آسیانیوز ایران / یزد ؛
مدیران حوزه آب و محیط زیست استان یزد در نشستی مشترک با خبرنگاران با تشریح آخرین وضعیت منابع آبی و چالشهای زیستمحیطی استان نسبت به تداوم افت سطح سفرههای زیرزمینی، افزایش فشار بر اکوسیستم و پیامدهای توسعه نامتوازن هشدار دادند.
در این نشست که با محوریت چالشهای زیستمحیطی حوزه آب برگزار شد، مدیرعامل شرکت آب منطقهای یزد و مدیرکل حفاظت محیط زیست استان گزارشی از وضعیت بارندگی، منابع آب زیرزمینی و فشارهای وارد بر محیط زیست ارائه کردند و بر ضرورت مدیریت مصرف و اجرای سیاستهای سازگاری با کمآبی تأکید کردند.
جواد محجوبی مدیرعامل شرکت آب منطقهای یزد در این نشست با اشاره به وضعیت بارندگیها در سال آبی جاری گفت: هرچند میزان بارش نسبت به سال گذشته افزایش یافته اما سال گذشته یکی از کمبارشترین سالهای چهار دهه اخیر بوده و بنابراین افزایش نسبی بارندگی نمیتواند نشانه بهبود پایدار شرایط آبی استان تلقی شود.
وی افزود: بررسی آمارها نشان میدهد بارندگی سال آبی جاری در استان یزد همچنان بیش از ۲۵ درصد کمتر از میانگین بلندمدت است و این موضوع به طور مستقیم بر منابع آب زیرزمینی و تأمین آب در مناطق روستایی و کوهستانی تأثیر خواهد گذاشت.
محجوبی با اشاره به وابستگی شدید استان به منابع آب زیرزمینی اظهار کرد: استان یزد به دلیل نداشتن رودخانههای دائمی به شدت به آبخوانها وابسته است و همین موضوع سبب شده در میان استانهای دارای شرایط بحرانی منابع آب زیرزمینی قرار گیرد.
وی گفت: در سطح کشور سالانه حدود پنج میلیارد مترمکعب بیشتر از میزان تغذیه طبیعی سفرههای زیرزمینی برداشت میشود که سهم استان یزد از این برداشت اضافه حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب در سال است و به همین دلیل یزد در میان پنج استان دارای شرایط وخیم منابع آب زیرزمینی قرار گرفته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای یزد ادامه داد: از نظر برداشت از منابع آب تجدیدپذیر نیز وضعیت استان نگرانکننده است به گونهای که میزان برداشت به حدود ۱۶۰ درصد ظرفیت منابع تجدیدپذیر رسیده و از این نظر یزد رتبه نخست کشور را دارد.
وی همچنین به افت سطح آبخوانهای استان اشاره کرد و گفت: در سال آبی گذشته در تمامی دشتهای استان افت سطح سفرههای زیرزمینی ثبت شده و در برخی مناطق این افت به حدود یک و نیم متر رسیده است.
محجوبی هشدار داد که تداوم این روند علاوه بر کاهش منابع آب در دسترس، موجب تشدید پدیده فرونشست زمین در برخی دشتهای استان شده و در صورت ادامه میتواند خسارتهای گسترده اقتصادی و زیستمحیطی به همراه داشته باشد.
به گفته وی، از مهمترین منابع آب شیرین استان میتوان به سفرههای چرخاب و یزگرد اشاره کرد که طی دهههای اخیر علاوه بر کاهش دبی با افت کیفیت نیز مواجه شدهاند و میزان شوری آب در آنها افزایش یافته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای یزد با اشاره به برنامههای مدیریت مصرف آب در کشور گفت: بر اساس برنامه هفتم توسعه، میزان مصرف آب در بخش کشاورزی باید از ۸۰ میلیارد مترمکعب به ۶۵ میلیارد مترمکعب کاهش یابد که سهم استان یزد از این کاهش حدود ۱۸۵ میلیون مترمکعب برآورد شده است.
وی افزود: در قالب برنامه سازگاری با کمآبی، استان یزد هنوز باید حدود ۶۰ میلیون مترمکعب از مصرف آب بخش کشاورزی خود را تا پایان سال ۱۴۰۷ کاهش دهد.
محجوبی همچنین درباره طرحهای تأمین آب استان اظهار کرد: یکی از مهمترین طرحها برای تأمین پایدار آب، پروژه انتقال آب دریا به استان یزد است که مراحل اجرایی آن در بخشهای مختلف در حال انجام است.
وی گفت: عملیات ساخت آب شیرینکنها و خطوط انتقال از دریا تا استان هرمزگان و سپس تا کرمان در حال اجراست و تاکنون حدود ۳۵ کیلومتر از قطعه چهارم مسیر کرمان تا یزد که طولی حدود ۲۷۰ کیلومتر دارد اجرا شده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای یزد تأکید کرد: تأمین آب از خارج از حوزه آبریز اگرچه یکی از راهکارهای تأمین آب است اما هزینههای اقتصادی و اجتماعی بالایی دارد و بهترین راهکار همچنان مدیریت مصرف، افزایش بهرهوری و اصلاح الگوی مصرف آب در بخشهای مختلف است.
در ادامه این نشست، حسن اکبری مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یزد با اشاره به شرایط اکولوژیکی استان گفت: کمآبی از گذشته یکی از ویژگیهای طبیعی و اقلیمی یزد بوده و مسیر توسعه باید بر اساس این واقعیت شکل میگرفت اما در دهههای گذشته این اصل به طور کامل رعایت نشده است.
وی افزود: نتیجه این رویکرد نادرست، ایجاد کسری تجمعی حدود ۱۰ میلیارد مترمکعب در منابع آب زیرزمینی استان است که در واقع نوعی بدهی اکولوژیکی بزرگ به طبیعت محسوب میشود.
اکبری اظهار کرد: بخش زیادی از منابع آبی که در سالهای گذشته مصرف شده در حقیقت سهم نسلهای آینده و همچنین سهم طبیعت بوده و برداشت بیش از حد از این منابع موجب کاهش پوشش گیاهی، افت تنوع زیستی، افزایش فرسایش خاک و شکلگیری کانونهای گرد و غبار شده است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست یزد با اشاره به پیامدهای زیستمحیطی این وضعیت گفت: خشک شدن تالابها، کاهش حقابههای طبیعی و افت شدید سطح سفرههای زیرزمینی از جمله عواملی هستند که به افزایش پدیده گرد و غبار در استان دامن زدهاند.
وی همچنین به وضعیت نظارت بر صنایع استان اشاره کرد و گفت: در سال گذشته بیش از یک هزار و ۹۰۰ مورد پایش میدانی و شبانه از واحدهای صنعتی انجام شده است.
اکبری افزود: در نتیجه این پایشها بیش از دو هزار و ۴۰۰ اخطار زیستمحیطی صادر شد، ۲۶ واحد آلاینده پلمب شدند و ۲۹۳ واحد صنعتی نیز در فهرست صنایع آلاینده قرار گرفتند.
به گفته وی برخی از صنایع آلاینده علاوه بر اخطار با جریمههایی معادل یک تا یک و نیم درصد فروش خود مواجه شدهاند که در صنایع بزرگ رقم این جریمهها به دهها میلیارد تومان در هر فصل میرسد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست یزد در بخش دیگری از سخنان خود به فعالیت معادن شن و ماسه اشاره کرد و گفت: این فعالیتها در اقلیم خشک استان میتواند از عوامل مهم ایجاد گرد و غبار باشد و به همین دلیل محیط زیست با توسعه برداشتهای آبرفتی در دشتها مخالف است.
وی همچنین از اجرای طرحهای هوشمندسازی در حوزه محیط زیست خبر داد و گفت: طرحی برای پایش خودکار صنایع با استفاده از دوربینهای نظارتی و سامانههای هوشمند در دست اجراست که میتواند آلودگیهای صنعتی را به صورت لحظهای شناسایی کند.
اکبری افزود: در طرح دیگری نیز با استفاده از دوربینهای پیشرفته و سامانههای هوشمند، ورود شکارچیان غیرمجاز به مناطق حفاظتشده شناسایی و به محیطبانان اطلاع داده خواهد شد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست یزد با اشاره به توسعه نیروگاههای خورشیدی در استان گفت: یزد یکی از استانهای پیشرو در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر است اما استقرار نیروگاهها باید با ملاحظات زیستمحیطی همراه باشد تا موجب تخریب پوشش گیاهی و تشدید فرسایش خاک نشود.
وی در پایان تأکید کرد: حفاظت از محیط زیست و مدیریت منابع آب باید به یک باور عمومی تبدیل شود و بدون مشارکت مردم و دستگاههای اجرایی امکان عبور از بحرانهای زیستمحیطی استان وجود نخواهد داشت.
واکاوی و تحلیل:
۱. بحران ساختاری آب در یزد
استان یزد یکی از خشکترین مناطق کشور است و از نظر منابع آب سطحی تقریباً فاقد رودخانه دائمی محسوب میشود. همین ویژگی موجب شده بخش عمده تأمین آب استان به سفرههای زیرزمینی وابسته باشد. وابستگی شدید به آبخوانها باعث شده هرگونه کاهش بارندگی یا افزایش برداشت، به سرعت در تراز منابع آب زیرزمینی نمایان شود.
آمار افت ۱.۵ متری سطح آبخوانها در یک سال نشان میدهد سرعت تخلیه منابع زیرزمینی بسیار بیشتر از سرعت تغذیه طبیعی آنهاست. چنین روندی در بلندمدت به کاهش ذخیره استراتژیک آب منجر میشود و حتی اگر بارشها افزایش یابد نیز جبران آن به دههها زمان نیاز دارد.
به همین دلیل کارشناسان حوزه آب، وضعیت یزد را نمونهای از بحران ساختاری منابع آب در مناطق خشک میدانند؛ بحرانی که صرفاً با بارش بیشتر حل نمیشود و نیازمند اصلاح الگوی مصرف و مدیریت جدی منابع است.
۲. برداشت فراتر از ظرفیت منابع تجدیدپذیر
یکی از شاخصهای مهم ارزیابی پایداری منابع آب، نسبت برداشت به منابع تجدیدپذیر است. در بسیاری از کشورها اگر این نسبت از ۴۰ درصد عبور کند به عنوان وضعیت تنش آبی شناخته میشود.
در استان یزد این نسبت به حدود ۱۶۰ درصد رسیده است؛ یعنی میزان برداشت بسیار فراتر از توان طبیعی تجدید منابع است. چنین وضعیتی به معنای استفاده از ذخایر استراتژیک آب است که در واقع باید برای نسلهای آینده باقی بماند.
تداوم این وضعیت به تدریج باعث نابودی آبخوانها، افزایش شوری آب و در نهایت از دست رفتن منابع قابل بهرهبرداری میشود که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گستردهای به دنبال دارد.
۳. بدهی اکولوژیکی به طبیعت
کسری تجمعی ۱۰ میلیارد مترمکعبی منابع آب زیرزمینی نشاندهنده شکلگیری نوعی بدهی اکولوژیکی در استان است. این بدهی در واقع حاصل برداشت بیش از ظرفیت طبیعت طی چند دهه گذشته است.
در چنین شرایطی حتی اگر مصرف آب به طور کامل متوقف شود، بازگشت منابع به حالت طبیعی ممکن است دهها سال زمان ببرد. این موضوع اهمیت مدیریت منابع را دوچندان میکند.
بدهی اکولوژیکی علاوه بر منابع آب، بر سایر اجزای محیط زیست مانند پوشش گیاهی، خاک و تنوع زیستی نیز اثر میگذارد و به شکل زنجیرهای اکوسیستم منطقه را دچار اختلال میکند.
۴. فرونشست زمین؛ تهدید خاموش
افت سطح آبخوانها تنها به کاهش منابع آب محدود نمیشود بلکه یکی از خطرناکترین پیامدهای آن فرونشست زمین است. این پدیده زمانی رخ میدهد که لایههای زیرزمینی به دلیل تخلیه آب فشرده شوند.
فرونشست زمین میتواند به تخریب زیرساختها، شکاف در زمینهای کشاورزی، آسیب به جادهها و خطوط انتقال انرژی منجر شود. در برخی مناطق کشور این پدیده به یکی از جدیترین تهدیدهای محیطی تبدیل شده است.
در استان یزد نیز با توجه به افت مداوم سطح آبخوانها احتمال تشدید فرونشست وجود دارد و این مسئله میتواند خسارتهای بلندمدت اقتصادی و زیستمحیطی به همراه داشته باشد.
۵. توسعه صنعتی و فشار بر منابع آب
یزد طی دهههای اخیر به یکی از قطبهای صنعتی کشور تبدیل شده است. توسعه صنایع فولاد، کاشی و سرامیک و معادن باعث رشد اقتصادی استان شده اما همزمان فشار زیادی بر منابع آب وارد کرده است.
بسیاری از این صنایع نیازمند مصرف قابل توجه آب هستند و در اقلیم خشک یزد تأمین این نیاز به چالش بزرگی تبدیل شده است. اگر توسعه صنعتی بدون توجه به ظرفیتهای اکولوژیک ادامه یابد، تعادل محیطی استان بیش از پیش آسیب خواهد دید.
به همین دلیل کارشناسان بر ضرورت هماهنگی میان برنامههای صنعتی و ظرفیت منابع طبیعی تأکید میکنند.
۶. انتقال آب؛ راهکار پرهزینه
پروژه انتقال آب از دریا به یزد یکی از بزرگترین طرحهای تأمین آب در کشور محسوب میشود. این پروژه میتواند بخشی از نیاز صنایع و شهرهای استان را تأمین کند.
با این حال انتقال آب همواره با هزینههای اقتصادی بالا و چالشهای زیستمحیطی همراه است. هزینه ساخت، نگهداری و مصرف انرژی برای انتقال آب در فواصل طولانی بسیار قابل توجه است.
به همین دلیل بسیاری از متخصصان معتقدند انتقال آب باید به عنوان راهکار مکمل در کنار مدیریت مصرف و افزایش بهرهوری مورد استفاده قرار گیرد.
۷. نقش کشاورزی در مصرف آب
بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب در کشور محسوب میشود و در استان یزد نیز سهم بالایی از مصرف آب را به خود اختصاص داده است.
بر اساس برنامه هفتم توسعه، کاهش مصرف آب در این بخش یکی از مهمترین اهداف مدیریت منابع آب است. اجرای روشهای نوین آبیاری، تغییر الگوی کشت و افزایش بهرهوری میتواند نقش مهمی در تحقق این هدف داشته باشد.
بدون اصلاح ساختار مصرف آب در کشاورزی، دستیابی به تعادل پایدار در منابع آب استان دشوار خواهد بود.
۸. ضرورت مشارکت اجتماعی در مدیریت آب
یکی از نکات مهم مطرح شده در این نشست، نقش مردم و جامعه در مدیریت منابع آب است. بحران آب تنها یک مسئله فنی یا مدیریتی نیست بلکه ابعاد اجتماعی و فرهنگی نیز دارد.
تغییر الگوی مصرف در شهرها، حمایت از سیاستهای مدیریت آب و افزایش آگاهی عمومی میتواند تأثیر قابل توجهی در کاهش فشار بر منابع آبی داشته باشد.
بدون مشارکت مردم و همراهی جامعه، حتی بهترین برنامههای مدیریتی نیز به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
جمعبندی
وضعیت منابع آب در استان یزد نشان میدهد که این منطقه با یکی از جدیترین بحرانهای آبی کشور روبهرو است. کاهش بارندگی، برداشت بیش از ظرفیت منابع زیرزمینی، توسعه صنعتی بدون توجه به ظرفیتهای اکولوژیک و مصرف بالای آب در بخش کشاورزی مجموعهای از عوامل را ایجاد کرده که اکنون به افت شدید آبخوانها و کسری بزرگ منابع آبی منجر شده است.
عبور از این شرایط نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان شامل مدیریت مصرف، افزایش بهرهوری، اصلاح الگوی توسعه، مشارکت اجتماعی و استفاده از فناوریهای نوین در مدیریت منابع آب است.