آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
آبادان، تبریز، اصفهان، دماوند و رضوانشهر؛ اینها تنها چند نقطه از نقشه پهناور ایران هستند که کاربرانشان امروز از یک بحران مشترک مینالند: اینترنت یا قطع است، یا روی مرز قطعی قرار دارد و یا آنقدر کند شده که حتی ارسال یک پیام ساده در تلگرام به صبری طولانی نیاز دارد. از صبح شنبه، موج گستردهای از گزارشهای مردمی در شبکههای اجتماعی منتشر شده که نشان از اختلال جدی در شبکههای ارتباطی کشور دارد. کاربران آبادانی میگویند وضعیت اینترنت «روی مرز قطعی» قرار دارد و تبریزیها از سرعتی مینالند که با آن حتی تماشای ویدیو با کیفیت ۱۴۴ هم غیرممکن است.
در دماوند اما اوضاع بحرانیتر است؛ همراه اول و ایرانسل هر دو قطع شدهاند و تنها رایتل است که آن هم با کیفیتی نهچندان مطلوب، هنوز پاسخگوی نیازهای ارتباطی مردم است. این الگوی قطعی در اصفهان نیز تکرار شده؛ هرچند برخی میگویند اینترنت قطع نیست، اما سرعت آپلود و دانلود آنقدر پایین آمده که عملاً غیرقابل استفاده شده است. در رضوانشهر گیلان هم از حدود ساعت یک بامداد، اینترنت بهطور کامل قطع شده و تنها اپلیکیشنهای داخلی مانند روبیکا و ایتا پاسخگو بودهاند؛ اما دسترسی به گوگل و سایر سرویسهای خارجی برای ساعاتی کاملاً غیرممکن شده بود.
این آشفتگی در شبکه، همزمان با انتشار اخبار هشداردهنده از سوی رسانههای بینالمللی رخ داده است. والاستریت ژورنال گزارش داده که دونالد ترامپ در جلسه امروز تیم امنیت ملی خود، دستور حمله نظامی جدید آمریکا به ایران را صادر کرده است. خبری که اگر راست باشد، میتواند ابعاد تازهای به این بحران ارتباطی بدهد. شبکه خبری CBS نیز از آمادهسازی آمریکا و اسرائیل برای یک عملیات بمباران گسترده مشترک علیه زیرساختهای انرژی ایران، از جمله نیروگاهها و پالایشگاهها خبر داده و تأکید کرده که حملات ممکن است «آخر همین هفته» آغاز شوند. شبکه ۱۲ اسرائیل هم از «شمارش معکوس برای حمله به ایران» سخن گفته است.
در چنین شرایطی، یک گزارش دیگر نیز توجهات را به خود جلب کرده: به تمامی دیتاسنترهای کشور آمادهباش داده شده تا در صورت وقوع جنگ همهجانبه، اینترنت مجدداً قطع شود. این یعنی زیرساختهای ارتباطی کشور در بالاترین سطح هشدار قرار گرفتهاند و احتمال هرگونه اقدام پیشدستانه یا واکنشی وجود دارد. حالا سوال این است که آیا کندی و قطعی اینترنت، یک اختلال فنی موقتی است یا بخشی از یک سناریوی بزرگتر برای مدیریت فضای مجازی در آستانه تحولات امنیتی؟ کاربران نگران و منتظر پاسخهای رسمی هستند؛ پاسخهایی که هنوز از سوی هیچ نهاد متولی اعلام نشده است.
الگوی قطعی اینترنت؛ اختلال فنی یا اقدام پیشدستانه؟
بررسی گزارشهای مردمی نشان میدهد که قطعیها الگوی مشخصی ندارند؛ در برخی شهرها (مانند دماوند) دو اپراتور اصلی کاملاً قطع شدهاند، در برخی (مانند آبادان) اینترنت روی مرز قطعی قرار دارد و در برخی دیگر (مانند اصفهان) سرعت به شدت افت کرده است. این پراکندگی میتواند نشاندهنده یک اختلال متمرکز در سطوح بالای شبکه باشد، نه یک مشکل محلی. از سوی دیگر، همزمانی این اختلالات با انتشار اخبار نظامی از سوی رسانههای خارجی، این گمانه را قوت میبخشد که ممکن است قطعیها بخشی از یک سناریوی مدیریت بحران یا آمادهسازی زیرساختها برای شرایط خاص باشد.
تأثیر همزمانی اخبار نظامی بر فضای روانی جامعه
انتشار همزمان اخبار حمله نظامی و اختلال اینترنت، یک فضای دوگانه از نگرانی را در جامعه ایجاد کرده است. از یک سو، کاربران با قطعی و کندی اینترنت مواجهاند که خود میتواند منشأ اضطراب باشد و از سوی دیگر، شنیدن خبرهایی از حمله قریبالوقوع، این نگرانی را به سطحی بالاتر میبرد. شبکههای اجتماعی نیز به عنوان بستر اصلی تبادل اطلاعات در چنین شرایطی، خود دچار اختلال شده و این چرخه، به یک بحران ارتباطی-روانی تبدیل شده است.
زیرساختهای ارتباطی و آمادگی در شرایط بحران
گزارش آمادهباش دیتاسنترها و احتمال قطع مجدد اینترنت در صورت جنگ، نشان میدهد که زیرساختهای ارتباطی کشور در بالاترین سطح هشدار قرار دارند. این اقدام میتواند یک رویه استاندارد برای مدیریت پهنای باند و جلوگیری از حملات سایبری در شرایط بحران باشد، اما از سوی دیگر، میتواند به معنای آمادهسازی برای خاموشیهای گسترده و هدفمند نیز تفسیر شود. نبود اطلاعرسانی شفاف در این باره، خود به تشدید نگرانیها دامن زده است.
نقش رسانههای خارجی در شکلدهی به افکار عمومی
رسانههایی مانند والاستریت ژورنال، CBS و شبکههای اسرائیلی با انتشار اخبار حمله نظامی، عملاً به نوعی جنگ روانی دامن میزنند. اینکه این اخبار تا چه حد واقعیت دارند و تا چه حد بخشی از یک عملیات اطلاعاتی هستند، مشخص نیست، اما تأثیر آنها بر فضای مجازی و ذهن کاربران ایرانی غیرقابل انکار است. همزمانی این اخبار با اختلال اینترنت، میتواند به عنوان یک راهبرد برای افزایش فشار روانی بر جامعه تلقی شود.
ضرورت شفافسازی و اطلاعرسانی رسمی
در شرایط کنونی، سکوت نهادهای رسمی درباره علت اختلال اینترنت، میتواند به شکلگیری شایعات و تفسیرهای مختلف دامن بزند. کاربران حق دارند بدانند که آیا این اختلالات ناشی از یک مشکل فنی موقتی است، یا بخشی از یک برنامهریزی برای مدیریت پهنای باند در شرایط خاص؟ همچنین آیا ارتباطی بین این اختلالات و اخبار نظامی وجود دارد؟ شفافسازی به موقع، میتواند از تشدید نگرانیها جلوگیری کرده و اعتماد عمومی را حفظ کند.