزار شود. این حرف در حالی زده میشود که از شب گذشته، اخبار ضدونقیضی درباره زمان و مکان امضای توافق منتشر شده بود.
اما دیگر همه چیز تقریباً روشن است. ژنو، جمعه، ۱۹ ژوئن. میزبان سوئیس است. میانجی پاکستان با افتخار اعلام کرده که این توافق حاصل شده. ترامپ در تروث سوشیال نوشته: «توافق با ایران کامل شد. به همه تبریک میگویم. من بدینوسیله آزادی تردد بدون عوارض در تنگه هرمز را مجاز میدانم و همزمان، محاصره دریایی آمریکا را فوراً لغو میکنم». واقعیت این است که این توافق، حاصل هفتهها مذاکره فشرده در ژنو و واسطهگری پاکستان، قطر و ترکیه بوده. آنچه در ظاهر به دست آمده، بیش از هر چیز یک آتشبس ۶۰ روزه است. ۶۰ روز فرصت برای اینکه دو طرف سر میز مذاکره بنشینند و درباره مسائل بنیادینتر مثل برنامه هستهای و لغو تحریمها به توافق برسند.
عراقچی اما لحنش محتاط است: یادمان نرفته که قبلاً هم آمریکا از توافق خارج شده. او گفته است: «ما سابقه وعدههای نافرجام، عدم پایبندی و پاره کردن توافقها را داریم». پس ایران با بیاعتمادی و احتیاط پای میز مذاکره میرود و هر تعهدی را با چشم باز بررسی میکند. نکته مهم اما این است که بخشی از تعهدات از همین الان اجرایی میشود. حتی قبل از مراسم جمعه. محاصره دریایی آمریکا که از فروردین ماه شروع شده بود، شب گذشته (یکشنبه) به دستور ترامپ لغو شده. اما بازگشایی کامل تنگه هرمز به امضای رسمی جمعه موکول شده؛ چون ابتدا باید عملیات پاکسازی مین انجام شود.
حالا همه چشمها به ژنو دوخته شده است. رئیسجمهور آمریکا که در فرانسه و در جمع رهبران گروه هفت به سر میبرد، ممکن است شخصاً خودش را به سوئیس برساند. معاونش جیدی ونس اما قطعاً آنجا خواهد بود. از طرف ایران هم ترکیب تیم مذاکرهکننده مشخص نشده اما عراقچی احتمالاً رهبری آن را بر عهده دارد. جمعه، روزی که تاریخ خاورمیانه را دوباره مینویسد.
چرا ژنو و چرا جمعه؟ بازیابی نقش سوئیس در دیپلماسی جهانی
سوئیس برای ایران نام غریبی نیست. سالهاست که حافظ منافع آمریکا در تهران بوده و کانالهای پنهان دیپلماتیک بین دو کشور را حفظ کرده. اینبار اما نقش سوئیس فراتر از یک حافظ منافع معمولی است. وزارت خارجه سوئیس هفته پیش رسماً اعلام کرد که پیشنهاد میزبانی از مراسم امضای توافق بین ایران و آمریکا را داده و برای این منظور با هر دو طرف در تماس نزدیک است. ژنو به عنوان یک شهر بیطرف و میزبان سنتی مذاکرات بینالمللی (از جمله مذاکرات هستهای پیشین)، انتخاب طبیعیای بود.
اما چرا جمعه؟ چند دلیل وجود دارد:
- اولاً، ترامپ برای شرکت در نشست گروه هفت به فرانسه رفته است. ژنو از محل برگزاری این نشست فاصله زیادی ندارد و این فرصت را فراهم میکند که او شخصاً (در صورت تمایل) در مراسم امضا حضور یابد.
- ثانیاً، جمعه ۱۹ ژوئن ۲۰۲۶، یک نقطه عطف نمادین ایجاد میکند؛ پایان یک جنگ و آغاز یک فرصت جدید.
- ثالثاً، پاکستان به عنوان میانجی اصلی، برنامه زمانی را طوری چیده که از روز یکشنبه (لغو محاصره) تا جمعه (امضای رسمی)، یک «دوره آزمایشی» وجود داشته باشد تا اعتماد اولیه دو طرف جلب شود. نقش پاکستان را نباید نادیده گرفت. شهناز شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، خودش شخصاً خبر توافق را در شبکه اجتماعی اکس اعلام کرد و از قطر، ترکیه و عربستان نیز برای حمایتشان تشکر کرد. این یک پیروزی دیپلماتیک بزرگ برای اسلامآباد است که حالا جایگاه خود را به عنوان یک قدرت میانجی منطقهای تثبیت میکند.
تفاهمنامه ۱۴ مادهای؛ چه چیزی امضا میشود و چه چیزی به بعد موکول شده؟
بر اساس گزارشهای منتشر شده از منابع خبری مختلف از جمله خبرگزاری مهر ایران، تفاهمنامه مورد نظر ۱۴ ماده دارد. مهمترین تعهدات ایران: تعهد مجدد به معاهده عدم اشاعه سلاحهای هستهای (NPT) و اعلام رسمی عدم تمایل به تولید یا دستیابی به سلاح هستهای. این تعهد در این سطح و با این صراحت از سوی یک مقام ارشد ایرانی برای اولین بار است که علنی میشود. همچنین ایران متعهد شده که در طول ۶۰ روز مذاکره، سطح غنیسازی را افزایش ندهد و تجهیزات جدیدی نصب نکند.
مهمترین تعهدات آمریکا
لغو فوری محاصره دریایی (که شب گذشته اجرا شد)، آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکه شده ایران، و عدم اعمال تحریمهای جدید تا زمان نهایی شدن توافق. طبق برخی گزارشها، حدود ۱۲ میلیارد دلار از ۲۴ میلیارد دلار دارایی ایران فوراً آزاد میشود و بقیه طی ۶۰ روز آینده. همچنین آمریکا متعهد شده که در امور داخلی ایران دخالت نکند و به حاکمیت این کشور احترام بگذارد.
اما چه چیزهایی به بعد موکول شده؟
سرنوشت مواد غنیشده ایران (گفته میشود ایران بر رقیقسازی در داخل کشور اصرار دارد)، سطح مجاز غنیسازی، تعداد سانتریفیوژها، و آینده تحریمهای غیرهستهای (مانند تحریمهای موشکی و حقوق بشری) همگی در ۶۰ روز آینده باید مورد بحث قرار گیرد. همچنین برنامه موشکی ایران از این تفاهمنامه حذف شده و محل مذاکره نیست، که یک دستاورد مهم برای تهران محسوب میشود.
از تنگه هرمز تا لبنان؛ جغرافیای آتشبس
یکی از جالبترین بخشهای این توافق، گستره جغرافیایی آن است. آتشبس و پایان عملیات نظامی محدود به خاک ایران و آمریکا نیست، بلکه شامل «همه جبههها از جمله لبنان» میشود. این یک پیروزی دیپلماتیک برای اروپاییهاست که از مدتها پیش خواستار توقف درگیری در مرز شمالی اسرائیل و جنوب لبنان بودند. نخستوزیر پاکستان به صراحت در بیانیه خود به «توقف فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبههها از جمله لبنان» اشاره کرده. تنگه هرمز نیز نقطه کانونی توافق است. ترامپ در پیام خود گفت که بازگشایی تنگه را «به صورت رایگان و بدون عوارض» تأیید کرده است. اما این بازگشایی به بعد از امضای رسمی جمعه موکول شده؛ به دلیل ضرورت «پاکسازی مینها». آلمان، فرانسه، بریتانیا و ایتالیا نیز اعلام آمادگی کردهاند که از این فرایند با یک مأموریت دفاعی و پاکسازی مین حمایت کنند.
اما یک سوال بزرگ بیپاسخ مانده: آیا اسرائیل با این توافق موافق است؟
در متن توافق، اشارهای به تعهد اسرائیل نشده، اما بند «پایان عملیات در همه جبههها» به طور ضمنی شامل توقف حملات اسرائیل به لبنان نیز میشود. برخی گزارشها حاکی از آن است که ترامپ اخیراً یک حمله اسرائیلی به بیروت را به شدت محکوم کرده که نشان میدهد واشنگتن حاضر است برای رسیدن به توافق با تهران، تلآویو را مهار کند.
بیاعتمادی از برجام تا امروز؛ چرا عراقچی محتاط است؟
سید عباس عراقچی یکی از باتجربهترین دیپلماتهای ایرانی در حوزه هستهای است. او در مذاکرات برجام نقش کلیدی داشت. همان توافقی که دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ از آن خارج شد و تحریمهای ظالمانه را بازگرداند. عراقچی آن روزها را فراموش نکرده. به همین دلیل است که امروز در مجلس به نمایندگان گفت: «ما سابقه وعدههای نافرجام، عدم پایبندی و پاره کردن توافقها را داریم». این بیاعتمادی در ساختار توافق جدید هم دیده میشود. برخلاف برجام که همه تعهدات ایران با اجرایی شدن توافق انجام میشد، در این تفاهمنامه، سازوکار «عمل در برابر عمل» تعبیه شده. آمریکا ابتدا محاصره را لغو کرد. ایران اجازه داد صادرات نفت از سر گرفته شود. سپس تیمهای کارشناسی درباره گامهای بعدی مذاکره میکنند. و مهمتر از همه، توافق نهایی باید به قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل تبدیل شود تا خروج از آن برای آمریکا (یا هر کشور دیگری) سختتر باشد. عراقچی همچنین تأکید کرده که اقتصاد ایران نباید به این توافق وابسته شود. این یک پیام مهم هم به غرب است و هم به داخل. به غرب میگوید: ما از قبل هم زنده بودیم و تحریم را دور زدیم. به داخل میگوید: این توافق یک فرصت است، نه یک عصا. اگر فردا دوباره آمریکا از آن خارج شد، ما نباید زمین بخوریم. این یک رویکرد واقعبینانه و مردانه است.
۶۰ روز، فرصت یا تهدید؟ نقشه راه پیش رو
با امضای تفاهمنامه روز جمعه، ساعت شروع ۶۰ روز مذاکره به صدا درمیآید. در این ۶۰ روز، باید چند کار بزرگ انجام شود: اول، توافق بر سر برنامه هستهای ایران؛ سطح غنیسازی، تعداد سانتریفیوژها، و نحوه نظارت آژانس. دوم، توافق بر سر لغو تحریمها؛ کدام تحریمها و با چه سرعتی برداشته میشوند. سوم، سازوکار بازگشت خودکار تحریمها (اسنپبک) در صورت نقض توافق توسط هر طرف. اگر در این ۶۰ روز توافق حاصل شود، یک معاهده جامع صلح و همکاری امضا میشود که به گفته جیدی ونس، میتواند ۵۰ سال آینده خاورمیانه را متحول کند. منطقه وارد عصر جدیدی از سرمایهگذاری و ثبات میشود. تنگه هرمز برای همیشه باز میماند. ایران به اقتصاد جهانی وصل میشود. اما اگر توافق حاصل نشود، چه؟ احتمال بازگشت به وضعیت قبل وجود دارد. شاید نه جنگ، اما تنشها دوباره بالا میگیرد. ونس اما هشدار داده: «گزینه نظامی همچنان روی میز است». پس این ۶۰ روز، یک فرصت طلایی است برای دولتی که به دنبال تعامل است. باید دید طرفین میتوانند از این فرصت استفاده کنند یا نه.